યત્રયત્ર ગતો વાહસ્તત્રતત્ર પરિભ્રમન્ । સૈન્યેન મહતા યાતઃ શત્રુઘ્નઃ સુરથેન ચ
જ્યાં જ્યાં ઘોડો ફરતો ગયો, ત્યાં ત્યાં શત્રુઘ્ન અને સુરથ મોટું સેના લઈને ગયા.
કદાચિજ્જાહ્નવીતીરે વાલ્મીકેરાશ્રમં વરમ્ । ગતો મુનિવરૈર્જુષ્ટં પ્રાતર્ધૂમેન ચિહ્નિતમ્
એક વખત જાહ્નવીના કાંઠે, મુનિપૂણ્ય વાલ્મીકીનું સુંદર આશ્રમ, જ્યાં સવારે ધૂમાડો દેખાતો, ત્યાં પહોંચ્યા.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે રઘુનાથસમાગમોનામ ત્રિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શેષ અને વાત્સ્યાયન સંવાદમાં રામાશ્વમેધ પ્રસંગે રઘુનાથના મિલન નામે ત્રેપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શેષ ઉવાચ। ગતઃ પ્રાતઃક્રિયાં કર્તું સમિધસ્તત્ક્રિયાર્હકાઃ । આનેતું જાનકીસૂનુર્વૃતો મુનિસુતૈર્લવઃ
શેષ કહે છે: સવારે જનકનંદન લવ મુનિપુત્રો સાથે યજ્ઞ માટે યોગ્ય લાકડું લેવા ગયો.
દદર્શ તત્ર યજ્ઞાશ્વં સ્વર્ણપત્રેણ ચિહ્નિતમ્ । કુંકુમાગરુકસ્તૂરી દિવ્યગંધેન વાસિતમ્
ત્યાં તેણે યજ્ઞ માટેનો ઘોડો જોયો, જેના માથે સોનાની પટ્ટી લગાવવામાં આવી હતી અને જે કુંકુમ, અગર અને કસ્તૂરીના દિવ્ય સુગંધથી સુગંધિત હતો.
વિલોક્ય જાતકુતુકો મુનિપુત્રાનુવાચ સઃ । અર્વા કસ્ય મનોવેગઃ પ્રાપ્તો દૈવાન્મદાશ્રમમ્
આ જોઈને, ઉત્સુકતા સાથે તેણે ઋષિના પુત્રોને કહ્યું: 'આ ઘોડો કોની ઈચ્છાથી, ક્યા ભાગ્યે, મારા આશ્રમ સુધી આવી પહોંચ્યો છે?'
આગચ્છંતુ મયા સાર્ધં પ્રેક્ષંતાં મા ભયં કૃથાઃ । ઇત્યુક્ત્વા સ લવસ્તૂર્ણં વાહસ્ય નિકટે ગતઃ
'ચાલો, તમે મારી સાથે આવો, આપણે જોઈએ. ડરશો નહીં.' એમ કહી લવ ઝડપથી ઘોડાની પાસે ગયો.
સ રરાજ સમીપસ્થો વાહસ્ય રઘુવંશજઃ । ધનુર્બાણધરઃ સ્કંધે જયંત ઇવ દુર્જયઃ
રઘુવંશી લવ ઘોડાની બાજુએ ઊભો રહ્યો, તેના ખભા પર ધનુષ્ય અને બાણ સાથે, તે જયંત જેવો અજેય અને તેજસ્વી લાગતો હતો.
ગત્વા મુનિસુતૈઃ સાર્ધં વાચયામાસ પત્રકમ્ । ભાલસ્થિતં સ્પષ્ટવર્ણરાજિરાજિતમુત્તમમ્
પછી તે ઋષિપુત્રો સાથે ગયો અને ઘોડાના માથે લગાવેલી, સ્પષ્ટ અને સુંદર અક્ષરોથી શોભાયમાન પત્ર વાંચવા લાગ્યો.
વિવસ્વતો મહાન્વંશઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ । યત્ર કોપિ પરાબાધી ન પરદ્રવ્યલંપટઃ
'વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ એવા વિવસ્વતના મહાન વંશમાં, જ્યાં કોઈ પણ કદી હારતો નથી કે બીજાના ધનનો લોભ રાખતો નથી—'
સૂર્યવંશધ્વજો ધન્વી ધનુર્દીક્ષા ગુરુર્ગુરુઃ । યં દેવાઃ સામરાઃ સર્વે નમંતિ મણિમૌલિભિઃ
'સૂર્યવંશનો ધ્વજ, ધનુષ્યધારી, ધનુર્વિદ્યા શીખેલો, ગુરુઓનો પણ ગુરુ, જેને બધા દેવતાઓ મણિમુક્તાની મુગટથી નમન કરે છે—'
તસ્યાત્મજો વીર બલદર્પહારી રઘૂદ્વહઃ । રામચંદ્રો મહાભાગઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ
'એના પુત્ર, વીર, બલવાનનો અહંકાર તોડી નાખનાર, રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ, મહાભાગ્યશાળી અને બધા વીરોમાં મોખરાના રામ—'
તન્માતા કોશલનૃપપુત્રીરત્નસમુદ્ભવા । તસ્યાઃ કુક્ષિભવં રત્નં રામઃ શત્રુક્ષયંકરઃ
'જેની માતા કોશલ દેશના રાજાની પુત્રી છે, રત્ન સમાન કુળમાં જન્મેલી; એના ગર્ભમાંથી જન્મેલો રામ, દુશ્મનોનો નાશક, એ રત્ન છે—'
કરોતિ હયમેધં સ બ્રાહ્મણેન સુશિક્ષિતઃ । રાવણાભિધવિપ્રેંદ્ર વધપાપાપનુત્તયે
'એ રામ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ દ્વારા સારી રીતે શીખવાયેલા, રાવણ નામના બ્રાહ્મણરાજના વધના પાપને દૂર કરવા માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે—'
મોચિતસ્તેન વાહાનાં મુખ્યોઽસૌ યાજ્ઞિકો હયઃ । મહાબલપરીવારો પરિખાભિઃ સુરક્ષિતઃ
'એ રામે આ યજ્ઞના મુખ્ય ઘોડાને મુક્ત કર્યો છે, જે મહાબલી યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલો છે અને ખાડીઓથી સુરક્ષિત છે—'
તદ્રક્ષકોઽસ્તિ મદ્ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લવણાંતકઃ । હસ્ત્યશ્વરથપાદાતસંઘસેનાસમન્વિતઃ
'આ ઘોડાનો રક્ષક છે મારો ભાઈ શત્રુઘ્ન, લવણનો સંહારક, જે હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળની સેના સાથે છે—'
યસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ શ્રેષ્ઠો માનો જાયેત્સ્વકાન્મદાત્ । શૂરા વયં ધનુર્ધારિ શ્રેષ્ઠા વયમિહોત્કટાઃ
'શ્રેષ્ઠ રાજાઓ પોતાના પરાક્રમમાં ગૌરવ અનુભવે; અમે ધનુષ્યધારી, અહીં શ્રેષ્ઠ અને અત્યંત શક્તિશાળી છીએ—'
તે ગૃહ્ણંતુ બલાદ્વાહં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ । મનોવેગં કામજવં સર્વગત્યાધિભાસ્વરમ્
'જે ઇચ્છે, તે આ રત્નમાળાથી શોભિત ઘોડાને બળપૂર્વક પકડી શકે, જે મનની ગતિ જેટલો ઝડપી, ઈચ્છાથી જન્મેલો અને સર્વગતિમાં તેજસ્વી છે—'
તતો મોચયિતા ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લીલયા હઠાત્ । શરાસનવિનિર્મુક્ત વત્સદંતકૃતવ્યથાત્
'પછી મારો ભાઈ શત્રુઘ્ન, રમતમાં અને જોરથી, ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોથી વાછરડાંના દાંતમાં દુઃખ આપતો, આ ઘોડાને ફરી મુક્ત કરશે—'
યે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયકન્યકાયાં । જાતાશ્ચ સત્ક્ષેત્રકુલેષુ સત્સુ । ગૃહ્ણંતુ તે તદ્વિપરીતદેહા । નમંતુ રાજ્યં રઘવે નિવેદ્ય
'જે ક્ષત્રિય શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય કન્યાઓમાંથી અને સારા કુળોમાં જન્મેલા છે, તેઓ આ ઘોડાને પકડી શકે; અને જે વિપરીત સ્વભાવના હોય, તેઓ રઘુને રાજ્ય અર્પણ કરે—'
ઇતિ સંવાચ્ય કુપિતો લવઃ શસ્ત્રધનુર્ધરઃ । ઉવાચ મુનિપુત્રાંસ્તાન્રોષગદ્ગદભાષિતઃ
આ રીતે વાંચીને, લવ ગુસ્સાથી, શસ્ત્ર અને ધનુષ્ય ધારણ કરીને, ગુસ્સાથી અવાજ કંપતો હતો, ઋષિના પુત્રોને કહ્યું—
પશ્યત ક્ષિપ્રમેતસ્ય ધૃષ્ટત્વં ક્ષત્રિયસ્ય વૈ । લિલેખ યો ભાલપત્રે સ્વપ્રતાપબલં નૃપઃ
'જુઓ, આ ક્ષત્રિયની ધૃષ્ટતા કેવો ઝડપથી દેખાઈ રહી છે! જેણે ઘોડાના માથે પોતાના પરાક્રમ અને બલ લખ્યા છે!'
કોઽસૌ રામઃ કઃ શત્રુઘ્નઃ કીટાઃ સ્વલ્પબલાશ્રિતાઃ । ક્ષત્રિયાણાં કુલે જાતા એતે ન વયમુત્તમાઃ
આ રામ કોણ છે? શત્રુઘ્ન કોણ છે? એ તો નબળી તાકાત ધરાવતાં જીવજંતુઓ જેવા છે. ભલે ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મ્યા હોય, પણ એ આપણામાં શ્રેષ્ઠ નથી.
એતસ્ય વીરસૂર્માતા જાનકી ન કુશપ્રસૂઃ । યા રત્નં કુશસંજ્ઞં તુ દધારાગ્નિમિવારણિઃ
આ વીર પુત્રની માતા જાનકી છે, ઘાસ જેવી કોઈ નથી. જેમ લાકડામાં અગ્નિ છુપાયેલી હોય છે, એમ તેણે કુશ નામના રત્નને જન્મ આપ્યો છે.
ઇદાનીં ક્ષત્રિયત્વાદિ દર્શયિષ્યામિ સર્વતઃ । યદિ ક્ષત્રિયભૂરેષ ભવિષ્યતિ ચ શત્રુહા
હવે હું બધાં રીતે ક્ષત્રિયત્વ બતાવીશ, જો આ સાચે જ ક્ષત્રિય અને શત્રુઓનો વિનાશક હશે.
ગૃહીષ્યતિ મયા બદ્ધં વાહં યજ્ઞક્રિયોચિતમ્ । નોચેત્ક્ષત્રત્વમુન્મુચ્ય કુશસ્ય ચરણાર્ચકઃ
હું જે ઘોડો બાંધ્યો છે, જે યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે, એ જો એ પકડી લેશે તો સારું, નહિ તો પોતાનું ક્ષત્રિયત્વ છોડીને કુશના પગે વંદન કરવું પડશે.
અધુના મદ્ધનુર્મુક્તૈઃ શરૈઃ સુપ્તો ભવિષ્યતિ । અન્યે યે ચ મહાવીરા રણમંડલભૂષણાઃ
હવે મારા ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તીરોના ઘા ખાઈને એ ઊંઘી જશે, અને બીજા મહાન વીર પણ, જે યુદ્ધભૂમિને શોભાવે છે, એ પણ એ જ હાલતમાં આવશે.
ઇત્યાદિવાક્યમુચ્ચાર્ય લવો જગ્રાહ તં હયમ્ । તૃણીકૃત્ય નૃપાન્સર્વાંશ્ચાપબાણધરો વરઃ
આવી રીતે બોલીને લવે ધનુષ્ય-તીર ધારણ કરીને બધા રાજાઓની અવગણના કરી ઘોડો પકડી લીધો.
તદા મુનિસુતાઃ પ્રોચુર્લવં હયજિહીર્ષકમ્ । અયોધ્યાનૃપતી રામો મહાબલપરાક્રમઃ
ત્યારે ઋષિપુત્રોએ ઘોડો લઈ જવા ઇચ્છતા લવને કહ્યું: 'અયોધ્યાના રાજા રામ મહા બળવાન અને પરાક્રમી છે.'
તસ્ય વાહં ન ગૃહ્ણાતિ શક્રોઽપિ સ્વબલોદ્ધતઃ । મા ગૃહાણ શૃણુષ્વેદં મદ્વાક્યં હિતસંયુતમ્
એના ઘોડાને તો ઇન્દ્ર પણ પોતાની તાકાતથી પકડી શકતો નથી. તું ન પકડ, મારા હિતથી ભરેલા વચન સાંભળ.