એવં બ્રુવંતીં સંવીક્ષ્ય જાનકીં ચ સ લક્ષ્મણઃ । ન કિંચિદુક્તવાન્રુદ્ધ કંઠો બાષ્પપ્રપૂરિતઃ
જાનકી આવું બોલતી હતી, ત્યારે લક્ષ્મણ, ગળા ભરાઈ અને આંખોમાં આંસુઓથી, કંઈ બોલી શક્યા નહીં.
સા ગચ્છંતી મૃગાન્વામં પરિવર્તનકારકાન્ । અપશ્યદ્દુઃખસંઘાતકારકાન્સમભાષત
જ્યારે જાનકી જઈ રહી હતી, ત્યારે તેણે ડાબી બાજુ વળતા હરણો જોયા, જે બદલાવ લાવનારા અને દુઃખ આપનારા હતા, એ જોઈને તેણે કહ્યું.
અદ્ય યન્મે મૃગા વામં વર્તયંતિ તદિષ્યતે । શ્રીરામચરણૌ મુક્ત્વા ગચ્છંત્યાયુક્તમેવ તત્
આજે મારા આગળ હરણો ડાબી બાજુ વળે છે, એ અશુભ માનવામાં આવે છે; શ્રીરામના ચરણ છોડીને જતી વખતે આવું થવું યોગ્ય જ છે.
મહિલાનાં પરોધર્મઃ સ્વભર્તૃચરણાર્ચનમ્ । તન્મુક્ત્વાન્યત્ર યાંત્યા મે યદ્ભવેદ્યુક્તમેવ તત્
સ્ત્રીઓનો સર્વોચ્ચ ધર્મ પતિના ચરણોની સેવા છે; એ છોડીને બીજે જતી વખતે જે થાય એ યોગ્ય જ છે.
એવં પથિ વિચારં તુ કુર્વંત્યા પરમાર્થતઃ । જાહ્નવી દદૃશે દેવ્યા મુનિવૃંદૈકસેવિતા
આ રીતે રસ્તામાં વિચાર કરતી જતી જાનકીદેવીને, મુનિગણોથી વંદિત જહ્નવી (ગંગા) દેખાઈ.
યસ્યાં જલસ્ય કલ્લોલા દૃશ્યંતે દુગ્ધસંનિભાઃ । તરંગો દૃશ્યતે યત્ર સ્વર્ગસોપાનમૂર્તિભૃત્
જેના જળમાં દૂધ જેવાં તરંગો દેખાય છે, અને જ્યાં તરંગો સ્વર્ગ તરફ લઈ જતી પાંખડી જેવી દેખાય છે.
યસ્યા વારિકણસ્પર્શાન્મહાપાતકસંચયઃ । પલાયતે ન કુત્રાપિ સ્થાનમીક્ષન્સમંતતઃ
જેના જળકણના સ્પર્શથી મોટા પાપો પણ ભાગી જાય છે, અને કયાંય સ્થિર રહી શકતા નથી.
ગંગાં પ્રાપ્યાથ સૌમિત્રિર્જાનકીં સ્યંદને સ્થિતામ્ । ઉવાચ નિર્ગલદ્બાષ્પ એહિ સીતે રથાદ્ભુવિ
ગંગા પાસે પહોંચી, સૌમિત્ર લક્ષ્મણે, રથમાં ઊભેલી જાનકીને, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને કહ્યું: 'સીતા, રથમાંથી નીચે જમીન પર આવો.'
સીતા તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ક્ષણાદવતતાર સા । લક્ષ્મણેન ધૃતા બાહૌ સ્ખલંતી પથિ કંટકૈઃ
સીતા એ વચન સાંભળતાં જ તરત નીચે ઉતરી ગઈ; લક્ષ્મણના હાથનો આધાર લઈને, કાંટાઓથી રસ્તા પર પગ મૂકતી મૂકી પડી રહી હતી.
શેષ ઉવાચ। અથ નાવા સમુત્તીર્ય જાહ્નવીં લક્ષ્મણસ્તદા । જાનકીં પરતસ્તીરે હસ્તે ધૃત્વા વનં યયૌ
શેષે કહ્યું: ત્યારબાદ, નાવમાં બેસીને જહ્નવી નદી પાર કરી, લક્ષ્મણે જાનકીનો હાથ પકડીને બીજી કાંઠે વનમાં લઈ ગયો.
સા ચલંતી પથિ તદા શુષ્યદ્વદનલક્ષિતા । કંટકક્ષતસત્પાદા સ્ખલંતી ચ પદે પદે
તે સમયે, સીતા રસ્તા પર ચાલતી હતી, તેના મોઢા પર તરસ અને થાક દેખાતો હતો; કાંટાઓથી પગ ઘાયલ થયા હતા અને દરેક પગલે તે લથડતી હતી.
લક્ષ્મણસ્તાં મહાઘોરે વિપિને દુઃખદાયિનિ । પ્રવેશયામાસ તદા રાઘવાજ્ઞાવિધાયકઃ
લક્ષ્મણે રાઘવના આદેશ પ્રમાણે, તેને એ ભયાનક અને દુઃખ આપનારા જંગલમાં પ્રવેશાડ્યું.
યત્ર વૃક્ષા મહાઘોરા બર્બૂલાઃ ખદિરા ઘનાઃ । શ્લેષ્માતકાશ્ચિંચિણીકાઃ શુષ્કા દાવેન વહ્નિના
જ્યાં એ જંગલમાં ભયાનક વૃક્ષો, ઘન ખદિર, બરબૂળ, શ્લેષ્માતક અને ચિંચીણીના સૂકા વૃક્ષો હતા, જે અગ્નિના તાપથી સુકાઈ ગયા હતા.
કોટરસ્થા મહાસર્પાઃ ફૂત્કુર્વંતિ સુકોપિતાઃ । ઘૂકા ઘૂત્કુર્વતે યત્ર લોકચિત્તભયંકરાઃ
એ વૃક્ષોના ખોખામાં મોટા સાપો ગુસ્સાથી ફુંકારતા હતા; ત્યાં ઘુવડો ટહુકતા હતા, જે લોકોના મનમાં ભય પેદા કરતા હતા.
વ્યાઘ્રાઃ સિંહાઃ સૃગાલાશ્ચ દ્વીપિનોઽતિભયંકરાઃ । દૃશ્યંતે યત્ર સરલા મનુષ્યાદાઃ સુકોપનાઃ
ત્યાં વાઘ, સિંહ, ગીધડા અને ચિત્તા જેવા ભયાનક પ્રાણી દેખાતા હતા, સાથે જ જંગલી સરળ અને માનવખોર પ્રાણી પણ ગુસ્સે ભરેલા હતા.
મહિષાઃ સૂકરા દુષ્ટા દંષ્ટ્રા દ્વયવિલક્ષિતાઃ । કુર્વંતિ પ્રાણિનાં તાપં માનસસ્ય મદોદ્ધુરાઃ
મહિષ અને જંગલી દૂષિત સુકર, બંને દાંતવાળા, જીવજંતુઓને ત્રાસ આપતા હતા, તેમનું મન ઉન્માદથી ભરેલું હતું.
ઈદૃગ્વનં પ્રપશ્યંતી ભયેનોપગતજ્વરા । કંટકૈર્દષ્ટચરણા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્
આવું જંગલ જોઈને, ડરથી તાપમાં આવી ગયેલી અને પગ કાંટાઓથી દૂખી થયેલી સીતાએ લક્ષ્મણને કહ્યું.
જાનક્યુવાચ। વીરર્ષિમુનિસંસેવ્યા નાશ્રમાન્નેત્રસૌખ્યદાન્ । નાહં પશ્યામિ નો તેષાં પત્નીશ્ચ સુતપોધનાઃ
જાનકી બોલી: હું અહીં ક્યાંયે પણ વીર ઋષિ-મુનિઓના આશ્રમો કે તેમની તપસ્વિ પત્નીઓ, જે આંખોને શાંતિ આપે, એ જોઈ શકતી નથી.
પશ્યામિ કેવલં ઘોરાન્પક્ષિણઃ શુષ્કવૃક્ષકાન્ । દાવાનલેન તત્સર્વં દહ્યમાનમિદં વનમ્
મને તો ફક્ત ભયાનક પક્ષીઓ અને સૂકા વૃક્ષો જ દેખાય છે; આ આખું જંગલ અગ્નિથી બળી રહ્યું છે.
ત્વાં ચ પશ્યામિ દુઃખાર્તમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ । શકુનેતરસાહસ્રં ભવેન્મમ પદે પદે
હું તને દુઃખથી પીડાયેલી, આંખોમાં આંસુ અને ગભરાટ સાથે જોઈ રહી છું; દરેક પગલે મને હજારો અશુભ સંકેતો મળે છે.
તન્મે કથય વીરાગ્ર્ય કથં મુક્તા મહાત્મના । રામેણ દુષ્ટહૃદયા ક્ષિપ્રં કથય મે હિ તત્
એથી, વીરશ્રેષ્ઠ, મને કહો કે મહાન આત્મા રામે કેમ મને છોડી દીધી, જેમનું હૃદય હવે કઠોર થઈ ગયું છે; કૃપા કરીને મને તરત કહો.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય લક્ષ્મણઃ શોકકર્શિતઃ । સંરુદ્ધબાષ્પવદનો ન કિંચિત્પ્રોક્તવાંસ્તદા
આવાં વચન સાંભળીને, દુઃખથી દુર્બળ થયેલા લક્ષ્મણ, આંખો આંસુથી ભરાઈ ગયેલી, એ સમયે કંઈ બોલી શક્યા નહીં.
તદેવ વિપિનં ઘોરં ગચ્છંતી લક્ષ્મણાન્વિતા । પુનરપ્યાહ તં વીરં દુઃખાર્તા પશ્યતી મુખમ્
એ જ ભયાનક જંગલમાં લક્ષ્મણ સાથે આગળ વધતી વખતે, સીતા ફરીથી દુઃખથી પીડાયેલી, લક્ષ્મણના ચહેરા તરફ જોઈને બોલી.
તદાપિ સ ન તાં વક્તિ કિમપિ પ્રેક્ષુલોલુપઃ । તદા સાત્યંતનિર્બંધં ચકાર પરિપૃચ્છતી
ત્યારે પણ લક્ષ્મણ કંઈ બોલ્યા નહીં, તેમની નજર ચિંતિત હતી; ત્યારે સીતાએ સતત અને સાચા હૃદયથી પુછપરછ કરી.
આગ્રહેણ યદા પૃષ્ટો લક્ષ્મણઃ સીતયા તદા । રુદ્ધકંઠો મુહુઃ શોચન્નવદત્ત્યાગસંભવમ્
જ્યારે સીતાએ આગ્રહપૂર્વક પુછ્યું, ત્યારે લક્ષ્મણ, ગળો બંધાઈ ગયો હતો અને વારંવાર દુઃખી થઈને, ત્યાગની વાત કહી.
તદ્વાક્યં પવિના તુલ્યં નિશમ્ય મુનિસત્તમ । સુલતાકૃત્તમૂલેવ બભૂવાકલ્પવર્જિતા
આવાં વચન પવન જેવી અસર ધરાવતા સાંભળીને, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, સીતા મૂળથી કપાયેલા કમળની જેમ, સૌંદર્ય વિહોણી થઈ ગઈ.
તદૈવ પૃથિવી તાં ન જગ્રાહ તનયામિમામ્ । રામો વિપાપિનીં સીતાં ન જહ્યાદિતિ શંકિની
એ સમયે પૃથ્વીએ આ પુત્રીને સ્વીકારી નહોતી, કારણ કે રામે સીતા પર દોષારોપણ થયા પછી પણ તેને છોડી દેશે નહીં એવી શંકા ધરાવતી હતી.
પતિતાં તાં તુ વૈદેહીં દૃષ્ટ્વા સૌમિત્રિરુત્સુકઃ । પલ્લવાગ્ર્યસમીરેણ સંજ્ઞિતાં તુ ચકાર સઃ
વૈદેહી પડી ગઈ તે જોઈને, ઉલ્લાસિત અને ચિંતિત સૌમિત્રીએ તાજા પાંદડાની હલકી પવનથી તેને સંભાળી ઉઠાડી.
સંજ્ઞાં પ્રાપ્તા હ્યુવાચેદં મા હાસ્યં કુરુ દેવર । કથં માં પાપરહિતાં ત્યજતે સ રઘૂદ્વહઃ
હોશમાં આવી, તેણે કહ્યું: 'દેવર, આને હાસ્યનો વિષય ન બનાવો; રઘુવંશી મહાન રામે મને, નિર્દોષને, કેમ છોડી દીધું?'
એવં બહુવિલપ્યાથ લક્ષ્મણં દુઃખસંયુતમ્ । સંવીક્ષ્યમૂ ર્ચ્છિતા ભૂમૌ પપાત પરિદુઃખિતા
આ રીતે ઘણું રડ્યા પછી, તેણે દુઃખથી ભરેલા લક્ષ્મણને જોયા અને ખૂબ દુઃખી થઈને જમીન પર બેહોશ પડી ગઈ.