કંકણસ્વરશોભાઢ્યા કર્પૂરાગરુધૂપિતા । કાંતં વીક્ષ્ય ચલન્નેત્રા કામરૂપમવોચત
કંકણના ઝંકારથી શોભાયમાન, કપૂર અને અગરુની સુગંધથી મહેકતી, કામથી આંખો હલનચલન કરતી, એ સ્ત્રીએ પોતાના રૂપવાન પતિને કહ્યું.
નાથ ત્વં તાદૃશો મહ્યં ભાસિ યાદૃગ્રઘોઃ પતિઃ । અત્યંતં સુંદરતરં વપુર્બિભ્રત્સુકોમલમ્
'પ્રિય, તું મને એ જવો જ દેખાય છે જેમ રઘુવંશના સ્વામી દેખાય છે—અતિ સુંદર અને કોમળ રૂપ ધરાવનારો.'
પદ્મપ્રાંતં નેત્રયુગ્મં વક્ષો મોહનવિસ્તૃતમ્ । ભુજૌ ચ સાંગદૌ બિભ્રત્સાક્ષાદ્રામ ઇવાસિ મે
'પદ્મ જેવી આંખો, વિશાળ અને મોહક છાતી, મજબૂત હાથ—તારે જોઈને મને સાચા રામની જ યાદ આવે છે.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય કાંતાયાઃ સુમનોહરમ્ । ઉવાચ નેત્રયોઃ પ્રાંતં નર્તયન્કામસુંદરઃ
પ્રિયાની આ મીઠી વાતો સાંભળી, રૂપવાન પતિના આંખોના ખૂણા ખુશીથી નાચી ઉઠ્યા અને તેણે જવાબ આપ્યો:
શૃણુ કાંતે ત્વયા પ્રોક્તં સાધ્વ્યા તુ સુમનોહરમ્ । પતિવ્રતાનાં તદ્યોગ્યં સ્વકાંતો રામ એવ હિ
'પ્રિયે, તું જે કહ્યું એ ખરેખર મોહક છે અને સતી સ્ત્રીને યોગ્ય છે; પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ માટે પોતાનો પતિ જ રામ છે.'
પરં ક્વાહં મંદભાગ્યઃ ક્વ રામો ભાગ્યવાન્મહાન્ । ક્વ ચાહં કીટવત્તુચ્છઃ ક્વ બ્રહ્માદિસુરાર્ચિતઃ
'પણ હું તો નસીબથી ગરીબ અને તુચ્છ, અને રામ તો મહાભાગ્યશાળી અને મહાન! હું તો એક જીવાત જેવો, અને રામ તો બ્રહ્મા અને દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે.'
ખદ્યોતઃ ક્વ નભોરત્નં શલભઃ ક્વ નુ પામરઃ । ગજારિઃ ક્વ મૃગેંદ્રોઽસૌ શશકઃ ક્વ નુ મંદધીઃ
જ્યાં કીડી જેવી જ્યોત છે, ત્યાં આકાશનો મોતી ક્યાં? જ્યાં નાદાન શલભ છે, ત્યાં હાથીઓનો દુશ્મન, મૃગોમાં રાજા સિંહ ક્યાં? અને જ્યાં ધીમા બુદ્ધિનો શશક છે, ત્યાં એ મહાનતા ક્યાં?
ક્વ ચ સા જાહ્નવી દેવી ક્વ રથ્યા જલમુત્પથમ્ । ક્વ મેરુઃ સુરસંવાસઃ ક્વ ગુંજાપુંજકોલ્પકઃ
જ્યાં એ પવિત્ર ગંગાજી છે, ત્યાં રસ્તાની બાજુનું ગંદું પાણી ક્યાં? જ્યાં દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન મેરુ છે, ત્યાં ગુંજીના દાણા જેવી ઢગલી ક્યાં?
તથાહં ક્વ ક્વ રામોઽસૌ યત્પાદરજસાંગના । શિલીભૂતા ક્ષણાજ્જાતા બ્રહ્મમોહનરૂપધૃક્
એ જ રીતે, હું ક્યાં અને એ રામ ક્યાં, જેના પગની ધૂળ મારા શરીરે લાગતાં જ, હું પથ્થર બની ગઈ અને એ રૂપ ધારણ કર્યું, જે બ્રહ્માને પણ ચકિત કરી દે છે.
ઇતિ વાક્યં પ્રબ્રુવાણં પરિરેભે નિજં પતિમ્ । જાતકામા હૃતપ્રેમ્ણા નર્તિત ભ્રૂ ધનુર્ધરા
આવી વાતો કહીને, તેણીએ પોતાના પતિને પ્રેમથી ભેટી લીધી. હવે તેની અંદર ઇચ્છા જાગી હતી, પ્રેમ ગુમાવી બેઠી હતી અને ભ્રૂઓ ધનુષ જેવું વળીને રમતી હતી.
ઇત્યાદિ વાક્યં સંશ્રુત્ય ગતશ્ચાન્યનિવેશનમ્ । તાવદન્યશ્ચરો વાક્યં શુશ્રાવ યશસાન્વિતમ્
આવી વાતો સાંભળી, તે બીજું ઓરડું શોધવા ગયો. એ સમયે બીજો પ્રેમી, જે પ્રસિદ્ધિ ધરાવતો હતો, એ વાક્ય સાંભળ્યો.
કાચિત્પુષ્પમયીં શય્યાં ચંદનં સહ ચંદ્રકમ્ । સર્વં વિધાય કામાર્હં જગાદ વચનં પતિમ્
એક સ્ત્રીએ ફૂલોથી શૈયા, ચંદન અને ચાંદનીથી સુશોભિત બેડ તૈયાર કર્યું, બધું આનંદ માટે ગોઠવ્યું અને પતિને કહ્યું.
પતે કુરુષ્વ ભોગાર્હે શયનં પુષ્પમંચકે । ચંદનાદિકલેપં ચ તથા ભોગમનેકધા
પતિ, આ ફૂલોથી સજાવેલી શૈયા પર આરામથી સુવો, ચંદન અને અન્ય સુગંધિત લપસ સાથે અને અનેક પ્રકારના આનંદ માણો.
ત્વાદૃશા એવ ભોગાર્હા ન ચ રામપરાઙ્મુખાઃ । સર્વં રામકૃપાપ્રાપ્તમુપભુંક્ષ્વ યથાતથમ્
તમારા જેવા લોકો જ સાચા આનંદ માટે લાયક છે, રામજીથી મુખ ફેરવનારા નહીં. આ બધું રામજીની કૃપાથી મળ્યું છે—તેને જેમ છે તેમ માણો.
મત્સદૃશી કામિની તે ચંદનં તાપહારકમ્ । પર્યંકઃ પુષ્પરચિતઃ સર્વં રામકૃપાભવમ્
મારી જેવી પ્રેમિકા, તાપ દૂર કરતું ચંદન, ફૂલોની શૈયા—આ બધું રામજીની કૃપાથી મળ્યું છે.
યે રામં ન ભજિષ્યંતિ તે નરા જઠરં સ્વયમ્ । ન ભર્તું શક્નુવંત્યેવ વસ્ત્રભોગાદિ વર્જિતાઃ
જે લોકો રામજીની ભક્તિ કરતા નથી, તેમને પોતે જ પોતાનું પેટ ભરવું પડે છે; તેઓ કપડાં કે સુખ-સગવડથી વંચિત રહે છે.
ઇતિ બ્રુવંતીં મહિલાં હર્ષિતઃ પતિરબ્રવીત્ । સર્વં તથ્યં બ્રવીષિ ત્વં મમ રામકૃપાભવમ્
આવી રીતે બોલતી પત્નીને જોઈ પતિ આનંદથી બોલ્યો: 'તમે જે કહ્યો એ બધું સાચું છે; આ બધું રામજીની કૃપાથી મળ્યું છે.'
ઇત્યેવં રામભદ્રસ્ય યશઃ શ્રુત્વા ગતશ્ચરઃ । તાવદન્યસ્ય વેશ્મસ્થશ્ચરોઽન્ય શુશ્રુવે વચઃ
આ રીતે રામભદ્રજીની પ્રસિદ્ધિ સાંભળી પ્રેમી ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો; એ સમયે બીજો પ્રેમી, બીજું ઘર ધરાવતો, એ વચન સાંભળ્યો.
કાચિત્કાંતેન પર્યંકે વીણાવાદનતત્પરા । કાંતેન રામસત્કીર્તિં ગાયમાના પતિં જગૌ
એક સ્ત્રી પોતાના પતિ સાથે ફૂલોની શૈયા પર બેઠી, વીણા વગાડવામાં તત્પર હતી અને રામજીની મહિમા ગાઈ રહી હતી.
સ્વામિન્વયં ધન્યતમા યેષાં પુર્યાઃ પતિઃ પ્રભુઃ । શ્રીરામઃ સ્વપ્રજાઃ પુત્રાનિવ પાતિ ચ રક્ષકઃ
'સ્વામી, આપણે ખૂબ જ નસીબદાર છીએ, કેમ કે આપણા શહેરના રાજા શ્રીરામ છે; તેઓ પોતાના પ્રજાજનોને સંતાનની જેમ રક્ષે છે.'
યો મહત્કર્મદુઃસાધ્યં કૃતવાન્સુલભં ન તત્ । સમુદ્રં યો નિજગ્રાહ સેતું તત્ર બબંધ ચ
'જે રામજી એ મહાન અને અઘરું કાર્ય સરળતાથી કર્યું—સમુદ્રને રોક્યો અને તેના પર પુલ બાંધ્યો.'
રાવણં યો રિપું હત્વા લંકાં સંભજ્ય વાનરૈઃ । જાનકીમાજહારાત્ર મહદાચારમાચરત્
'જેણે રાવણને મારી, વાનરોની સાથે લંકા જીતવી, અને રાત્રે જ જાનકીજીને પાછી લાવી, એ મહાન કાર્ય કર્યું.'
ઇતિ પ્રોક્તં સમાકર્ણ્ય વચઃ સુમધુરાક્ષરમ્ । પતિઃ સ્મિતં ચકારેમાં વાક્યં પુનરથાબ્રવીત્
આવી મીઠી અને મધુર વાણીમાં કહેલી વાતો સાંભળી પતિએ સ્મિત કર્યું અને ફરીથી કહ્યું.
મુગ્ધેનેદં મહત્કર્મ રામચંદ્રસ્ય ભામિની । દશાનનવધાદીનિ સમુદ્ર દમનાનિ ચ
'પ્રિયે, રામચંદ્રજીનું એ મહાન કાર્ય—દશાનનને મારવું અને સમુદ્રને શાંત કરવું—નિર્દોષતાથી થયું હતું.'
લીલયાયોઽવનિં પ્રાપ્તો બ્રહ્માદિપ્રાર્થિતો મહાન્ । કરોતિ સચ્ચરિત્રાણિ મહાપાપહરાણિ ચ
બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓએ વિનંતી કરતાં, મહાન ભગવાન પોતાની ઇચ્છાથી ધરતી પર અવતર્યા છે. તેઓ સચ્ચરિત્ર કર્મો કરે છે અને મોટા પાપો દૂર કરે છે.
મા જાનીહિ નરં રામં કૌસલ્યાનંદદાયકમ્ । સૃજત્યવતિ હંત્યેતદ્વિશ્વં લીલાત્તમાનુષઃ
કૌશલ્યાને આનંદ આપનાર રામને માત્ર મનુષ્ય ન સમજજે; આ આખું જગત તેઓ રમતમાં સર્જે છે, પોષે છે અને નાશ પણ કરે છે, ભલે મનુષ્યરૂપે દેખાય છે.
ધન્યા વયં યે રામસ્ય પશ્યામો મુખપંકજમ્ । બ્રહ્માદિસુરદુર્દર્શં મહત્પુણ્યકૃતો વયમ્
અમે ધન્ય છીએ, કેમ કે રામના કમળ જેવા મુખનું દર્શન કરીએ છીએ, જે બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે; ખરેખર, અમારે પુણ્ય ઘણું છે.
અશૃણોદ્રામચંદ્રસ્ય ચરિત્રં શ્રુતિસૌખ્યદમ્ । ઇત્યાદિવાક્યં શુશ્રાવ ચારો દ્વારિસ્થિતો મુહુઃ
દરવાજા પાસે ઊભેલા એક ચરણે વારંવાર આવું સાંભળ્યું: 'જે રામચંદ્રજીની કથા સાંભળે છે, તેને કાનને આનંદ મળે છે...'
અન્યો હ્યન્યં ગૃહં ગત્વા તસ્થૌ શ્રોતું હરેર્યશઃ । તત્રાપિ રામભદ્રસ્ય યશઃ શુશ્રાવ શોભનમ્
બીજો ચરણે બીજું ઘર શોધી ત્યાં ગયો અને હરીનું યશ સાંભળવા બેઠો; ત્યાં પણ તેણે રામભદ્રનું સુંદર યશ સાંભળ્યું.
ખેલંતી સ્વામિના સાર્ધં દ્યૂતેન સુમનોહરા । ઉવાચ વાક્યં મધુરં નર્તયંતીવ કંકણે
એક સ્ત્રી પતિ સાથે મનોહર રીતે જૂઆ રમતી હતી અને મીઠા શબ્દો બોલતી હતી, જ્યારે તેના કંકણો નાચતા હોય તેમ વાગી રહ્યા હતા.