સીતોવાચ। મા ભૈષાતાં યુવાં રમ્યૌ કૌ વાં કુત્ર સમાગતૌ । કો રામઃ કા ચ સા સીતા તજ્જ્ઞાનં તુ કુતઃ સ્મૃતમ્
સીતા બોલી: 'તમને ડરવું નહીં, હે મનોહર પંખીઓ. તમે કોણ છો અને ક્યાંથી આવ્યા છો? રામ કોણ છે અને સીતા કોણ છે? આ બધું જ્ઞાન તમને ક્યાંથી મળ્યું?'
તત્સર્વં શંસતં ક્ષિપ્રં મત્તો વાં વ્યેતુ યદ્ભયમ્ । ઇતિ પૃષ્ટં તયા પક્ષિયુગં સર્વમશંસત
તમને મારાથી જે ભય છે તે દૂર થાય એ માટે બધું જલદી કહો.' એમ સીતાજીએ પૂછ્યું ત્યારે પંખીઓએ બધું વિગતે કહી દીધું.
પક્ષિયુગ્મમુવાચ। વાલ્મીકિરાસ્તે સુમહાનૃષિર્ધર્મવિદુત્તમઃ । આવાં તદાશ્રમસ્થાને સર્વદા સુમનોહરે
વૈદિક ધર્મના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા, મહાન ઋષિ વાલ્મીકિ હંમેશા અમારું સાથ આપતા અને એ સુંદર આશ્રમમાં રહેતા.
સશિષ્યાન્ગાપયામાસ ભાવિ રામાયણં મુનિઃ । પ્રત્યહં તત્પદસ્મારી સર્વભૂતહિતે રતઃ
એ મહર્ષિએ પોતાના શિષ્યો સાથે ભવિષ્યમાં રચાનાર રામાયણનું ગાન કરાવ્યું; તેઓ દરરોજ એના શ્લોકોનું સ્મરણ કરતા અને સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં તત્પર રહેતા.
તદાવાભ્યાં શ્રુતં સર્વં ભાવિ રામાયણં મહત્ । મુહુર્મુહુર્ગીયમાનમાયાતં પરિપાઠતઃ
એ સમયે અમે બંનેએ એ મહાન ભવિષ્યના રામાયણને સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું, જે વારંવાર ગવાતું અને યોગ્ય ક્રમમાં પઠન થતું.
શૃણ્વાવાં તેઽભિધાસ્યાવો યો રામો યા ચ જાનકી । યદ્યદ્ભવિષ્યતે તસ્યા રામેણ ક્રીડિતાત્મના
હવે અમે તમને એ બધું કહીએ છીએ, જે ત્યાં સાંભળ્યું—રામ કોણ છે, જાનકી કોણ છે અને રામના રમણિય વ્યવહારમાં એમની વચ્ચે જે કંઈ બનવાનું છે.
ઋષ્યશૃંગકૃતેષ્ટ્યાં ચ ચતુર્ધા ત્વંગતો હરિઃ । પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ શ્રીમાન્સુરસ્ત્રીગીતસત્કથઃ
ઋષ્યશૃંગના યજ્ઞમાં શ્રીહરિ ચાર રૂપે અવતરીને પ્રગટ થશે, અને દેવસ્ત્રીઓ દ્વારા ગવાતા પવિત્ર કથાઓમાં તેમનું યશ ફેલાશે.
સ કૌશિકેન મિથિલાં પ્રાપ્સ્યતે ભ્રાતૃસંયુતઃ । ધનુષ્પાણિસ્તદા દૃષ્ટ્વા દુર્ગ્રાહ્યમન્યભૂભુજામ્
પછી તેઓ વિશ્વામિત્ર સાથે ભાઈઓ સાથે મિથિલા પહોંચશે; ત્યાં તેઓ એ ધનુષ્યને જોશે, જે બીજાં રાજાઓ માટે અપ્રાપ્ય છે.
ધનુર્ભંક્ત્વા જનકજાં પ્રાપ્સ્યતે સુમનોહરામ્ । તયા સહ મહદ્રાજ્યં કરિષ્યતિ શ્રુતં વરે
રામ એ ધનુષ્ય તોડી ને સુન્દર જનકનંદિનીને જીતશે; પછી એના સાથે મહાન રાજ્યનું સુશાસન કરશે, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે, હે મહાન.
એતદન્યચ્ચ તત્રસ્થૈઃ શ્રુતમસ્માભિરુદ્ગતૈઃ । કથિતં તવ ચાર્વંગિ મુંચાવાં ગંતુકામુકૌ
અહીં જે કંઈ અને વધુ પણ, ત્યાં ઉપસ્થિત લોકોએ ગાયું, એ બધું અમે સાંભળ્યું છે; હે સુન્દરી, અમે તને કહી દીધું—હવે અમારે જવું છે.
ઇતિ વાક્યં તયોર્ધૃત્વા શ્રોત્રયોઃ સુમનોહરમ્ । પુનરેવજગાદેદં વાક્યં પક્ષિયુગં પ્રતિ
એ બંનેના મોહક વચનો સાંભળી, તેણીએ તે પોતાના કાનમાં સંભાળી રાખ્યા; પછી ફરીથી એ પંખી-યુગલને એમ કહીને સંબોધન કર્યું.
સ રામઃ કુત્ર વર્તેત કસ્ય પુત્રઃ કથં તુ તામ્ । પરિગ્રહીષ્યતિ વરઃ કીદૃગ્રૂપધરો નરઃ
એ રામ ક્યાં રહે છે? એ કોના પુત્ર છે? અને કેવી રીતે એ તેને પત્ની તરીકે અપનાવશે? એ ઉત્તમ પુરુષનું સ્વરૂપ કેવું છે?
મયા પૃષ્ટમિદં સર્વં કથયંતુ યથાતથમ્ । પશ્ચાત્સર્વં કરિષ્યામિ પ્રિયં યુષ્મન્મનોહરમ્
હું જે પૂછ્યું એ બધું સાચું-સાચું કહો; પછી હું તમારે મનગમતું બધું કરીશ.
તચ્છ્રુત્વા તાં તુ કામેન પીડિતાં વીક્ષ્ય સા શુકી । જાનકીં હૃદયે જ્ઞાત્વા પપાઠ પુરતસ્તતઃ
એના વચનો સાંભળી, કામથી પીડાયેલી અને પોતાના હૃદયમાં જાનકીને ઓળખી, એ શુકીએ એના સામે ગાન શરૂ કર્યું.
સૂર્યવંશધ્વજો ધીમાન્રાજા પંક્તિરથો બલી । યં દેવાઃ શ્રિત્ય સર્વારીન્વિજેષ્યંતિ ચ સર્વશઃ
સૂર્યવંશનો ધ્વજ, બુદ્ધિશાળી અને પરાક્રમી રાજા પંક્તિરથ છે, જેને દેવતાઓ પોતાના શત્રુઓને સંપૂર્ણ રીતે જીતવા માટે આધાર રાખે છે.
તસ્ય ભાર્યાત્રયં ભાવિ શક્રમોહનરૂપધૃક્ । તસ્મિન્નપત્ય ચાતુષ્કં ભવિષ્યતિ બલોન્નતમ્
એ રાજાને ત્રણ રાણીઓ હશે, જેમની સુંદરતા ઈન્દ્રને પણ મોહિત કરી દે તેવી છે; અને એમના ગર્ભેથી ચાર પુત્રો જન્મશે, જે બળમાં અતિશય શ્રેષ્ઠ હશે.
સર્વેષામગ્રજો રામો ભરતસ્તદનુસ્મૃતઃ । લક્ષ્મણસ્તદનુ શ્રીમાઞ્છત્રુઘ્નઃ સર્વતો બલી
એમાં રામ સૌથી મોટા હશે, પછી ભરત, ત્યારબાદ તેજસ્વી લક્ષ્મણ અને સર્વે રીતે શક્તિશાળી શત્રુઘ્ન.
રઘુનાથ ઇતિ ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ મહામનાઃ । તેષામનંતનામાનિ રામસ્ય બલિનઃ સખિ
એ મહાન મનવાળો રઘુનાથ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામશે; હે સખી, એ બળવાન રામના અનેક નામો છે.
પદ્મકોશ ઇવ શોભનં મુખં । પંકજાભનયને સુદીર્ઘકે । ઉન્નતા પૃથુમનોહરા નસા । વલ્ગુસંગત મનોહરે ભ્રુવૌ
એનું ચહેરું કમળની કળી જેવું સુંદર છે; આંખો લાંબી અને કમળની પાંખડી જેવી; નાક ઊંચી, પહોળી અને આકર્ષક; ભ્રૂવાં સરસ રીતે જોડાયેલી અને મોહક છે.
જાનુલંબિત મનોહરૌ ભુજૌ । કંબુશોભિગલકોઽતિહ્રસ્વકઃ । સત્કપાટતલવિસ્તૃતશ્રિકં । વક્ષ એતદમલં સલક્ષ્મકમ્
એના હાથ ઘૂંટણ સુધી લાંબા અને આકર્ષક છે; ગળું શંખ જેવું તેજસ્વી અને નાનકડું નથી; છાતી પહોળી, સુંદર અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, અને ખભા સારી રીતે ગઠિત છે.
શોભનોરુકટિશોભયા યુતં । જાનુયુગ્મમમલં સ્વસેવિતમ્ । પાદપદ્મમખિલૈર્નિજૈઃ સદા । સેવિતં રઘુપતિં સુશોભનમ્
સુંદર વસ્ત્રો અને તેજસ્વી કમરથી શોભતા, તેમના નિર્મળ ઘૂંટણને પોતાના જ લોકો પ્રેમથી સેવા કરે છે. તેમના કમળ જેવા પગને હંમેશા પોતાના ભક્તો પૂજે છે, અને રઘુપતિ અતિ તેજથી ઝગમગે છે.
એતદ્રૂપધરો રામો મયા કિં તુ સ વર્ણ્યતે । શતાનનોપિ નો યાતિ પક્ષિણઃ કિમુ માદૃશાઃ
રામ આ રૂપ ધારણ કરે છે, પણ હું તેમને કેવી રીતે વર્ણવી શકું? શતાનન પણ તેમને પૂર્ણ રીતે સમજાવી શકતો નથી, તો પછી મારી જેમ પંખીઓ કેવી રીતે કહી શકે?
યદ્રૂપં વીક્ષ્ય લલિતા મનોહરવપુર્ધરા । લક્ષ્મીર્મુમોહ ભુવિકા વર્તતે યા ન મોહતિ
જ્યારે કોઈ તેમના આકર્ષક અને મનોહર રૂપને જુએ છે, ત્યારે લક્ષ્મી પણ પૃથ્વી પર આવી મોહમાં પડી જાય છે, જ્યારે એ તો કદી મોહિત થતી નથી.
મહાબલો મહાવીર્યો મહામોહનરૂપધૃક્ । કિં વર્ણયામિ શ્રીરામં સર્વૈશ્વર્યગુણાન્વિતમ્
તે મહાબળવાન, મહાવીર અને સર્વેને મોહિત કરનાર રૂપ ધરાવે છે. સર્વ સમૃદ્ધિ અને ગુણોથી યુક્ત એવા શ્રીરામને હું કેવી રીતે વર્ણવી શકું?
ધન્યા સા જાનકીદેવી મહામોહનરૂપધૃક્ । રંસ્યતે યેન સહિતા વર્ષાણામયુતં મુદા
જે મહામોહક રૂપ ધરાવતી છે, એવી જાનકી દેવી ધન્ય છે; એ રામજી સાથે દસ હજાર વર્ષ સુધી આનંદથી વિતાવે છે.
ત્વં કાસિ કિં તુ નામાસિ બત સુંદરિ યત્તુ મામ્ । પરિપૃચ્છસિ વૈદગ્ધ્યાદ્રામકીર્તનમાદરાત્
તુ કોણ છે, તારું નામ શું છે, સુન્દરી? છતાં તું મને ચાતુર્યથી રામજીના ગુણગાન વિશે પૂછે છે.
એતદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય જાનકી પક્ષિણોર્યુગમ્ । ઉવાચ જન્મલલિતં શંસંતી સ્વસ્ય મોહનમ્
આવું સાંભળીને જાનકી એ પંખીઓના જોડી સાથે વાત કરી, પોતાના જન્મની મનમોહક વાત અને પોતાના મોહક સ્વરૂપ વિશે કહ્યું.
યા ત્વયા જાનકી પ્રોક્તા સાહં જનકપુત્રિકા । સ રામો માં યદાભ્યેત્ય પ્રાપ્સ્યતે સુમનોહરઃ
જે જાનકીની તું વાત કરી, એ હું જ છું, જનકની દીકરી. જ્યારે મનોહર રામજી મારા પાસે આવશે, ત્યારે એ મને પ્રાપ્ત કરશે.
તદા વાં મોચયામ્યદ્ધાનાન્યથા વાક્યલોભિતા । લાલયામિ સુખેનાસ્તાં મદ્ગેહે મધુરાક્ષરૌ
ત્યારે હું તમે બંનેને મુક્ત કરી દઈશ, અથવા તો તમારા મીઠા વચનોથી મોહિત થઈ, તમને મારા ઘરે આનંદથી રાખીશ, મીઠા અવાજવાળા પંખીઓ.
ઇત્યુક્તં તત્સમાકર્ણ્ય વેપતુર્ભયતાં ગતૌ । પરસ્પરં પ્રક્ષુભિતૌ જાનકીમિત્યવોચતામ્
જ્યારે એમ કહ્યું, ત્યારે બંને પંખીઓ ડરીને કાંપવા લાગ્યા અને ગભરાઈને એકબીજાને જોઈને, 'જાનકી' એમ બોલ્યા.