સા ચલંતી પથિ તદા શુષ્યદ્વદનલક્ષિતા । કંટકક્ષતસત્પાદા સ્ખલંતી ચ પદે પદે
તે સમયે, સીતા રસ્તા પર ચાલતી હતી, તેના મોઢા પર તરસ અને થાક દેખાતો હતો; કાંટાઓથી પગ ઘાયલ થયા હતા અને દરેક પગલે તે લથડતી હતી.
લક્ષ્મણસ્તાં મહાઘોરે વિપિને દુઃખદાયિનિ । પ્રવેશયામાસ તદા રાઘવાજ્ઞાવિધાયકઃ
લક્ષ્મણે રાઘવના આદેશ પ્રમાણે, તેને એ ભયાનક અને દુઃખ આપનારા જંગલમાં પ્રવેશાડ્યું.
યત્ર વૃક્ષા મહાઘોરા બર્બૂલાઃ ખદિરા ઘનાઃ । શ્લેષ્માતકાશ્ચિંચિણીકાઃ શુષ્કા દાવેન વહ્નિના
જ્યાં એ જંગલમાં ભયાનક વૃક્ષો, ઘન ખદિર, બરબૂળ, શ્લેષ્માતક અને ચિંચીણીના સૂકા વૃક્ષો હતા, જે અગ્નિના તાપથી સુકાઈ ગયા હતા.
કોટરસ્થા મહાસર્પાઃ ફૂત્કુર્વંતિ સુકોપિતાઃ । ઘૂકા ઘૂત્કુર્વતે યત્ર લોકચિત્તભયંકરાઃ
એ વૃક્ષોના ખોખામાં મોટા સાપો ગુસ્સાથી ફુંકારતા હતા; ત્યાં ઘુવડો ટહુકતા હતા, જે લોકોના મનમાં ભય પેદા કરતા હતા.
વ્યાઘ્રાઃ સિંહાઃ સૃગાલાશ્ચ દ્વીપિનોઽતિભયંકરાઃ । દૃશ્યંતે યત્ર સરલા મનુષ્યાદાઃ સુકોપનાઃ
ત્યાં વાઘ, સિંહ, ગીધડા અને ચિત્તા જેવા ભયાનક પ્રાણી દેખાતા હતા, સાથે જ જંગલી સરળ અને માનવખોર પ્રાણી પણ ગુસ્સે ભરેલા હતા.
મહિષાઃ સૂકરા દુષ્ટા દંષ્ટ્રા દ્વયવિલક્ષિતાઃ । કુર્વંતિ પ્રાણિનાં તાપં માનસસ્ય મદોદ્ધુરાઃ
મહિષ અને જંગલી દૂષિત સુકર, બંને દાંતવાળા, જીવજંતુઓને ત્રાસ આપતા હતા, તેમનું મન ઉન્માદથી ભરેલું હતું.
ઈદૃગ્વનં પ્રપશ્યંતી ભયેનોપગતજ્વરા । કંટકૈર્દષ્ટચરણા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્
આવું જંગલ જોઈને, ડરથી તાપમાં આવી ગયેલી અને પગ કાંટાઓથી દૂખી થયેલી સીતાએ લક્ષ્મણને કહ્યું.
જાનક્યુવાચ। વીરર્ષિમુનિસંસેવ્યા નાશ્રમાન્નેત્રસૌખ્યદાન્ । નાહં પશ્યામિ નો તેષાં પત્નીશ્ચ સુતપોધનાઃ
જાનકી બોલી: હું અહીં ક્યાંયે પણ વીર ઋષિ-મુનિઓના આશ્રમો કે તેમની તપસ્વિ પત્નીઓ, જે આંખોને શાંતિ આપે, એ જોઈ શકતી નથી.
પશ્યામિ કેવલં ઘોરાન્પક્ષિણઃ શુષ્કવૃક્ષકાન્ । દાવાનલેન તત્સર્વં દહ્યમાનમિદં વનમ્
મને તો ફક્ત ભયાનક પક્ષીઓ અને સૂકા વૃક્ષો જ દેખાય છે; આ આખું જંગલ અગ્નિથી બળી રહ્યું છે.
ત્વાં ચ પશ્યામિ દુઃખાર્તમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ । શકુનેતરસાહસ્રં ભવેન્મમ પદે પદે
હું તને દુઃખથી પીડાયેલી, આંખોમાં આંસુ અને ગભરાટ સાથે જોઈ રહી છું; દરેક પગલે મને હજારો અશુભ સંકેતો મળે છે.
તન્મે કથય વીરાગ્ર્ય કથં મુક્તા મહાત્મના । રામેણ દુષ્ટહૃદયા ક્ષિપ્રં કથય મે હિ તત્
એથી, વીરશ્રેષ્ઠ, મને કહો કે મહાન આત્મા રામે કેમ મને છોડી દીધી, જેમનું હૃદય હવે કઠોર થઈ ગયું છે; કૃપા કરીને મને તરત કહો.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય લક્ષ્મણઃ શોકકર્શિતઃ । સંરુદ્ધબાષ્પવદનો ન કિંચિત્પ્રોક્તવાંસ્તદા
આવાં વચન સાંભળીને, દુઃખથી દુર્બળ થયેલા લક્ષ્મણ, આંખો આંસુથી ભરાઈ ગયેલી, એ સમયે કંઈ બોલી શક્યા નહીં.
તદેવ વિપિનં ઘોરં ગચ્છંતી લક્ષ્મણાન્વિતા । પુનરપ્યાહ તં વીરં દુઃખાર્તા પશ્યતી મુખમ્
એ જ ભયાનક જંગલમાં લક્ષ્મણ સાથે આગળ વધતી વખતે, સીતા ફરીથી દુઃખથી પીડાયેલી, લક્ષ્મણના ચહેરા તરફ જોઈને બોલી.
તદાપિ સ ન તાં વક્તિ કિમપિ પ્રેક્ષુલોલુપઃ । તદા સાત્યંતનિર્બંધં ચકાર પરિપૃચ્છતી
ત્યારે પણ લક્ષ્મણ કંઈ બોલ્યા નહીં, તેમની નજર ચિંતિત હતી; ત્યારે સીતાએ સતત અને સાચા હૃદયથી પુછપરછ કરી.
આગ્રહેણ યદા પૃષ્ટો લક્ષ્મણઃ સીતયા તદા । રુદ્ધકંઠો મુહુઃ શોચન્નવદત્ત્યાગસંભવમ્
જ્યારે સીતાએ આગ્રહપૂર્વક પુછ્યું, ત્યારે લક્ષ્મણ, ગળો બંધાઈ ગયો હતો અને વારંવાર દુઃખી થઈને, ત્યાગની વાત કહી.
તદ્વાક્યં પવિના તુલ્યં નિશમ્ય મુનિસત્તમ । સુલતાકૃત્તમૂલેવ બભૂવાકલ્પવર્જિતા
આવાં વચન પવન જેવી અસર ધરાવતા સાંભળીને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, સીતા મૂળથી કપાયેલા કમળની જેમ, સૌંદર્ય વિહોણી થઈ ગઈ.
તદૈવ પૃથિવી તાં ન જગ્રાહ તનયામિમામ્ । રામો વિપાપિનીં સીતાં ન જહ્યાદિતિ શંકિની
એ સમયે પૃથ્વીએ આ પુત્રીને સ્વીકારી નહોતી, કારણ કે રામે સીતા પર દોષારોપણ થયા પછી પણ તેને છોડી દેશે નહીં એવી શંકા ધરાવતી હતી.
પતિતાં તાં તુ વૈદેહીં દૃષ્ટ્વા સૌમિત્રિરુત્સુકઃ । પલ્લવાગ્ર્યસમીરેણ સંજ્ઞિતાં તુ ચકાર સઃ
વૈદેહી પડી ગઈ તે જોઈને, ઉલ્લાસિત અને ચિંતિત સૌમિત્રીએ તાજા પાંદડાની હલકી પવનથી તેને સંભાળી ઉઠાડી.
સંજ્ઞાં પ્રાપ્તા હ્યુવાચેદં મા હાસ્યં કુરુ દેવર । કથં માં પાપરહિતાં ત્યજતે સ રઘૂદ્વહઃ
હોશમાં આવી, તેણે કહ્યું: 'દેવર, આને હાસ્યનો વિષય ન બનાવો; રઘુવંશી મહાન રામે મને, નિર્દોષને, કેમ છોડી દીધું?'
એવં બહુવિલપ્યાથ લક્ષ્મણં દુઃખસંયુતમ્ । સંવીક્ષ્યમૂ ર્ચ્છિતા ભૂમૌ પપાત પરિદુઃખિતા
આ રીતે ઘણું રડ્યા પછી, તેણે દુઃખથી ભરેલા લક્ષ્મણને જોયા અને ખૂબ દુઃખી થઈને જમીન પર બેહોશ પડી ગઈ.
મુહૂર્તેનાપિ સંજ્ઞાં સા પ્રાપ્ય દુઃખપરિપ્લુતા । જગાદ રામચરણૌ સ્મંરતી શોકવિક્ષતા
થોડા સમય પછી, ભારે દુઃખ વચ્ચે, તેણે ફરીથી હોશ મેળવ્યો અને રામના ચરણોને યાદ કરીને, શોકથી વિક્ષિપ્ત હૃદયે બોલી.
રઘુનાથો મહાબુદ્ધિસ્ત્યજતે માં કથં મહાન્ । યો મદર્થે પયોરાશિં બદ્ધવાન્વાનરૈર્યુતઃ
'એવો મહાન અને વિદ્વાન રઘુનાથ, જેણે મારા માટે વાનરોની મદદથી દરિયાની ઉપર પુલ બાંધ્યો, એ મને કેમ છોડી શકે?'
સ કથં માં મહાવીરો નિષ્પાપાં રજકોક્તિતઃ । ત્યજિષ્યતિ મમૈવાત્ર દૈવં તુ પ્રતિકૂલિતમ્
'એ મહાવીર, માત્ર ધોબીના શબ્દો પરથી, નિર્દોષ મને કેમ છોડી દેશે? અહીં તો મારું ભાગ્ય જ મારા વિરુદ્ધ છે.'
એવં વદન્તી પુનરપિ મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્તા વિદેહજા । મૂર્ચ્છિતાં તાં સમીક્ષ્યાથ રુરોદ વિકૃતસ્વરઃ
આવું બોલતી બોલતી, વિદેહકુમારી ફરીથી બેહોશ થઈ ગઈ; તેને બેહોશ જોઈ, લક્ષ્મણે દુઃખથી અવાજ વાંકડો કરીને રડવાનું શરૂ કર્યું.
પુનઃ સંજ્ઞામવાપ્યૈવં સૌમિત્રિં નિજગાદ સા । દુઃખાતુરં વીક્ષમાણા રુદ્ધકંઠં સુદુઃખિતા
પછી ફરીથી હોશમાં આવી, તેણે સૌમિત્રિને જોયા અને ભારે દુઃખથી, ગળો દબાઈ ગયો હતો, તેમ છતાં બોલી.
સૌમિત્રે ગચ્છ રામં ત્વં ધર્મમૂર્તિં યશોનિધિમ્ । મદ્વાક્યમેવૈતદ્બ્રૂયાઃ સમક્ષં તપસાં નિધેઃ
'સૌમિત્રિ, તું રામ પાસે જા, જે ધર્મનું સ્વરૂપ અને યશનો ખજાનો છે; મારા આ શબ્દો તપસ્વીઓના રાજા સમક્ષ સીધા કહી દેજે.'
માં તત્યાજ ભવાન્યદ્વૈ જાનન્નપિ વિપાપિનીમ્ । કુલસ્ય સદૃશં કિં વા શાસ્ત્રજ્ઞાનસ્ય તત્ફલમ્
'મને દોષી જાણીને પણ તેણે મને છોડી દીધું; શું એ તેના કુળને યોગ્ય છે, કે પછી એના શાસ્ત્રજ્ઞાનનું ફળ છે?'
નિત્યં તવ પદે રક્તાં ત્વદુચ્છિષ્ટભુજં હિ મામ્ । ભવાંસ્તત્યાજ તત્સર્વં મમ દૈવં તુ કારણમ્
'હંમેશા તારા ચરણોમાં લાગણી રાખીને, તારા જ બચેલા ભોજનથી જીવન ગુજાર્યું, છતાં તું મને છોડી દીધું; આ બધું મારા ભાગ્યને કારણે છે.'
કલ્યાણં તવ સર્વત્ર ભૂયાદ્વીરવરોત્તમ । અહં તાવદ્વને ત્વાં હિ સ્મરંતી પ્રાણધારિકા
'વીરશ્રેષ્ઠ, તને સર્વત્ર કલ્યાણ મળે એવી મારી શુભેચ્છા છે; હું તો વનમાં રહીને તને યાદ કરીને જીવન જીવતી રહીશ.'
મનસા કર્મણા વાચા ભવાનેવ મમોત્તમઃ । અન્યે તુચ્છીકૃતાઃ સર્વે મનસા રઘુવંશજ
'મનથી, કર્મથી અને વાણીથી, તું જ મારા માટે સર્વોચ્ચ છે; રઘુવંશી, બીજા બધા મારા મનમાં તુચ્છ ગણાય છે.'