શોભનોરુકટિશોભયા યુતં । જાનુયુગ્મમમલં સ્વસેવિતમ્ । પાદપદ્મમખિલૈર્નિજૈઃ સદા । સેવિતં રઘુપતિં સુશોભનમ્
સુંદર વસ્ત્રો અને તેજસ્વી કમરથી શોભતા, તેમના નિર્મળ ઘૂંટણને પોતાના જ લોકો પ્રેમથી સેવા કરે છે. તેમના કમળ જેવા પગને હંમેશા પોતાના ભક્તો પૂજે છે, અને રઘુપતિ અતિ તેજથી ઝગમગે છે.
એતદ્રૂપધરો રામો મયા કિં તુ સ વર્ણ્યતે । શતાનનોપિ નો યાતિ પક્ષિણઃ કિમુ માદૃશાઃ
રામ આ રૂપ ધારણ કરે છે, પણ હું તેમને કેવી રીતે વર્ણવી શકું? શતાનન પણ તેમને પૂર્ણ રીતે સમજાવી શકતો નથી, તો પછી મારી જેમ પંખીઓ કેવી રીતે કહી શકે?
યદ્રૂપં વીક્ષ્ય લલિતા મનોહરવપુર્ધરા । લક્ષ્મીર્મુમોહ ભુવિકા વર્તતે યા ન મોહતિ
જ્યારે કોઈ તેમના આકર્ષક અને મનોહર રૂપને જુએ છે, ત્યારે લક્ષ્મી પણ પૃથ્વી પર આવી મોહમાં પડી જાય છે, જ્યારે એ તો કદી મોહિત થતી નથી.
મહાબલો મહાવીર્યો મહામોહનરૂપધૃક્ । કિં વર્ણયામિ શ્રીરામં સર્વૈશ્વર્યગુણાન્વિતમ્
તે મહાબળવાન, મહાવીર અને સર્વેને મોહિત કરનાર રૂપ ધરાવે છે. સર્વ સમૃદ્ધિ અને ગુણોથી યુક્ત એવા શ્રીરામને હું કેવી રીતે વર્ણવી શકું?
ધન્યા સા જાનકીદેવી મહામોહનરૂપધૃક્ । રંસ્યતે યેન સહિતા વર્ષાણામયુતં મુદા
જે મહામોહક રૂપ ધરાવતી છે, એવી જાનકી દેવી ધન્ય છે; એ રામજી સાથે દસ હજાર વર્ષ સુધી આનંદથી વિતાવે છે.
ત્વં કાસિ કિં તુ નામાસિ બત સુંદરિ યત્તુ મામ્ । પરિપૃચ્છસિ વૈદગ્ધ્યાદ્રામકીર્તનમાદરાત્
તુ કોણ છે, તારું નામ શું છે, સુન્દરી? છતાં તું મને ચાતુર્યથી રામજીના ગુણગાન વિશે પૂછે છે.
એતદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય જાનકી પક્ષિણોર્યુગમ્ । ઉવાચ જન્મલલિતં શંસંતી સ્વસ્ય મોહનમ્
આવું સાંભળીને જાનકી એ પંખીઓના જોડી સાથે વાત કરી, પોતાના જન્મની મનમોહક વાત અને પોતાના મોહક સ્વરૂપ વિશે કહ્યું.
યા ત્વયા જાનકી પ્રોક્તા સાહં જનકપુત્રિકા । સ રામો માં યદાભ્યેત્ય પ્રાપ્સ્યતે સુમનોહરઃ
જે જાનકીની તું વાત કરી, એ હું જ છું, જનકની દીકરી. જ્યારે મનોહર રામજી મારા પાસે આવશે, ત્યારે એ મને પ્રાપ્ત કરશે.
તદા વાં મોચયામ્યદ્ધાનાન્યથા વાક્યલોભિતા । લાલયામિ સુખેનાસ્તાં મદ્ગેહે મધુરાક્ષરૌ
ત્યારે હું તમે બંનેને મુક્ત કરી દઈશ, અથવા તો તમારા મીઠા વચનોથી મોહિત થઈ, તમને મારા ઘરે આનંદથી રાખીશ, મીઠા અવાજવાળા પંખીઓ.
ઇત્યુક્તં તત્સમાકર્ણ્ય વેપતુર્ભયતાં ગતૌ । પરસ્પરં પ્રક્ષુભિતૌ જાનકીમિત્યવોચતામ્
જ્યારે એમ કહ્યું, ત્યારે બંને પંખીઓ ડરીને કાંપવા લાગ્યા અને ગભરાઈને એકબીજાને જોઈને, 'જાનકી' એમ બોલ્યા.
વયં વૈ પક્ષિણઃ સાધ્વિ વનસ્થા વૃક્ષગોચરાઃ । પરિભ્રમામ સર્વત્ર નો સુખં નો ભવેદ્ગૃહે
અમે તો પંખીઓ છીએ, હે સદ્ગુણી! વનમાં વૃક્ષો પર રહેતા અને સર્વત્ર ફરતા, અમને ઘરેથી સુખ મળતું નથી.
અંતર્વત્ની સ્વકે સ્થાને ગત્વા સંસૂય પુત્રકાન્ । ત્વત્સ્થાનમાગમિષ્યામિ સત્યં મે હ્યુદિતં વચઃ
મારી પત્ની પોતાના સ્થાને રહીને બાળકોને ઉછેરશે; પછી હું તારા ઘરે આવીશ—મારા વચન સાચા છે.
એવં પ્રોક્તા તયા સા તુ ન મુમોચ શુકીં સ્વયમ્ । તદાપતિસ્તાં પ્રોવાચ વિનીતવદનુત્સુકઃ
એમ કહ્યાથી પણ, તેણે પોતાની જાતે સ્ત્રી પંખીને છોડ્યા નહીં; ત્યારે તેનો પતિ વિનમ્ર અને ઉત્સુક થઈને બોલ્યો.
સીતે મુંચ કથં ભાર્યાં રક્ષસે મે મનોહરીમ્ । આવાં ગચ્છાવ વિપિને વિચરાવઃ સુખં વને
સીતા, મારી પ્રિય પત્નીને, જેને તું રાખી છે, તેને છોડ. અમે બંને વનમાં જઈને આનંદથી વિહાર કરીએ.
અંતર્વત્ની તુ વર્તેત ભાર્યા મમ મનોરમા । તસ્યાઃ પ્રસૂતિં કૃત્વા ત્વામાગમિષ્યામિ શોભને
મારી પત્ની, મારી મનમોહક સગી, અહીં રહેશે; જ્યારે તે સંતાનને જન્મ આપશે, ત્યારે, હે સુંદર, હું તારી પાસે આવીશ.
ઇત્યુક્તા નિજગાદેમં સુખં ગચ્છ મહામતે । એતાં રક્ષામિ સુખિનીં મત્પાર્શ્વે પ્રિયકારિણીમ્
એમ સાંભળીને, તેણે કહ્યું: 'મહાન બુદ્ધિશાળી, તું આનંદથી જા; આ ખુશપંખીને, જે પ્રેમથી વર્તે છે, હું મારા પાસે સુરક્ષિત રાખીશ.'
ઇત્યુક્તો દુઃખિતઃ પક્ષી તામૂચે કરુણાન્વિતઃ । યોગિભિઃ પ્રોચ્યતે યદ્વૈ તદ્વચસ્તથ્યમેવ હિ
એમ સાંભળીને દુઃખી પંખીએ, દયા ભરેલા હૃદયથી કહ્યું: 'યોગીઓ જે કહે છે એ ખરેખર સાચું છે.'
ન વક્તવ્યં ન વક્તવ્યં મૌનમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતામ્ । નોચેત્સ વાક્યદોષેણ પ્રાપ્નોત્યાલાનમુન્મદઃ
કંઈ બોલવું નહીં, કંઈ બોલવું નહીં—મૌન રાખવું જોઈએ; નહીં તો વચનના દોષથી કોઈને પાગલપણું આવી શકે છે.
વયં ચેદત્ર વાક્યં નાકરિષ્યામ નગોપરિ । બંધનં કથમાવાં સ્યાત્તસ્માન્મૌનં સમાચરેત્
અહીં શહેર ઉપર આપણે કંઈ બોલીશું નહીં તો આપણને કોણ બાંધશે? એટલે, આપણે ચુપ રહી જવું જોઈએ.
ઇત્યુક્ત્વા તાં પ્રત્યુવાચ નાહં જીવામિ સુંદરિ । એતયા ભાર્યયા સીતે તસ્માન્મુંચ મનોહરે
આવું કહીને તેણે તેને કહ્યું: 'સુંદરિ, હું આ પત્ની સાથે જીવતો નથી શકતો, સીતા. એટલે, મનોહરિ, મને છોડી દે.'
અનેકવિધવાક્યૈઃ સા બોધિતા નામુચત્તદા । કુપિતા દુઃખિતા ભાર્યા શશાપ જનકાત્મજામ્
ઘણા પ્રકારના શબ્દોથી સમજાવ્યા છતાં પણ તેણે તેને છોડી ન દીધો. ગુસ્સે અને દુઃખથી ભરેલી પત્નીએ જનકનંદિનીને શાપ આપ્યો.
યથા ત્વં પતિના સાર્ધં વિયોજયસિ મામિતઃ । તથા ત્વમપિ રામેણ વિયુક્તા ભવ ગર્ભિણી
જેમ તું મને અહીં પતિથી જુદી પાડે છે, એમ જ તું પણ ગર્ભવતી અવસ્થામાં રામથી વિયોગ પામજે.
ઇત્યુક્તવત્યાં તસ્યાં તુ દુઃખિતાયાં પુનઃ પુનઃ । પ્રાણા નિરગમન્દુઃખાત્પતિદુઃખેન પૂરિતાત્
પતિના દુઃખથી ભરાઈ, વારંવાર દુઃખી થઈને એમ બોલતી રહી, અને અંતે દુઃખથી તેના પ્રાણ છૂટી ગયા.
રામં રામં સ્મરંત્યાશ્ચ વદંત્યાંશ્ચ પુનઃ પુનઃ । વિમાનમાગતં સુષ્ઠુ પક્ષિણી સ્વર્ગતા બભૌ
રામનું નામ વારંવાર સ્મરણ કરતી અને બોલતી રહી ત્યારે એક સુંદર વિમાન આવી પહોંચ્યું અને પંખીપત્ની સ્વર્ગમાં પહોંચી તેજસ્વી બની.
તસ્યાં મૃતાયાં દુઃખાર્તો ભર્તા તસ્યાઃ સ પક્ષિરાટ્ । પરમં ક્રોધમાપન્નો જાહ્નવ્યાં દુઃખિતોઽપતત્
તેના મૃત્યુ પછી પંખીઓના રાજા, તેના પતિ, ભારે દુઃખી થઈને, ક્રોધ અને શોકથી ભરાઈ, જહ્નવીમાં પડી ગયો.
તથા ભવામિ રામસ્ય નગરે જનપૂરિતે । મદ્વાક્યાદિયમુદ્વિગ્ના વિયોગેન સુદુઃખિતા
રામના લોકોથી ભરેલા શહેરમાં પણ એમ જ થશે; મારા શબ્દોથી તે ચિંતિત અને વિયોગના ભારે દુઃખથી પીડાયેલી રહેશે.
ઇત્યુક્ત્વા સ પપાતોદે જાહ્નવ્યા ભ્રમશોભિતે । દુઃખિતઃ કુપિતો ભીતસ્તદ્વિયોગેન કંપિતઃ
આવું કહીને, દુઃખી, ગુસ્સે, ડરેલા અને વિયોગથી કંપતા તે જહ્નવીની સુંદર ધારા માં પડી ગયો.
ક્રુદ્ધત્વાદ્દુઃખિતત્વાચ્ચ સીતાયા અપમાનનાત્ । અંત્યજત્વં પરં પ્રાપ્તો રજકઃ ક્રોધનાભિધઃ
ક્રોધ, દુઃખ અને સીતાના અપમાનના કારણે, ક્રોધન નામનો ધોબી મૃત્યુ સમયે અંત્યજ બની ગયો.
યઃ ક્રોધાચ્ચ સ્વકાન્પ્રાણાન્મહતાં દુષ્ટમાચરન્ । સંત્યજેત્સ મૃતો યાતિ અંત્યજત્વં દ્વિજોત્તમઃ
જે પોતાનાં પ્રાણો પર ગુસ્સામાં દુષ્ટ કામ કરે છે, એ, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મૃત્યુ પછી અંત્યજ બની જાય છે.
તજ્જાતં રજકોક્ત્યાસૌ નિંદિતા ચ વિયોગિતા । રજકસ્ય ચ શાપેન વિયુક્તા સા વનં ગતા
આ રીતે ધોબીના વચનોથી તે નિંદિત અને છોડી દેવામાં આવી; અને ધોબીના શાપથી તે વિયોગ પામી વનમાં ગઈ.