પર્વતૈઃ શિખરૈશ્ચૈવ નગૈર્દ્વિરદવર્ષ્મભિઃ । વેગાત્સંતાડયામાસ દારયન્સુરથં નખૈઃ
પર્વતોના શિખરો જેવી ઝડપથી અને હાથી જેવા ઘા સાથે, તેણે સુરથને પોતાના નખોથી ફાડી નાંખ્યો.
તમપ્યાશુ બબંધાસ્ત્રાદ્રામસંજ્ઞાત્સુદારુણાત્ । બદ્ધઃ કપિવરો મેને સુરથં રામસેવકમ્
પછી સુરથએ 'રામ' નામના ભયાનક અસ્ત્રથી તે શ્રેષ્ઠ વાનરને તરત જ બાંધ્યો; બાંધાયેલા હોવા છતાં, સુગ્રીવે સુરથને રામનો સેવક જ માન્યો.
ગજો યથાયસમયીં શૃંખલાં પાદલંબિતામ્ । પ્રાપ્ય કિંચિન્ન વૈ કર્તું શક્નોતિ સ તથા હ્યભૂત્
જેમ હાથીને પગે બંધેલી સાંકળથી કંઈ કરવું શક્ય નથી, તેમ સુગ્રીવ પણ બાંધાઈને નિષ્ક્રિય થઈ ગયો.
જિતં તેન મહારાજ્ઞા સુરથેન સુપુત્રિણા । સર્વાન્વીરાન્રથે સ્થાપ્ય યયૌ સ્વનગરં પ્રતિ
એ મહાન રાજા સુરથએ, જેના પુત્ર પણ ઉત્તમ હતા, બધા વીરોને જીત્યા અને તેમને પોતાના રથમાં બેસાડી પોતાના શહેર તરફ પરત ફર્યા.
ગત્વા સભાયાં સુમહાન્બદ્ધં મારુતિમબ્રવીત્ । સ્મર શ્રીરઘુનાથં ત્વં દયાલું ભક્તપાલકમ્
સભામાં પહોંચીને શક્તિશાળી સુરથએ બંધાયેલા હનુમાનને કહ્યું: 'શ્રી રઘુનાથ, દયાળુ અને ભક્તોના રક્ષકને યાદ કર.'
યથા ત્વાં બંધનાત્સદ્યો મોચયિષ્યતિ સુષ્ઠુધીઃ । નાન્યથાયુતવર્ષેણ મોચયિષ્યામિ બંધનાત્
'જેમ તે તને તુરંત જ બંધનમાંથી મુક્ત કરશે, તેમ હું તને દસ હજાર વર્ષ સુધી પણ બીજા કોઈ રીતે મુક્ત કરી શકીશ નહીં.'
ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય સમીરજસ્તદા । સુબદ્ધમાત્માનમવેક્ષ્ય વીરાન્ । સંમૂર્ચ્છિતાઞ્છત્રુશરાભિઘાત -। પીડાયુતાન્બંધનમુક્તયે સ્મરત્
આવાં વચન સાંભળી, પવનપુત્ર હનુમાને પોતાને મજબૂતીથી બંધાયેલો જોઈ, અને વીરોએ શત્રુના બાણોથી પીડાઈને બેભાન થયેલા જોઈ, બંધનમાંથી મુક્ત થવા માટે સ્મરણ કર્યું.
શ્રીરામચંદ્રં રઘુવંશજાતં સીતાપતિં પંકજપત્રનેત્રમ્ । સ્વમુક્તયે બંધનતઃ કૃપાલું સસ્માર સર્વૈઃ કરણૈર્વિશોકૈઃ
તેણે શ્રી રામચંદ્રને, રઘુવંશના વંશજ, સીતાપતિ, કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનાર, દયાળુ, પોતાના સર્વે શુદ્ધ ઇન્દ્રિયોથી, બંધનમાંથી મુક્ત થવા માટે યાદ કર્યા.
હનૂમાનુવાચ। હા નાથ હા નરવરોત્તમ હા દયાલો । સીતાપતે રુચિરકુંતલશોભિવક્ત્ર । ભક્તાર્તિદાહક મનોહરરૂપધારિન્ । માં બંધનાત્સપદિ મોચય મા વિલંબમ્
હનુમાન બોલ્યા: 'હે નાથ, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, હે દયાળુ, સીતાપતિ, સુંદર વાળથી શોભતા ચહેરાવાળા, ભક્તોની પીડા દુર કરનાર, મનોહર રૂપ ધારણ કરનાર, મને આ બંધનમાંથી તરત મુક્ત કરો, વિલંબ ન કરો.'
સંમોચિતાસ્તુ ભવતા ગજપુંગવાદ્યાઃ । દેવાશ્ચ દાનવકુલાગ્નિ સુદહ્યમાનાઃ । તત્સુંદરીશિરસિસંસ્થિતકેશબંધઃ । સંમોચિતસ્તુ કરુણાલય માં સ્મરસ્વ
'તમારા દ્વારા ગજમુખ અને અન્ય પ્રાણીઓ મુક્ત થયા છે; દેવો અને દાનવો, અગ્નિમાં દહાતા, બચી ગયા છે; જેની વાળ સુંદર સીતાના માથા પર બંધાયેલી છે, હે દયાના દરિયા, મને પણ યાદ કરો અને મુક્ત કરો.'
ત્વં યાગકર્મનિરતોઽસિ મુનીશ્વરેંદ્રૈ । ર્ધર્મં વિચારયસિ ભૂમિપતીડ્યપાદ । અત્રાહમદ્ય સુરથેન વિગાઢપાશ -। બદ્ધોસ્મિ મોચય મહાપુરુષાશુ દેવ
'તમે યજ્ઞ અને કર્મમાં તત્પર છો, મહર્ષિ અને રાજાઓ દ્વારા પૂજાતા છો; ધર્મનું પાલન કરો છો, પૃથ્વીના રાજાઓ દ્વારા પૂજ્ય છો. આજે અહીં હું સુરથ દ્વારા ઘનિષ્ઠ રીતે બાંધાયો છું—મહાન દેવ, મને ઝડપથી મુક્ત કરો.'
નો મોચયસ્યથ યદિ સ્મરણાતિરેકાત્ । ત્વં સર્વદેવવરપૂજિતપાદપદ્મ । લોકો ભવંતમિદમુલ્લસિતોઽહસિષ્ય -। ત્તસ્માદ્વિલંબમિહ માચર મોચયાશુ
'જો તમે સ્મરણની શક્તિથી મને હવે મુક્ત ન કરો, હે સર્વ દેવોના શ્રેષ્ઠ દ્વારા પૂજાતા પદપદ્મ, તો આ જગત તમારું શ્રદ્ધા ગુમાવી દેશે; તેથી અહીં વિલંબ ન કરો, મને તરત મુક્ત કરો.'
ઇતિ શ્રુત્વા જગન્નાથો રઘુવીરઃ કૃપાનિધિઃ । ભક્તં મોચયિતું પ્રાગાત્પુષ્પકેણાશુવેગિના
આવી પ્રાર્થના સાંભળી, જગન્નાથ, રઘુવીર, દયાના સાગર, પોતાના ભક્તને મુક્ત કરવા માટે પુષ્પક વિમાનમાં ઝડપથી નીકળી પડ્યા.
લક્ષ્મણેનાનુગેનાથ ભરતેન સુશોભિતમ્ । મુનિવૃંદૈર્વ્યાસમુખ્યૈઃ સમેતં દદૃશે કપિઃ
હનુમાને તેમને જોયા, જેમની સાથે લક્ષ્મણ અને ભરત શોભી રહ્યા હતા અને વ્યાસમુનિ સહિતના અનેક ઋષિઓની મંડળી પણ જોડાઈ હતી.
તમાગતં નિજં નાથં વીક્ષ્ય ભૂપં સમબ્રવીત્ । પશ્ય રાજન્નિજં મોક્તુમાયાતં કૃપયા હરિમ્
પોતાના પ્રભુને આવ્યા જોયા પછી, હનુમાને રાજાને કહ્યું: 'રાજા, જુઓ, હરિ પોતાના ભક્તને મુક્ત કરવા દયા કરીને આવ્યા છે.'
અનેકે મોચિતાઃ પૂર્વં સ્મરણાત્સેવકા નિજાઃ । તથા માં પાશતો બદ્ધં સંમોચયિતુમાગતઃ
'પહેલાં પણ અનેક સેવકો સ્મરણથી મુક્ત થયા છે; એ જ રીતે, હવે મને પણ આ બંધનમાંથી મુક્ત કરવા માટે તેઓ આવ્યા છે.'
શ્રીરામભદ્રમાયાંતં વીક્ષ્યાસૌ સુરથઃ ક્ષણાત્ । નતીશ્ચ શતશશ્ચક્રે ભક્તિપૂરપરિપ્લુતઃ
શ્રીરામજીને આવેતા જોઈને સુરથ તરત જ ભક્તિથી ભરાયેલા મનથી સૈંકડો વંદન કર્યા.
શ્રીરામસ્તં નિજૈર્દોર્ભિઃ પરિરેભે ચતુર્ભુજઃ । મૂર્ધ્નિ સિંચન્નશ્રુજલૈર્હર્ષાદ્ભક્તં સ્વકં મુહુઃ
શ્રીરામે પોતાના ચાર હાથોથી તેને ભેટી લીધો અને આનંદના આંસુઓથી વારંવાર પોતાના ભક્તના માથા પર છાંટ્યા.
ઉવાચ ધન્યદેહોઽસિ મહત્કર્મ કૃતં ત્વયા । કપીશ્વરસ્ત્વયા બદ્ધો હનૂમાન્સર્વતો બલઃ
ત્યારે શ્રીરામે કહ્યું: 'તારો જન્મ ધન્ય છે; તું મહાન કામ કર્યું છે. તારા દ્વારા વાનરરાજ હનુમાનને બાંધવામાં આવ્યો.'
શ્રીરામઃ કપિવર્યં તં મોચયામાસ બંધનાત્ । મૂર્છિતાંસ્તાન્ભટાન્સર્વાન્વીક્ષ્ય દૃષ્ટ્યા સ્વજીવયત્
શ્રીરામે તે શ્રેષ્ઠ વાનરને બંધનમાંથી મુક્ત કર્યો અને પોતાની દૃષ્ટિથી બધા બેભાન થયેલા યોદ્ધાઓને જીવંત કર્યા.
તે મૂર્ચ્છાં તત્યજુર્દૃષ્ટા રામેણ સુરસેવિના । ઉત્થિતા દદૃશુઃ શ્રીમદ્રામચંદ્રં મનોરમમ્
શ્રીરામ, દેવતાઓના પૂજ્ય, એમની નજર પડતાં જ તેઓ બેભાન અવસ્થાને છોડીને ઊઠી બેઠા અને મનોહર શ્રીરામચંદ્રજીને જોયા.
પ્રણતાસ્તે રઘુપતિં તેન પૃષ્ટા અનામયમ્ । સુખીભૂતા નૃપં પ્રોચુઃ સર્વં સ્વકુશલં નૃપાઃ
તેઓએ રઘુપતિને વંદન કર્યા અને જ્યારે શ્રીરામે તેમની ખેરખબર પુછી, ત્યારે રાજાઓ આનંદથી કહ્યું કે બધું સારું છે.
સુરથો વીક્ષ્ય રામં ચ કૃપાર્થં સેવકાત્મનઃ । આગતં સકલં રાજ્યં સહયં સુમુદાર્પયત્
સુરથએ, પોતાના સેવક પર કૃપાથી આવેલા શ્રીરામને જોઈને, આખું રાજ્ય અને બધા સાથીઓ અર્પણ કર્યા.
અનેકવરિવસ્યાભિઃ શ્રીરામં સમતોષયત્ । કથયામાસ મેઽન્યાય્યં કૃતં તે ક્ષમ રાઘવ । શ્રીરામસ્તમુવાચાથ કૃતં તે વાહરક્ષણમ્
સુરથએ અનેક રીતે સેવા કરીને શ્રીરામને પ્રસન્ન કર્યા અને કહ્યું: 'રાઘવ, જો કોઈ અયોગ્ય કાર્ય થયું હોય તો ક્ષમા કરજો.' ત્યારે શ્રીરામે કહ્યું: 'તમે રક્ષા કરવાનું ફરજપૂર્વક કર્યું છે.'
ક્ષત્ત્રિયાણામયં ધર્મઃ સ્વામિના સહ યુદ્ધ્યતે । ત્વયા સાધુકૃતં કર્મ રણે વીરાઃ પ્રતોષિતાઃ
'ક્ષત્રિયનો ધર્મ એ છે કે પોતાના સ્વામી સાથે યુદ્ધ કરે. તું સારું કાર્ય કર્યું છે; યુદ્ધના વીરોએ સંતોષ અનુભવ્યો છે.'
ઇત્યુક્તવંતં નૃહરિં પૂજયન્સસુતોઽભવત્ । શ્રીરામસ્ત્રિદિનં સ્થિત્વા યયૌ તમનુમંત્ર્ય ચ
આ રીતે કહીને શ્રીરામે રાજાને પુત્ર સમાન સન્માન આપ્યો. ત્રણ દિવસ ત્યાં રહી, પછી વિદાય લઈને ચાલ્યા ગયા.
કામગેન વિમાનેન મુનિભિઃ સહિતો મહાન્ । તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાસ્તસ્ય કથાશ્ચક્રુર્મનોહરાઃ
મહાન પુરુષ મુનિઓ સાથે ઇચ્છામૃત વિમાનમાં બેઠા. તેમને જોઈને બધા આશ્ચર્યચકિત થયા અને તેમની મનોહર વાતો કરતા રહ્યા.
ચંપકં સ્વપુરે સ્થાપ્ય સુરથઃ ક્ષત્રિયો બલી । શત્રુઘ્નેન સમં યાતું મનશ્ચક્રે મહાબલઃ
મહાબલી ક્ષત્રિય સુરથએ ચંપકને પોતાના શહેરમાં સ્થાપિત કર્યો અને શત્રુઘ્ન સાથે જવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો.
શત્રુઘ્નઃ સ્વહયં પ્રાપ્ય ભેરીનાદાનકારયત્ । શંખનાદાન્બહુવિધાન્સર્વત્ર સમવાદયત્
શત્રુઘ્ને પોતાનો ઘોડો મેળવ્યા પછી ઢોલ વગાડાવ્યા અને સર્વત્ર અનેક પ્રકારના શંખ વગાડાવ્યા.
સુરથેન સમં વીરો યજ્ઞવાહમમૂમુચત્ । સ બભ્રામાપરાન્દેશાન્ન કોપિ જગૃહે બલી
વીર શત્રુઘ્ન સુરથ સાથે યજ્ઞના ઘોડાને છોડ્યો. તે બીજા પ્રદેશોમાં ફર્યો, પણ કોઈએ તેને પકડ્યો નહીં.