તે મૂર્ચ્છાં તત્યજુર્દૃષ્ટા રામેણ સુરસેવિના । ઉત્થિતા દદૃશુઃ શ્રીમદ્રામચંદ્રં મનોરમમ્
શ્રીરામ, દેવતાઓના પૂજ્ય, એમની નજર પડતાં જ તેઓ બેભાન અવસ્થાને છોડીને ઊઠી બેઠા અને મનોહર શ્રીરામચંદ્રજીને જોયા.
પ્રણતાસ્તે રઘુપતિં તેન પૃષ્ટા અનામયમ્ । સુખીભૂતા નૃપં પ્રોચુઃ સર્વં સ્વકુશલં નૃપાઃ
તેઓએ રઘુપતિને વંદન કર્યા અને જ્યારે શ્રીરામે તેમની ખેરખબર પુછી, ત્યારે રાજાઓ આનંદથી કહ્યું કે બધું સારું છે.
સુરથો વીક્ષ્ય રામં ચ કૃપાર્થં સેવકાત્મનઃ । આગતં સકલં રાજ્યં સહયં સુમુદાર્પયત્
સુરથએ, પોતાના સેવક પર કૃપાથી આવેલા શ્રીરામને જોઈને, આખું રાજ્ય અને બધા સાથીઓ અર્પણ કર્યા.
અનેકવરિવસ્યાભિઃ શ્રીરામં સમતોષયત્ । કથયામાસ મેઽન્યાય્યં કૃતં તે ક્ષમ રાઘવ । શ્રીરામસ્તમુવાચાથ કૃતં તે વાહરક્ષણમ્
સુરથએ અનેક રીતે સેવા કરીને શ્રીરામને પ્રસન્ન કર્યા અને કહ્યું: 'રાઘવ, જો કોઈ અયોગ્ય કાર્ય થયું હોય તો ક્ષમા કરજો.' ત્યારે શ્રીરામે કહ્યું: 'તમે રક્ષા કરવાનું ફરજપૂર્વક કર્યું છે.'
ક્ષત્ત્રિયાણામયં ધર્મઃ સ્વામિના સહ યુદ્ધ્યતે । ત્વયા સાધુકૃતં કર્મ રણે વીરાઃ પ્રતોષિતાઃ
'ક્ષત્રિયનો ધર્મ એ છે કે પોતાના સ્વામી સાથે યુદ્ધ કરે. તું સારું કાર્ય કર્યું છે; યુદ્ધના વીરોએ સંતોષ અનુભવ્યો છે.'
ઇત્યુક્તવંતં નૃહરિં પૂજયન્સસુતોઽભવત્ । શ્રીરામસ્ત્રિદિનં સ્થિત્વા યયૌ તમનુમંત્ર્ય ચ
આ રીતે કહીને શ્રીરામે રાજાને પુત્ર સમાન સન્માન આપ્યો. ત્રણ દિવસ ત્યાં રહી, પછી વિદાય લઈને ચાલ્યા ગયા.
કામગેન વિમાનેન મુનિભિઃ સહિતો મહાન્ । તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાસ્તસ્ય કથાશ્ચક્રુર્મનોહરાઃ
મહાન પુરુષ મુનિઓ સાથે ઇચ્છામૃત વિમાનમાં બેઠા. તેમને જોઈને બધા આશ્ચર્યચકિત થયા અને તેમની મનોહર વાતો કરતા રહ્યા.
ચંપકં સ્વપુરે સ્થાપ્ય સુરથઃ ક્ષત્રિયો બલી । શત્રુઘ્નેન સમં યાતું મનશ્ચક્રે મહાબલઃ
મહાબલી ક્ષત્રિય સુરથએ ચંપકને પોતાના શહેરમાં સ્થાપિત કર્યો અને શત્રુઘ્ન સાથે જવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો.
શત્રુઘ્નઃ સ્વહયં પ્રાપ્ય ભેરીનાદાનકારયત્ । શંખનાદાન્બહુવિધાન્સર્વત્ર સમવાદયત્
શત્રુઘ્ને પોતાનો ઘોડો મેળવ્યા પછી ઢોલ વગાડાવ્યા અને સર્વત્ર અનેક પ્રકારના શંખ વગાડાવ્યા.
સુરથેન સમં વીરો યજ્ઞવાહમમૂમુચત્ । સ બભ્રામાપરાન્દેશાન્ન કોપિ જગૃહે બલી
વીર શત્રુઘ્ન સુરથ સાથે યજ્ઞના ઘોડાને છોડ્યો. તે બીજા પ્રદેશોમાં ફર્યો, પણ કોઈએ તેને પકડ્યો નહીં.
યત્રયત્ર ગતો વાહસ્તત્રતત્ર પરિભ્રમન્ । સૈન્યેન મહતા યાતઃ શત્રુઘ્નઃ સુરથેન ચ
જ્યાં જ્યાં ઘોડો ફરતો ગયો, ત્યાં ત્યાં શત્રુઘ્ન અને સુરથ મોટું સેના લઈને ગયા.
કદાચિજ્જાહ્નવીતીરે વાલ્મીકેરાશ્રમં વરમ્ । ગતો મુનિવરૈર્જુષ્ટં પ્રાતર્ધૂમેન ચિહ્નિતમ્
એક વખત જાહ્નવીના કાંઠે, મુનિપૂણ્ય વાલ્મીકીનું સુંદર આશ્રમ, જ્યાં સવારે ધૂમાડો દેખાતો, ત્યાં પહોંચ્યા.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે રઘુનાથસમાગમોનામ ત્રિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શેષ અને વાત્સ્યાયન સંવાદમાં રામાશ્વમેધ પ્રસંગે રઘુનાથના મિલન નામે ત્રેપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શેષ ઉવાચ। ગતઃ પ્રાતઃક્રિયાં કર્તું સમિધસ્તત્ક્રિયાર્હકાઃ । આનેતું જાનકીસૂનુર્વૃતો મુનિસુતૈર્લવઃ
શેષ કહે છે: સવારે જનકનંદન લવ મુનિપુત્રો સાથે યજ્ઞ માટે યોગ્ય લાકડું લેવા ગયો.
દદર્શ તત્ર યજ્ઞાશ્વં સ્વર્ણપત્રેણ ચિહ્નિતમ્ । કુંકુમાગરુકસ્તૂરી દિવ્યગંધેન વાસિતમ્
ત્યાં તેણે યજ્ઞ માટેનો ઘોડો જોયો, જેના માથે સોનાની પટ્ટી લગાવવામાં આવી હતી અને જે કુંકુમ, અગર અને કસ્તૂરીના દિવ્ય સુગંધથી સુગંધિત હતો.
વિલોક્ય જાતકુતુકો મુનિપુત્રાનુવાચ સઃ । અર્વા કસ્ય મનોવેગઃ પ્રાપ્તો દૈવાન્મદાશ્રમમ્
આ જોઈને, ઉત્સુકતા સાથે તેણે ઋષિના પુત્રોને કહ્યું: 'આ ઘોડો કોની ઈચ્છાથી, ક્યા ભાગ્યે, મારા આશ્રમ સુધી આવી પહોંચ્યો છે?'
આગચ્છંતુ મયા સાર્ધં પ્રેક્ષંતાં મા ભયં કૃથાઃ । ઇત્યુક્ત્વા સ લવસ્તૂર્ણં વાહસ્ય નિકટે ગતઃ
'ચાલો, તમે મારી સાથે આવો, આપણે જોઈએ. ડરશો નહીં.' એમ કહી લવ ઝડપથી ઘોડાની પાસે ગયો.
સ રરાજ સમીપસ્થો વાહસ્ય રઘુવંશજઃ । ધનુર્બાણધરઃ સ્કંધે જયંત ઇવ દુર્જયઃ
રઘુવંશી લવ ઘોડાની બાજુએ ઊભો રહ્યો, તેના ખભા પર ધનુષ્ય અને બાણ સાથે, તે જયંત જેવો અજેય અને તેજસ્વી લાગતો હતો.
ગત્વા મુનિસુતૈઃ સાર્ધં વાચયામાસ પત્રકમ્ । ભાલસ્થિતં સ્પષ્ટવર્ણરાજિરાજિતમુત્તમમ્
પછી તે ઋષિપુત્રો સાથે ગયો અને ઘોડાના માથે લગાવેલી, સ્પષ્ટ અને સુંદર અક્ષરોથી શોભાયમાન પત્ર વાંચવા લાગ્યો.
વિવસ્વતો મહાન્વંશઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ । યત્ર કોપિ પરાબાધી ન પરદ્રવ્યલંપટઃ
'વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ એવા વિવસ્વતના મહાન વંશમાં, જ્યાં કોઈ પણ કદી હારતો નથી કે બીજાના ધનનો લોભ રાખતો નથી—'
સૂર્યવંશધ્વજો ધન્વી ધનુર્દીક્ષા ગુરુર્ગુરુઃ । યં દેવાઃ સામરાઃ સર્વે નમંતિ મણિમૌલિભિઃ
'સૂર્યવંશનો ધ્વજ, ધનુષ્યધારી, ધનુર્વિદ્યા શીખેલો, ગુરુઓનો પણ ગુરુ, જેને બધા દેવતાઓ મણિમુક્તાની મુગટથી નમન કરે છે—'
તસ્યાત્મજો વીર બલદર્પહારી રઘૂદ્વહઃ । રામચંદ્રો મહાભાગઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ
'એના પુત્ર, વીર, બલવાનનો અહંકાર તોડી નાખનાર, રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ, મહાભાગ્યશાળી અને બધા વીરોમાં મોખરાના રામ—'
તન્માતા કોશલનૃપપુત્રીરત્નસમુદ્ભવા । તસ્યાઃ કુક્ષિભવં રત્નં રામઃ શત્રુક્ષયંકરઃ
'જેની માતા કોશલ દેશના રાજાની પુત્રી છે, રત્ન સમાન કુળમાં જન્મેલી; એના ગર્ભમાંથી જન્મેલો રામ, દુશ્મનોનો નાશક, એ રત્ન છે—'
કરોતિ હયમેધં સ બ્રાહ્મણેન સુશિક્ષિતઃ । રાવણાભિધવિપ્રેંદ્ર વધપાપાપનુત્તયે
'એ રામ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ દ્વારા સારી રીતે શીખવાયેલા, રાવણ નામના બ્રાહ્મણરાજના વધના પાપને દૂર કરવા માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે—'
મોચિતસ્તેન વાહાનાં મુખ્યોઽસૌ યાજ્ઞિકો હયઃ । મહાબલપરીવારો પરિખાભિઃ સુરક્ષિતઃ
'એ રામે આ યજ્ઞના મુખ્ય ઘોડાને મુક્ત કર્યો છે, જે મહાબલી યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલો છે અને ખાડીઓથી સુરક્ષિત છે—'
તદ્રક્ષકોઽસ્તિ મદ્ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લવણાંતકઃ । હસ્ત્યશ્વરથપાદાતસંઘસેનાસમન્વિતઃ
'આ ઘોડાનો રક્ષક છે મારો ભાઈ શત્રુઘ્ન, લવણનો સંહારક, જે હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળની સેના સાથે છે—'
યસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ શ્રેષ્ઠો માનો જાયેત્સ્વકાન્મદાત્ । શૂરા વયં ધનુર્ધારિ શ્રેષ્ઠા વયમિહોત્કટાઃ
'શ્રેષ્ઠ રાજાઓ પોતાના પરાક્રમમાં ગૌરવ અનુભવે; અમે ધનુષ્યધારી, અહીં શ્રેષ્ઠ અને અત્યંત શક્તિશાળી છીએ—'
તે ગૃહ્ણંતુ બલાદ્વાહં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ । મનોવેગં કામજવં સર્વગત્યાધિભાસ્વરમ્
'જે ઇચ્છે, તે આ રત્નમાળાથી શોભિત ઘોડાને બળપૂર્વક પકડી શકે, જે મનની ગતિ જેટલો ઝડપી, ઈચ્છાથી જન્મેલો અને સર્વગતિમાં તેજસ્વી છે—'
તતો મોચયિતા ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લીલયા હઠાત્ । શરાસનવિનિર્મુક્ત વત્સદંતકૃતવ્યથાત્
'પછી મારો ભાઈ શત્રુઘ્ન, રમતમાં અને જોરથી, ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોથી વાછરડાંના દાંતમાં દુઃખ આપતો, આ ઘોડાને ફરી મુક્ત કરશે—'
યે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયકન્યકાયાં । જાતાશ્ચ સત્ક્ષેત્રકુલેષુ સત્સુ । ગૃહ્ણંતુ તે તદ્વિપરીતદેહા । નમંતુ રાજ્યં રઘવે નિવેદ્ય
'જે ક્ષત્રિય શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય કન્યાઓમાંથી અને સારા કુળોમાં જન્મેલા છે, તેઓ આ ઘોડાને પકડી શકે; અને જે વિપરીત સ્વભાવના હોય, તેઓ રઘુને રાજ્ય અર્પણ કરે—'