મોદંતે નૈગમૈઃ સાર્દ્ધં દિવિ દેવગણા ઇવ । ઇક્ષ્વાકુવંશસંભૂતો રૈવતો નામ પાર્થિવઃ
શહેરવાસીઓ સાથે આનંદ માણવા લાગ્યા, જેમ સ્વર્ગમાં દેવતાઓ આનંદ કરે છે; ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો રૈવત નામનો રાજા,
કન્યાં દુહિતરં સ્વસ્ય સર્વલક્ષણસંયુતામ્ । રામાય પ્રદદૌ પ્રીત્યા રેવતી નામ નામતઃ
પોતાની સર્વગુણસંપન્ન પુત્રી રેવતીને રામને પ્રેમથી આપી.
ઉપયેમે વિધાનેન સ રામસ્તાં ચ રેવતીમ્ । રમયામાસ ચ તયા શચ્યા ઇવ સુરેશ્વરઃ
રામે વિધિવત્ રેવતી સાથે લગ્ન કર્યા અને શચીપતિ ઇન્દ્ર જેમ શચી સાથે આનંદ કરે છે તેમ, રામે પણ રેવતી સાથે સુખ અનુભવ્યું.
વિદર્ભરાજો ધર્માત્મા ભીષ્મકો નામ ધાર્મિકઃ । બભૂવુસ્તસ્ય પુત્રાસ્તુ રુક્મપ્રભૃતયઃ શુભાઃ
વિધર્ભનો ધર્મનિષ્ઠ રાજા ભીષ્મક નામે રાજા હતો; તેના પુત્રોમાં રુક્મ અને બીજા સૌ શુભ હતા.
તેષામવરજા કન્યા રુક્મિણી વરવર્ણિની । કમલાંશેન સંભૂતા સર્વલક્ષણસંયુતા
એમાં સૌથી નાની પુત્રી રુક્મિણી હતી, જે અતિ સુંદર અને કમળ જેવી કાંતિવાળી, સર્વલક્ષણયુક્ત અને માતા લક્ષ્મીના અંશથી જન્મેલી હતી.
રાઘવત્વેભવત્સીતા રુક્મિણી કૃષ્ણજન્મનિ । અન્યેષ્વેવાવતારેષુ વિષ્ણોરેષા સહાયિની
રામ અવતારમાં એ સીતારૂપે હતી, કૃષ્ણ જન્મે રુક્મિણી બની; અને ભગવાન વિષ્ણુના બીજા અવતારોમાં પણ એ હંમેશાં તેમની સાથી રહી છે.
હિરણ્યક હિરણ્યાક્ષૌ સંભૂતૌ દ્વાપરે પુનઃ । શિશુપાલો દંતવક્ત્ર ઇતિ નામ સમન્વિતૌ
હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુ દ્વાપર યુગમાં ફરી જન્મ્યા અને શિશુપાલ તથા દંતવક્ર નામે પ્રસિદ્ધ થયા.
ચૈદ્યાન્વયે સમુદ્ભૂતૌ મહાબલપરાક્રમૌ । રુક્મિણી શિશુપાલાય દાતુમૈચ્છત્તદાત્મજઃ
તેઓ ચેદિ વંશમાં જન્મેલા, મહાબળવાન અને પરાક્રમી હતા; રુક્મિણીના પિતાએ પોતાની પુત્રી શિશુપાલને આપવાનો ઇરાદો કર્યો.
તં નેચ્છતી પતિં સા તુ શિશુપાલં શુભાનના । બાલ્યાત્પ્રભૃતિ વૈ વિષ્ણુમનુરક્તા દૃઢવ્રતા
પણ સુંદરમુખી રુક્મિણી શિશુપાલને પતિ તરીકે ઇચ્છતી નહોતી; બાળપણથી જ એ દૃઢવ્રતથી વિષ્ણુની ભક્તિ કરતી.
ઉદ્દિશ્ય કૃષ્ણં ભર્ત્તારં સુરાણામર્ચનં સદા । ચકાર રુક્મિણી કન્યા દાનાનિ વિવિધાનિ ચ
કૃષ્ણને પતિ રૂપે મનમાં રાખીને, રુક્મિણી કન્યાએ હંમેશાં દેવતાઓની પૂજા કરી અને અનેક પ્રકારના દાન આપ્યા.
વ્રતચર્યાપરાભૂત્વા ધ્યાયંતી પુરુષોત્તમમ્ । આત્મેશં સ્વસ્ય ભર્તારમુવાસ પિતૃમંદિરે
વ્રતપાલન અને પરમાત્માનું ધ્યાન કરતી, તેણે પોતાના પિતાના ઘરમાં આત્માના સ્વામી અને પોતાના પતિ રૂપે ભગવાનને મનમાં રાખીને નિવાસ કર્યો.
કર્ત્તું તાં શિશુપાલાય વિવાહં પાર્થિવોત્તમઃ । ચકાર યત્નં પુત્રેણ રુક્મિણા સવિધીમતા
શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાના ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર રુક્મી સાથે મળીને શિશુપાલ સાથે તેનો લગ્ન કરાવવા માટે પ્રયત્ન કર્યો.
પુરોહિતસુતં વિપ્રં પ્રેષયામાસ રુક્મિણી । ઉદ્દિશ્ય કૃષ્ણં ભર્ત્તારં સ તૂર્ણં દ્વારકાં યયૌ
રુક્મિણીએ કુટુંબના પુજારીના પુત્ર બ્રાહ્મણને પોતાના પસંદના પતિ કૃષ્ણ પાસે મોકલ્યો; તે ઝડપથી દ્વારિકા તરફ روانા થયો.
સમેત્ય કૃષ્ણં રામં ચ તાભ્યાં વિધિવદર્ચિતઃ । એકાંતે સર્વમાચષ્ટ રુક્મિણીભાષિતં તયોઃ
કૃષ્ણ અને રામને મળીને અને તેમની યોગ્ય રીતે પૂજા પામીને, તેણે એકાંતમાં બંનેને રુક્મિણીના સંદેશા બધું કહી સંભળાવ્યું.
તચ્છ્રુત્વા રામકૃષ્ણૌ તુ તેન વિપ્રેણ ધીમતા । સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રસંપૂર્ણં રથમાકાશગં પ્રભુઃ
ધીર બ્રાહ્મણ પાસેથી આ સાંભળીને, રામ અને કૃષ્ણે પોતાના રથમાં બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો ભરી લીધા.
આરુહ્ય સૂતમુખ્યેન દારુકેણ મહાત્મના । વિદર્ભનગરીં તૂર્ણં જગ્મતુઃ પુરુષોત્તમૌ
મહાન આત્માવાળા મુખ્ય સારથી દારુક સાથે રથ પર ચડીને, બંને પરમપુરુષો ઝડપથી વિદર્ભ નગરી તરફ ગયા.
રાજાનઃ સર્વરાષ્ટ્રેભ્યો વિવાહં દ્રષ્ટુમાગતાઃ । જરાસંધમુખાઃ સર્વે શિશુપાલસ્ય ધીમતઃ
બધા રાજ્યના રાજાઓ, જરાસંધને આગેવાન બનાવી, બુદ્ધિશાળી શિશુપાલના લગ્ન જોવા માટે એકઠા થયા હતા.
તસ્મિન્નુદ્વાહસમયે રુક્મિણી રુક્મભૂષણા । દુર્ગાં નિઃસૃતાર્ચયિતું સખીભિર્નગરાદ્બહિઃ
લગ્નના સમયે, સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ રુક્મિણી પોતાની સખીઓ સાથે દુર્ગાનું પૂજન કરવા શહેરની બહાર ગઈ.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સંપ્રાપ્તો દેવકીસુતઃ । રથસ્થાં તાં ચ જગ્રાહ બલવાન્મધુસૂદનઃ
એ જ સમયે દેવકીપુત્ર મહાબળવાન મધુસૂદન ત્યાં પહોંચ્યો અને રથ પર ઉભેલી રુક્મિણીને પકડી લીધી.
સહસા રથમારોપ્ય યયૌ તૂર્ણં સ્વમાલયમ્ । તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટા જરાસંધમુખા નૃપાઃ
તેણે રુક્મિણીને રથ પર બેસાડી, તરત જ પોતાનાં ઘર તરફ ઝડપથી નીકળી ગયો; પછી જરાસંધને આગેવાન બનાવી રાજાઓ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા.
રુક્મિણા રાજપુત્રેણ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતાઃ । અનુયાતા હરિં ક્રુદ્ધાશ્ચતુરંગબલાન્વિતાઃ
રાજકુમાર રુક્મી સાથે, ગુસ્સે ભરાયેલા રાજાઓ ચતુરંગી સેના સાથે હરિનો પીછો કરતા યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા.
બલભદ્રો મહાબાહુરવરુહ્ય રથોત્તમાત્ । લાંગલં મુશલં ગૃહ્ય નિજઘાન ક્ષણાદરીન્
મહાબાહુ બલભદ્રે પોતાના શ્રેષ્ઠ રથ પરથી ઊતર્યા અને હળ તથા ગદા લઈને ક્ષણમાં શત્રુઓને મારી નાખ્યા.
રથાનશ્વાન્મહાનાગાંસ્તથા પાદચરાનપિ । લાંગલમુશલામ્યાં વૈ નિજઘાન બલાદ્રણે
યુદ્ધમાં બલભદ્રે હળ અને ગદાથી રથ, ઘોડા, મોટા હાથી અને પગદળને પણ બળપૂર્વક તોડી નાંખ્યા.
તસ્ય લાંગલપાતેન ચૂર્ણિતા રથપંક્તયઃ । નાગાશ્ચ પતિતા ભૂમૌ વજ્રેણેવ મહીધરાઃ
તેમના હળના પ્રહારથી રથોની પંક્તિઓ ચકનાચૂર થઈ ગઈ અને હાથીઓ વીજળીના પ્રહારે પર્વતો જેમ જમીન પર પડી ગયા.
નિર્ભિન્નમસ્તકાઃ સર્વે વમંતો રુધિરં બહુ । ક્ષણેનૈવ હતં સૈન્યં બલરામેણ વૈ તદા
બધાના માથા ફાટી ગયા, ઘણું લોહી વહી રહ્યું હતું; એ સમયે બલરામે આખી સેના ક્ષણમાં નાશ કરી નાખી.
સાશ્વં સનાગં સરથં સપદાતિં મહારણે । સમંતાત્સમરે તત્ર સુસ્રુવુઃ શોણિતાપગાઃ
મહાયુદ્ધમાં ઘોડા, હાથી, રથ અને પગદળ સાથે સર્વત્ર લોહીના પ્રવાહો વહેવા લાગ્યા.
પ્રભગ્નાઃ પાર્થિવાઃ સર્વે દુદ્રુવુર્ભયપીડિતાઃ । કૃષ્ણેન કદનં ચક્રે રુક્મી ક્રોધવશાદ્બલી
બધા રાજાઓ ભયથી વિખૂટી ગયા; પણ રુક્મી ગુસ્સા અને બળથી ભરાઈ કૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરવા ઊભો રહ્યો.
ધનુરુદ્યમ્ય બાણૌઘૈસ્તાડયામાસ શાર્ઙ્ગિણમ્ । તતઃ પ્રહસ્ય ગોવિંદઃ શાર્ઙ્ગમાદાય લીલયા
તેણે ધનુષ્ય ઉઠાવી તીરોની ઝમાવટથી શારંગધારીને ઘાયલ કર્યો; ત્યારે ગોવિંદે હસતાં હસતાં શારંગ ધનુષ્ય હાથમાં લીધું.
જઘાનૈકેનબાણેન રથાશ્વાંસ્તસ્ય સારથિમ્ । રથંધ્વજં પતાકાં ચ ચિચ્છેદ ધરણીધરઃ
પૃથ્વીનાથે એક જ બાણથી તેના રથના ઘોડા અને સારથિને ઘાયલ કર્યા, પછી તેના રથ, ધ્વજ અને પટાકા પણ કાપી નાખ્યા.
વિરથઃ ખઙ્ગમાદાય ધરણ્યાં સ ઉપસ્થિતઃ । કૃષ્ણસ્તુ ખઙ્ગં ચિચ્છેદ બાણેનૈકેન વીર્યવાન્
રથ વિના થયેલો તે જમીન પર ઊભો રહી તલવાર ઉપાડી, પણ પરાક્રમી કૃષ્ણે એક જ બાણથી તેની તલવાર પણ તોડી નાખી.