અવિચાર્ય તદૌત્સુક્યાલ્લક્ષ્મણં પ્રિયકારિણમ્ । ઉવાચ કુત્ર સરથો યેન માં પ્રાપયિષ્યસિ
વિચાર્યા વિના ઉત્સુકતાથી, સદા પોતાનું ભલું ઇચ્છતા લક્ષ્મણને તેણે પૂછ્યું: 'રથ ક્યાં છે, જેનાથી તું મને લઈ જશે?'
સ નિઃશ્વસન્રથં હૈમં જાનક્યા સહ નિર્વિશત્ । સુમંત્રં પ્રત્યુવાચાસૌ ચાલયાશ્વાન્મનોજવાન્
લક્ષ્મણે જાનકી સાથે ઊંડો શ્વાસ લઈ સોનાનો રથ ચઢ્યો અને સુમંત્રને કહ્યું: 'ઘોડાઓને દોડાવ.'
સ સુયુક્તં રથં વાક્યાલ્લક્ષ્મણસ્ય તુ ચાહ્વયત્ । અશ્રુપૂર્ણમુખં પશ્યઁલ્લક્ષ્મણં સ મુહુર્મુહુઃ
લક્ષ્મણના કહેવા પર સુમંત્રે સારી રીતે જોડાયેલો રથ બોલાવ્યો, વારંવાર લક્ષ્મણ તરફ જોયો, જેના ચહેરા પર આંસુઓ ભરાયેલા હતા.
આહતાસ્તેન કશયા વાહાસ્તસ્યાપતન્પથિ । ન ચલંતિ યદા વાહાસ્તદા લક્ષ્મણમબ્રવીત્
કશાથી મારતા ઘોડાઓ રસ્તા પર પડી ગયા; જ્યારે ઘોડાઓ આગળ ન વધ્યા, ત્યારે તેણે લક્ષ્મણને કહ્યું.
સુમંત્ર ઉવાચ। સ્વામિંશ્ચલંતિ નો વાહા યત્નેન પરિચાલિતાઃ । કિં કરોમિ ન જાનેઽત્ર કારણં વાહપાતને
સુમંત્રે કહ્યું: 'માલિક, હું ઘણો પ્રયત્ન કરું છું છતાં ઘોડાઓ ચાલતા નથી. હવે શું કરું? ઘોડાઓ કેમ પડી જાય છે એનું કારણ પણ મને ખબર નથી.'
એવં બ્રુવંતં પ્રત્યૂચે લક્ષ્મણો ગદ્ગદસ્વરઃ । સારથિં ધૈર્યમાસ્થાય તાડયૈતાન્કશાદિભિઃ
આવું બોલતા સુમંત્રને લક્ષ્મણે ગળા ભરાઈ અવાજે કહ્યું: 'સારથી, ધીરજ રાખ અને કશા-અંકુશથી ઘોડાઓને ચલાવ.'
એતચ્છ્રુત્વોદિતં યંતા કથંચિત્સમચાલયત્ । તદા સ્ફુરદ્દક્ષનેત્રં જાનક્યા દુઃખશંસકમ્
આ આજ્ઞા સાંભળી સારથીએ કઈ રીતેક ઘોડાઓને ચલાવ્યા; ત્યારે જાનકીનું જમણું આંખ ફફડ્યું, જે દુઃખનું સંકેત હતું.
તદૈવ હૃદયે શોકઃ સમભૂદ્દુઃખશંસકઃ । તદૈવ પક્ષિણઃ પુણ્યાઃ કુર્વંતિ પરિવર્તનમ્
એ જ ક્ષણે, જાનકીના હૃદયમાં દુઃખ ઊભું થયું, જે દુઃખનું સંકેત આપતું હતું; એ જ સમયે શુભ પક્ષીઓ ફરી વળવા લાગ્યા.
એવં વીક્ષ્યૈવ વૈદેહી પ્રત્યુવાચાથ દેવરમ્ । કથં મે તાપસીક્ષાયૈ યાતુમિચ્છા રઘૂદ્વહ
આ જોઈને વૈદેહીએ પોતાના દેવર લક્ષ્મણને કહ્યું: 'રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, મને તપસ્યા માટે જવાની ઈચ્છા કેમ થાય છે?'
રામે ભૂયાદ્ધિ કલ્યાણં ભરતે વા તથાનુજે । તત્પ્રજાસુ ચ સર્વત્ર મા ભવંતુ વિપર્યયાઃ
રામને સુખ-શાંતિ મળે અને ભરત તથા તેમના નાના ભાઈને પણ; અને પ્રજામાં ક્યારેય દુઃખ ન આવે.
એવં બ્રુવંતીં સંવીક્ષ્ય જાનકીં ચ સ લક્ષ્મણઃ । ન કિંચિદુક્તવાન્રુદ્ધ કંઠો બાષ્પપ્રપૂરિતઃ
જાનકી આવું બોલતી હતી, ત્યારે લક્ષ્મણ, ગળા ભરાઈ અને આંખોમાં આંસુઓથી, કંઈ બોલી શક્યા નહીં.
સા ગચ્છંતી મૃગાન્વામં પરિવર્તનકારકાન્ । અપશ્યદ્દુઃખસંઘાતકારકાન્સમભાષત
જ્યારે જાનકી જઈ રહી હતી, ત્યારે તેણે ડાબી બાજુ વળતા હરણો જોયા, જે બદલાવ લાવનારા અને દુઃખ આપનારા હતા, એ જોઈને તેણે કહ્યું.
અદ્ય યન્મે મૃગા વામં વર્તયંતિ તદિષ્યતે । શ્રીરામચરણૌ મુક્ત્વા ગચ્છંત્યાયુક્તમેવ તત્
આજે મારા આગળ હરણો ડાબી બાજુ વળે છે, એ અશુભ માનવામાં આવે છે; શ્રીરામના ચરણ છોડીને જતી વખતે આવું થવું યોગ્ય જ છે.
મહિલાનાં પરોધર્મઃ સ્વભર્તૃચરણાર્ચનમ્ । તન્મુક્ત્વાન્યત્ર યાંત્યા મે યદ્ભવેદ્યુક્તમેવ તત્
સ્ત્રીઓનો સર્વોચ્ચ ધર્મ પતિના ચરણોની સેવા છે; એ છોડીને બીજે જતી વખતે જે થાય એ યોગ્ય જ છે.
એવં પથિ વિચારં તુ કુર્વંત્યા પરમાર્થતઃ । જાહ્નવી દદૃશે દેવ્યા મુનિવૃંદૈકસેવિતા
આ રીતે રસ્તામાં વિચાર કરતી જતી જાનકીદેવીને, મુનિગણોથી વંદિત જહ્નવી (ગંગા) દેખાઈ.
યસ્યાં જલસ્ય કલ્લોલા દૃશ્યંતે દુગ્ધસંનિભાઃ । તરંગો દૃશ્યતે યત્ર સ્વર્ગસોપાનમૂર્તિભૃત્
જેના જળમાં દૂધ જેવાં તરંગો દેખાય છે, અને જ્યાં તરંગો સ્વર્ગ તરફ લઈ જતી પાંખડી જેવી દેખાય છે.
યસ્યા વારિકણસ્પર્શાન્મહાપાતકસંચયઃ । પલાયતે ન કુત્રાપિ સ્થાનમીક્ષન્સમંતતઃ
જેના જળકણના સ્પર્શથી મોટા પાપો પણ ભાગી જાય છે, અને કયાંય સ્થિર રહી શકતા નથી.
ગંગાં પ્રાપ્યાથ સૌમિત્રિર્જાનકીં સ્યંદને સ્થિતામ્ । ઉવાચ નિર્ગલદ્બાષ્પ એહિ સીતે રથાદ્ભુવિ
ગંગા પાસે પહોંચી, સૌમિત્ર લક્ષ્મણે, રથમાં ઊભેલી જાનકીને, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને કહ્યું: 'સીતા, રથમાંથી નીચે જમીન પર આવો.'
સીતા તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ક્ષણાદવતતાર સા । લક્ષ્મણેન ધૃતા બાહૌ સ્ખલંતી પથિ કંટકૈઃ
સીતા એ વચન સાંભળતાં જ તરત નીચે ઉતરી ગઈ; લક્ષ્મણના હાથનો આધાર લઈને, કાંટાઓથી રસ્તા પર પગ મૂકતી મૂકી પડી રહી હતી.
શેષ ઉવાચ। અથ નાવા સમુત્તીર્ય જાહ્નવીં લક્ષ્મણસ્તદા । જાનકીં પરતસ્તીરે હસ્તે ધૃત્વા વનં યયૌ
શેષે કહ્યું: ત્યારબાદ, નાવમાં બેસીને જહ્નવી નદી પાર કરી, લક્ષ્મણે જાનકીનો હાથ પકડીને બીજી કાંઠે વનમાં લઈ ગયો.
સા ચલંતી પથિ તદા શુષ્યદ્વદનલક્ષિતા । કંટકક્ષતસત્પાદા સ્ખલંતી ચ પદે પદે
તે સમયે, સીતા રસ્તા પર ચાલતી હતી, તેના મોઢા પર તરસ અને થાક દેખાતો હતો; કાંટાઓથી પગ ઘાયલ થયા હતા અને દરેક પગલે તે લથડતી હતી.
લક્ષ્મણસ્તાં મહાઘોરે વિપિને દુઃખદાયિનિ । પ્રવેશયામાસ તદા રાઘવાજ્ઞાવિધાયકઃ
લક્ષ્મણે રાઘવના આદેશ પ્રમાણે, તેને એ ભયાનક અને દુઃખ આપનારા જંગલમાં પ્રવેશાડ્યું.
યત્ર વૃક્ષા મહાઘોરા બર્બૂલાઃ ખદિરા ઘનાઃ । શ્લેષ્માતકાશ્ચિંચિણીકાઃ શુષ્કા દાવેન વહ્નિના
જ્યાં એ જંગલમાં ભયાનક વૃક્ષો, ઘન ખદિર, બરબૂળ, શ્લેષ્માતક અને ચિંચીણીના સૂકા વૃક્ષો હતા, જે અગ્નિના તાપથી સુકાઈ ગયા હતા.
કોટરસ્થા મહાસર્પાઃ ફૂત્કુર્વંતિ સુકોપિતાઃ । ઘૂકા ઘૂત્કુર્વતે યત્ર લોકચિત્તભયંકરાઃ
એ વૃક્ષોના ખોખામાં મોટા સાપો ગુસ્સાથી ફુંકારતા હતા; ત્યાં ઘુવડો ટહુકતા હતા, જે લોકોના મનમાં ભય પેદા કરતા હતા.
વ્યાઘ્રાઃ સિંહાઃ સૃગાલાશ્ચ દ્વીપિનોઽતિભયંકરાઃ । દૃશ્યંતે યત્ર સરલા મનુષ્યાદાઃ સુકોપનાઃ
ત્યાં વાઘ, સિંહ, ગીધડા અને ચિત્તા જેવા ભયાનક પ્રાણી દેખાતા હતા, સાથે જ જંગલી સરળ અને માનવખોર પ્રાણી પણ ગુસ્સે ભરેલા હતા.
મહિષાઃ સૂકરા દુષ્ટા દંષ્ટ્રા દ્વયવિલક્ષિતાઃ । કુર્વંતિ પ્રાણિનાં તાપં માનસસ્ય મદોદ્ધુરાઃ
મહિષ અને જંગલી દૂષિત સુકર, બંને દાંતવાળા, જીવજંતુઓને ત્રાસ આપતા હતા, તેમનું મન ઉન્માદથી ભરેલું હતું.
ઈદૃગ્વનં પ્રપશ્યંતી ભયેનોપગતજ્વરા । કંટકૈર્દષ્ટચરણા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્
આવું જંગલ જોઈને, ડરથી તાપમાં આવી ગયેલી અને પગ કાંટાઓથી દૂખી થયેલી સીતાએ લક્ષ્મણને કહ્યું.
જાનક્યુવાચ। વીરર્ષિમુનિસંસેવ્યા નાશ્રમાન્નેત્રસૌખ્યદાન્ । નાહં પશ્યામિ નો તેષાં પત્નીશ્ચ સુતપોધનાઃ
જાનકી બોલી: હું અહીં ક્યાંયે પણ વીર ઋષિ-મુનિઓના આશ્રમો કે તેમની તપસ્વિ પત્નીઓ, જે આંખોને શાંતિ આપે, એ જોઈ શકતી નથી.
પશ્યામિ કેવલં ઘોરાન્પક્ષિણઃ શુષ્કવૃક્ષકાન્ । દાવાનલેન તત્સર્વં દહ્યમાનમિદં વનમ્
મને તો ફક્ત ભયાનક પક્ષીઓ અને સૂકા વૃક્ષો જ દેખાય છે; આ આખું જંગલ અગ્નિથી બળી રહ્યું છે.
ત્વાં ચ પશ્યામિ દુઃખાર્તમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ । શકુનેતરસાહસ્રં ભવેન્મમ પદે પદે
હું તને દુઃખથી પીડાયેલી, આંખોમાં આંસુ અને ગભરાટ સાથે જોઈ રહી છું; દરેક પગલે મને હજારો અશુભ સંકેતો મળે છે.