યત્ત્વં કથયસિ ભ્રાતસ્તત્સર્વં ધર્મસંયુતમ્ । પરં યદ્વચ્મ્યહં વાક્યં તત્કુરુષ્વ મમાજ્ઞયા
'ભાઈ, તમે જે કહો છો એ બધું ધર્મને અનુરૂપ છે. પણ હવે હું જે કહું છું, એ મારા આદેશથી કરો.'
જાનામ્યેનાં વહ્નિશુદ્ધાં પવિત્રાં લોકપૂજિતામ્ । લોકાપવાદાદ્ભીતોઽહં ત્યજામિ સ્વાં તુ જાનકીમ્
'હું જાણું છું કે સીતા અગ્નિ પરીક્ષાથી શુદ્ધ છે, પવિત્ર છે અને આખું જગત તેને પૂજે છે. છતાં, લોકનિંદાના ભયથી હું મારી સીતાને ત્યજી રહ્યો છું.'
તસ્માત્કરે શિતં ધૃત્વા કરવાલં સુદારુણમ્ । શિરશ્છિંધ્યથવા જાયાં જાનકીં મુંચ વૈ વને
'માટે, હાથમાં તીક્ષ્ણ અને ભયાનક તલવાર લઈ, તો મારું માથું કાપી નાખો, અથવા તો સીતાને જંગલમાં છોડી દો.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય રામસ્ય ભરતોઽપતત્ । મૂર્ચ્છિતઃ સન્ક્ષિતૌ દેહે કંપયુક્તઃ સબાષ્પકઃ
રામના આ શબ્દો સાંભળીને, ભરત જમીન પર પડી ગયા, મૂર્છિત થઈ ગયા, તેમનું શરીર કાંપતું અને આંખોમાંથી આંસુ વહેતા હતા.
વાત્સ્યાયન ઉવાચ। જગત્પવિત્રસત્કીર્તિ જાનક્યા વાચ્યવાચનમ્ । કથં સમકરોત્સ્વામી તન્મે કથય સુવ્રત
વાત્સ્યાયન કહે છે: હે પવિત્ર અને સુપ્રસિદ્ધ કીર્તિવાળી જગતની માતા, જાનકીજીના પ્રશ્નોત્તરનો જે મહાન પ્રસંગ છે, તે ભગવાને કેવી રીતે કર્યો હતો, એ મને કહો, હે સુવ્રત.
યથા મે મનસઃ સૌખ્યં ભવિષ્યતિ સુશોભનમ્ । તથા કુરુષ્વ શેષાદ્ય ત્વન્મુખાન્નિઃસૃતામૃતમ્ । પિબતસ્તૃપ્તિરેવ સ્યાદ્યયા સંસૃતિકૃં તનમ્
મારા મનને ઉત્તમ આનંદ મળે એ રીતે, હવે તમે બાકી રહેલા પ્રસંગ કહો. તમારા મુખમાંથી નીકળતા અમૃત જેવું વચન સાંભળીને હું સંતોષ પામું અને સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત થાઉં.
શેષ ઉવાચ। મિથિલાયાં મહાપુર્યાં જનકો નામ ભૂપતિઃ । તસ્યાં કરોતિ સદ્રાજ્યં ધર્મેણારાધયન્પ્રજાઃ
શેષ કહે છે: મિથિલા નામની મહાન નગરીમાં જનક નામના રાજા હતા, જે ધર્મથી પ્રજાને પ્રસન્ન રાખી સારા રીતે રાજ્ય ચલાવતા હતા.
તસ્ય સંકર્ષતો ભૂમિં સીતયા દીર્ઘમુખ્યયા । સીરધ્વજસ્ય નિરગાત્કુમારી હ્યતિસુંદરી
એક વખત જ્યારે એ રાજા જમીન ઉંડાવી રહ્યા હતા, ત્યારે લાંબા ખાડામાંથી અતિ સુંદર કન્યા, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સીતા પ્રગટ થઈ.
તદાત્યંતં મુદં પ્રાપ્તઃ સીરકેતુર્મહીપતિઃ । સીતા નામાકરોત્તસ્યા મોહિન્યા જગતઃ શ્રિયઃ
એ સમયે સીરધ્વજ રાજાને અત્યંત આનંદ થયો. એ કન્યાનું નામ તેણે 'સીતા' રાખ્યું, જે જગતની સૌભાગ્ય અને મોહન શક્તિનું સ્વરૂપ હતી.
સૈકદોદ્યાનવિપિને ખેલંતી સુમનોહરા । અપશ્યત્સ્વમનઃકાંતં શુકશુક્યોર્યુગં વદત્
એક દિવસ એ સુંદર સીતા ઉદ્યાનમાં રમતી હતી ત્યારે તેણે પોતાના મનને ભાવે એવા એક શુક-શુકીનો જોડી જોઈ.
અત્યંતં હર્ષમાપન્નમત્યંતં કામલોલુપમ્ । પરસ્પરં ભાષમાણં સ્નેહેન શુભયા ગિરા
એ બંને પંખીઓ ખૂબ આનંદિત અને એકબીજાની પ્રીતિથી ભરપૂર હતા, મીઠા અને પ્રેમભર્યા શબ્દોમાં વાતો કરતા હતા.
રમમાણં તદા યુગ્મં નભસિ ક્ષિપ્રવેગતઃ । સમુત્પતન્નગોપસ્થે સ્થિતં શબ્દં ચકાર તત્
એ જોડી આનંદથી આકાશમાં ઝડપથી ઉડીને ઝાડની ડાળ પર આવી બેઠી અને ત્યાં મીઠો અવાજ કર્યો.
રામો મહીપતિર્ભૂમૌ ભવિષ્યતિ મનોહરઃ । તસ્ય સીતેતિ નામ્ના તુ ભવિષ્યતિ મહેલિકા
પંખીઓએ કહ્યું: પૃથ્વી પર એક મનોહર રૂપવાળો રાજા 'રામ' જન્મશે અને તેની રાણી 'સીતા' નામથી જાણીતી થશે.
સ તયા સહ વર્ષાણાં સહસ્રાણ્યેકયુગ્દશ । રાજ્યં કરિષ્યતે ધીમાન્કર્ષન્ભૂમિપતીન્બલી
એ વિદ્વાન અને પરાક્રમી રાજા પોતાની સીતાજી સાથે અગિયાર હજાર વર્ષ સુધી રાજ્ય કરશે અને બીજા રાજાઓને પણ વશમાં કરશે.
ધન્યા સા જાનકી દેવી ધન્યોઽસૌ રામસંજ્ઞિતઃ । યૌ પરસ્પરમાપન્નૌ પૃથિવ્યાં રંસ્યતો મુદા
જાનકી દેવી ધન્ય છે, અને રામ નામે જે રાજા છે તે પણ ધન્ય છે; બંને પૃથ્વી પર એકબીજાને પામી આનંદથી જીવન વિતાવશે.
ઇતિ સંભાષ્યમાણં તુ શુકયુગ્મં તુ મૈથિલી । જ્ઞાત્વેદં દેવતાયુગ્મં વાણીં તસ્ય વિલોક્ય ચ
આ વાતો સાંભળીને, માઇથિલી સીતાજીએ સમજ્યું કે આ શુક-શુકી દેવદંપતિ છે અને તેમની વાણી તથા વર્તન જોઈને એ જાણ્યું.
મદીયાસ્તુ કથા રમ્યાઃ કુરુતે શુકયોર્યુગમ્ । એતદ્ગૃહીત્વા પૃચ્છામિ સર્વં વાક્યં ગતાર્થકમ્
મારી કથાઓ તો ખૂબ રમણીય છે, અને આ શુક-શુકી એ જ વાર્તાઓ બોલી રહ્યા છે. એ સમજીને હું તેમને બધું પૂછીશ.
એવં વિચાર્ય સા સ્વીયાઃ સખીઃ પ્રતિજગાદ હ । ગૃહ્ણંતુ શનકૈરેતત્પક્ષિયુગ્મં મનોહરમ્
આવી રીતે વિચાર કરીને, સીતાજીએ પોતાની સખીઓને કહ્યું: 'આ મોહક પંખીઓની જોડી ધીમે ધીમે પકડી લાવો.'
સખ્યસ્તાસ્તદ્ગિરિં ગત્વા ગૃહ્ણન્પક્ષિયુગં વરમ્ । નિવેદયામાસુરિદં સ્વસખ્યાઃ પ્રિયકામ્યયા
સખીઓ એ ઝાડ પાસે ગઈ, એ સુંદર પંખીઓની જોડી પકડી અને પ્રિય સખી માટે પ્રેમથી તેને લાવી આપી.
બહુધા વિવિધાઞ્છબ્દાન્કુર્વદ્વીક્ષ્ય મનોહરમ્ । આશ્વાસયામાસ તદા પપ્રચ્છ તદિદં વચઃ
એ પંખીઓ અનેક પ્રકારના મોહક અવાજો કરતા હતા. સીતાજીએ તેમને શાંત કર્યા અને પછી આ રીતે પૂછ્યું:
સીતોવાચ। મા ભૈષાતાં યુવાં રમ્યૌ કૌ વાં કુત્ર સમાગતૌ । કો રામઃ કા ચ સા સીતા તજ્જ્ઞાનં તુ કુતઃ સ્મૃતમ્
સીતા બોલી: 'તમને ડરવું નહીં, હે મનોહર પંખીઓ. તમે કોણ છો અને ક્યાંથી આવ્યા છો? રામ કોણ છે અને સીતા કોણ છે? આ બધું જ્ઞાન તમને ક્યાંથી મળ્યું?'
તત્સર્વં શંસતં ક્ષિપ્રં મત્તો વાં વ્યેતુ યદ્ભયમ્ । ઇતિ પૃષ્ટં તયા પક્ષિયુગં સર્વમશંસત
તમને મારાથી જે ભય છે તે દૂર થાય એ માટે બધું જલદી કહો.' એમ સીતાજીએ પૂછ્યું ત્યારે પંખીઓએ બધું વિગતે કહી દીધું.
પક્ષિયુગ્મમુવાચ। વાલ્મીકિરાસ્તે સુમહાનૃષિર્ધર્મવિદુત્તમઃ । આવાં તદાશ્રમસ્થાને સર્વદા સુમનોહરે
વૈદિક ધર્મના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા, મહાન ઋષિ વાલ્મીકિ હંમેશા અમારું સાથ આપતા અને એ સુંદર આશ્રમમાં રહેતા.
સશિષ્યાન્ગાપયામાસ ભાવિ રામાયણં મુનિઃ । પ્રત્યહં તત્પદસ્મારી સર્વભૂતહિતે રતઃ
એ મહર્ષિએ પોતાના શિષ્યો સાથે ભવિષ્યમાં રચાનાર રામાયણનું ગાન કરાવ્યું; તેઓ દરરોજ એના શ્લોકોનું સ્મરણ કરતા અને સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં તત્પર રહેતા.
તદાવાભ્યાં શ્રુતં સર્વં ભાવિ રામાયણં મહત્ । મુહુર્મુહુર્ગીયમાનમાયાતં પરિપાઠતઃ
એ સમયે અમે બંનેએ એ મહાન ભવિષ્યના રામાયણને સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું, જે વારંવાર ગવાતું અને યોગ્ય ક્રમમાં પઠન થતું.
શૃણ્વાવાં તેઽભિધાસ્યાવો યો રામો યા ચ જાનકી । યદ્યદ્ભવિષ્યતે તસ્યા રામેણ ક્રીડિતાત્મના
હવે અમે તમને એ બધું કહીએ છીએ, જે ત્યાં સાંભળ્યું—રામ કોણ છે, જાનકી કોણ છે અને રામના રમણિય વ્યવહારમાં એમની વચ્ચે જે કંઈ બનવાનું છે.
ઋષ્યશૃંગકૃતેષ્ટ્યાં ચ ચતુર્ધા ત્વંગતો હરિઃ । પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ શ્રીમાન્સુરસ્ત્રીગીતસત્કથઃ
ઋષ્યશૃંગના યજ્ઞમાં શ્રીહરિ ચાર રૂપે અવતરીને પ્રગટ થશે, અને દેવસ્ત્રીઓ દ્વારા ગવાતા પવિત્ર કથાઓમાં તેમનું યશ ફેલાશે.
સ કૌશિકેન મિથિલાં પ્રાપ્સ્યતે ભ્રાતૃસંયુતઃ । ધનુષ્પાણિસ્તદા દૃષ્ટ્વા દુર્ગ્રાહ્યમન્યભૂભુજામ્
પછી તેઓ વિશ્વામિત્ર સાથે ભાઈઓ સાથે મિથિલા પહોંચશે; ત્યાં તેઓ એ ધનુષ્યને જોશે, જે બીજાં રાજાઓ માટે અપ્રાપ્ય છે.
ધનુર્ભંક્ત્વા જનકજાં પ્રાપ્સ્યતે સુમનોહરામ્ । તયા સહ મહદ્રાજ્યં કરિષ્યતિ શ્રુતં વરે
રામ એ ધનુષ્ય તોડી ને સુન્દર જનકનંદિનીને જીતશે; પછી એના સાથે મહાન રાજ્યનું સુશાસન કરશે, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે, હે મહાન.
એતદન્યચ્ચ તત્રસ્થૈઃ શ્રુતમસ્માભિરુદ્ગતૈઃ । કથિતં તવ ચાર્વંગિ મુંચાવાં ગંતુકામુકૌ
અહીં જે કંઈ અને વધુ પણ, ત્યાં ઉપસ્થિત લોકોએ ગાયું, એ બધું અમે સાંભળ્યું છે; હે સુન્દરી, અમે તને કહી દીધું—હવે અમારે જવું છે.