યો મહત્કર્મદુઃસાધ્યં કૃતવાન્સુલભં ન તત્ । સમુદ્રં યો નિજગ્રાહ સેતું તત્ર બબંધ ચ
'જે રામજી એ મહાન અને અઘરું કાર્ય સરળતાથી કર્યું—સમુદ્રને રોક્યો અને તેના પર પુલ બાંધ્યો.'
રાવણં યો રિપું હત્વા લંકાં સંભજ્ય વાનરૈઃ । જાનકીમાજહારાત્ર મહદાચારમાચરત્
'જેણે રાવણને મારી, વાનરોની સાથે લંકા જીતવી, અને રાત્રે જ જાનકીજીને પાછી લાવી, એ મહાન કાર્ય કર્યું.'
ઇતિ પ્રોક્તં સમાકર્ણ્ય વચઃ સુમધુરાક્ષરમ્ । પતિઃ સ્મિતં ચકારેમાં વાક્યં પુનરથાબ્રવીત્
આવી મીઠી અને મધુર વાણીમાં કહેલી વાતો સાંભળી પતિએ સ્મિત કર્યું અને ફરીથી કહ્યું.
મુગ્ધેનેદં મહત્કર્મ રામચંદ્રસ્ય ભામિની । દશાનનવધાદીનિ સમુદ્ર દમનાનિ ચ
'પ્રિયે, રામચંદ્રજીનું એ મહાન કાર્ય—દશાનનને મારવું અને સમુદ્રને શાંત કરવું—નિર્દોષતાથી થયું હતું.'
લીલયાયોઽવનિં પ્રાપ્તો બ્રહ્માદિપ્રાર્થિતો મહાન્ । કરોતિ સચ્ચરિત્રાણિ મહાપાપહરાણિ ચ
બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓએ વિનંતી કરતાં, મહાન ભગવાન પોતાની ઇચ્છાથી ધરતી પર અવતર્યા છે. તેઓ સચ્ચરિત્ર કર્મો કરે છે અને મોટા પાપો દૂર કરે છે.
મા જાનીહિ નરં રામં કૌસલ્યાનંદદાયકમ્ । સૃજત્યવતિ હંત્યેતદ્વિશ્વં લીલાત્તમાનુષઃ
કૌશલ્યાને આનંદ આપનાર રામને માત્ર મનુષ્ય ન સમજજે; આ આખું જગત તેઓ રમતમાં સર્જે છે, પોષે છે અને નાશ પણ કરે છે, ભલે મનુષ્યરૂપે દેખાય છે.
ધન્યા વયં યે રામસ્ય પશ્યામો મુખપંકજમ્ । બ્રહ્માદિસુરદુર્દર્શં મહત્પુણ્યકૃતો વયમ્
અમે ધન્ય છીએ, કેમ કે રામના કમળ જેવા મુખનું દર્શન કરીએ છીએ, જે બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે; ખરેખર, અમારે પુણ્ય ઘણું છે.
અશૃણોદ્રામચંદ્રસ્ય ચરિત્રં શ્રુતિસૌખ્યદમ્ । ઇત્યાદિવાક્યં શુશ્રાવ ચારો દ્વારિસ્થિતો મુહુઃ
દરવાજા પાસે ઊભેલા એક ચરણે વારંવાર આવું સાંભળ્યું: 'જે રામચંદ્રજીની કથા સાંભળે છે, તેને કાનને આનંદ મળે છે...'
અન્યો હ્યન્યં ગૃહં ગત્વા તસ્થૌ શ્રોતું હરેર્યશઃ । તત્રાપિ રામભદ્રસ્ય યશઃ શુશ્રાવ શોભનમ્
બીજો ચરણે બીજું ઘર શોધી ત્યાં ગયો અને હરીનું યશ સાંભળવા બેઠો; ત્યાં પણ તેણે રામભદ્રનું સુંદર યશ સાંભળ્યું.
ખેલંતી સ્વામિના સાર્ધં દ્યૂતેન સુમનોહરા । ઉવાચ વાક્યં મધુરં નર્તયંતીવ કંકણે
એક સ્ત્રી પતિ સાથે મનોહર રીતે જૂઆ રમતી હતી અને મીઠા શબ્દો બોલતી હતી, જ્યારે તેના કંકણો નાચતા હોય તેમ વાગી રહ્યા હતા.
જિતં મયા કાંત જવેન સર્વં । કરિષ્યસિ ત્વં કિમુ હારિમાનસઃ । ઇત્યાદિ વાક્યં પરિહાસપૂર્વકં । કૃત્વા સ્વકાંતં પરિષસ્વજે મુદા
'હું બધું ઝડપથી જીતી ગઈ છું, પ્રિય; હવે તું શું કરશે, ગર્વીલા?' એમ મજાકમાં કહી, તેણે આનંદથી પોતાના પતિને બાહોમાં ભર્યો.
ઉવાચ કાંતશ્ચાર્વંગિ જિતમેવ સુશોભને । રામં મે સ્મરતો નિત્યં ન કુત્રાપિ પરાજયઃ
પતિએ જવાબ આપ્યો: 'સુંદરે, ખરેખર તું જીતી ગઈ, પણ હું રામને યાદ રાખું છું ત્યાં સુધી ક્યારેય ક્યાંય હારતો નથી.'
ઇદાનીં ત્વાં તુ જેષ્યામિ રામં સ્મૃત્વા મનોહરમ્ । દેવા યથા પુરા સ્મૃત્વા દિતિજાનજયન્ક્ષણાત્
'હવે તો હું રામનું સ્મરણ કરીને તને હારાવીશ, જેમ દેવતાઓએ પહેલાં રામને યાદ કરીને દિતિપુત્રોને પળમાં હરાવી દીધા હતા.'
એવમુક્ત્વા પાશકાનાં પરિવર્તનમાકરોત્ । તાવજ્જયં પ્રપેદેઽસૌ હર્ષિતો વાક્યમબ્રવીત્
આવું કહી તેણે પાશા બદલ્યા; અને પછી જય મેળવી આનંદથી બોલ્યો.
મમ પ્રોક્તમૃતં જાતં જિતા ત્વં નવયૌવના । રામસ્મારી કદાપ્યેવ ન ભવેદ્રિપુતો ભયી
'મારા શબ્દો સાચા નીવડ્યા, નવયૌવનાવતી, તું હારી ગઈ; રામનું સ્મરણ કરનાર ક્યારેય દુશ્મનથી ડરે નહીં.'
ઇત્યેવં તૌ વદંતૌ ચ પરસ્પરમથોત્સુકૌ । પરિરભ્ય દૃઢં પ્રેમ્ણા તતશ્ચારો ગતો ગૃહમ્
આ રીતે બંને ઉત્સાહથી વાતો કરતાં અને પ્રેમથી એકબીજાને ભેળા થતાં, ચરણે પછી પોતાના ઘરે ગયો.
એવં પંચમહાચારા રાજ્ઞઃ સંશ્રુત્ય વૈ યશઃ । પરસ્પરં પ્રશંસંતો ગેહં સ્વં સ્વં યયુર્મુદા
આ રીતે પાંચેય મહાન ચરણે રાજાના યશ સાંભળી, એકબીજાની પ્રશંસા કરતાં આનંદથી પોતાના-પોતાના ઘરમાં ગયા.
એકઃ ષષ્ઠશ્ચરઃ કારુગેહાનાલોક્ય તત્ર હ । જગામ શ્રોતુકામોઽસૌ યશો રાજ્ઞો મહીપતેઃ
છઠ્ઠો ચરણે ધોબીના ઘર પાસે ગયો અને ત્યાં રાજાના મહિમા સાંભળવાની ઈચ્છા રાખી ગયો.
રજકઃ ક્રોધસંસ્પૃષ્ટો ભાર્યામન્યગૃહોષિતામ્ । પદા સંતાડયામાસ ધિક્કુર્વઞ્છોણનેત્રવાન્
ધોબી ગુસ્સે ભરાઈ ગયો અને પોતાની પત્નીને, જે બીજાના ઘરમાં રહી હતી, પગથી માર્યો અને આંખે લાલચેટા થઈને ધિક્કારવા લાગ્યો.
ગચ્છ ત્વં મદ્ગૃહાત્તસ્ય ગેહં યત્રોષિતા દિનમ્ । નાહં ગૃહ્ણામિ ભવતીં દુષ્ટાં વચનલંઘિનીમ્
'તું મારા ઘરમાંથી જા, એ ઘરમાં જા જ્યાં તું દિવસભર રહી હતી; હું તને, દુરાચારી અને મારા શબ્દોનું અવમાન કરનારીને, સ્વીકારતો નથી.'
તદાસ્ય માતા પ્રોવાચ મા ત્યજૈનાં ગૃહાગતામ્ । અપરાધેન રહિતાં દુષ્ટકર્મવિવર્જિતામ્
એ સમયે તેની માતાએ કહ્યું: 'બેટા, જે ઘેર પાછી આવી છે, નિર્દોષ છે અને ખરાબ કામોથી દૂર છે, તેને તું છોડી ન દે.'
માતરં પ્રત્યુવાચાથ રજકઃ ક્રોધસંયુતઃ । નાહં રામઇવ પ્રેષ્ઠાં ગૃહ્ણામ્યન્યગૃહોષિતામ્
પણ ધોબીએ ગુસ્સામાં પોતાની માતાને જવાબ આપ્યો: 'હું રામ નથી, કે જે પ્રિયાને, જે બીજાના ઘરમાં રહી હોય, સ્વીકારી લઉં.'
સ રાજા યત્કરોત્યેવ તત્સર્વં નીતિમદ્ભવેત્ । અહં ગૃહ્ણામિ નો ભાર્યાં પરવેશ્મનિ સંસ્થિતામ્
એ રાજા જે કરે છે, એ બધું જ યોગ્ય ગણાય છે; પણ હું એવી પત્ની ક્યારેય સ્વીકારતો નથી, જે બીજાના ઘરમાં રહેતી હોય.
પુનઃપુનરુવાચેદં નાહં રામો મહીશ્વરઃ । યઃ પરસ્ય ગૃહે સંસ્થાં જાનકીં વૈ રરક્ષ સઃ
પછી ફરી ફરી એ કહેતો રહ્યો: 'હું રામ નથી, ધરતીનો રાજા નથી; જે સીતાજીનું બીજાના ઘરમાં રક્ષણ કર્યુ, એ તો રામ જ હતો.'
ઇતિ વાક્યં સમાશ્રુત્ય ચારઃ ક્રોધપરિપ્લુતઃ । ખડ્ગં ગૃહીત્વા સ્વકરે તં હંતું વિદધે મનઃ
આવું સાંભળીને, એ ચર, ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો અને હાથમાં તલવાર લઈ, એને મારવાનો ઇરાદો કર્યો.
સ રામોક્તં ચ સસ્માર ન વધ્યઃ કોપિ મે જનઃ । ઇતિ જ્ઞાત્વા સરોષં તુ સંજહાર મહામનાઃ
પછી એને રામજીની આજ્ઞા યાદ આવી: 'મારા હાથેથી કોઈનું વધ ન થવું જોઈએ.' આવું જાણીને, એ મહાન મનુષ્યએ પોતાનો ક્રોધ રોકી લીધો.
તદા શ્રુત્વા સુદુઃખાર્તઃ પંચચારા યતઃ સ્થિતાઃ । તતો ગતઃ પ્રકુપિતો નિઃશ્વસન્મુહુરુચ્છ્વસન્
પછી આ સાંભળીને, ત્યાં બેઠેલા પાંચેય ચર ખૂબ દુઃખી થઈ ગયા; ગુસ્સામાં, વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતા, ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
તે વૈ પરસ્પરં તત્ર મિલિતાસ્તુ સમબ્રુવન્ । સ્વશ્રુતં રામચરિતં સર્વલોકૈકપૂજિતમ્
એ બધાએ ત્યાં એકબીજાને કહ્યું: 'અમે જે રામકથા સાંભળી છે, એ આખા જગતમાં પૂજાય છે.'
તે તદ્ભાષિતમાકર્ણ્ય પરસ્પરમમંત્રયન્ । ન વાચ્યં રઘુનાથાયા વાચ્યં દુષ્ટજનોદિતમ્
એ વાતો સાંભળીને, એમણે પરસ્પર વિચાર કર્યો: 'રઘુનાથજીને આ વાત કહેવી નથી; દુષ્ટ માણસે જે કહ્યું, એ કહેવું યોગ્ય નથી.'
ઇતિ સંમંત્ર્ય તે ગેહં ગત્વા સુષુપુરુત્સુકાઃ । પ્રાતા રાજ્ઞે પ્રશંસામ ઇતિ બુદ્ધ્યા વ્યવસ્થિતાઃ
આ રીતે વિચાર કરીને, એ બધા ઘેર ગયા અને ચિંતા સાથે સુઈ ગયા; સવારે, રાજાની પ્રશંસા કરવાની મનમાં પક્કી ઠરાવ કરી.