ગજૈરથૈર્હયૈઃ પત્તિવ્રજૈઃ પૂર્ણાં તુ મેદિનીમ્ । કુર્વન્સમુદ્રઇવ તાં પ્લાવયન્દદૃશે ભટૈઃ
હાથી, રથ, ઘોડા અને પગદળની ટોળીઓથી, એણે પૃથ્વીને વીરોથી ભરેલી સમુદ્ર જેવી દેખાવા આપી.
શંખનાદેન સંઘુષ્ટં જયનાદૈસ્તથૈવ ચ । વીક્ષ્ય તં પ્રધનોદ્યુક્તં સુમતિં પ્રાહ ભૂમિપઃ
શંખના અવાજ અને વિજયના ચીંતકારો સાંભળીને, અને વિરોધી પક્ષ મુખ્ય યુદ્ધ માટે તૈયાર છે એ જોઈ, રાજાએ સુમતિને કહ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। એષ રાજા સમાયાતો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ । અત્ર યત્કૃત્યમસ્માકં તદ્વદસ્વ મહામતે
શત્રુઘ્ને કહ્યું: રાજા મોટાં સૈન્ય સાથે આવી રહ્યો છે; હે બુદ્ધિશાળી, આ સ્થિતિમાં અમારે શું કરવું એ જણાવો.
સુમતિરુવાચ। યોદ્ધવ્યમત્ર બહુભિર્વીરૈ રણવિશારદૈઃ । પુષ્કલાદિભિરત્યુગ્રૈઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ
સુમતિએ કહ્યું: અહીં અનેક શક્તિશાળી અને યુદ્ધમાં નિપુણ વીરોએ—પુષ્કલ અને બીજા, બધા શસ્ત્ર અને અસ્ત્રમાં નિપુણ—યુદ્ધ કરવું પડશે.
રાજ્ઞા સહ સમીરસ્ય પુત્રઃ પરમશૌર્યવાન્ । યુદ્ધં કરોતુ સુબલઃ પરયુદ્ધવિશારદઃ
રાજા સાથે સમીરનો પુત્ર, જે અત્યંત શૂરવીર અને પરાક્રમી છે, એ પણ યુદ્ધમાં જોડાય અને દુશ્મન સામે યુદ્ધ કરે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ બ્રૂતે મહામાત્યો યાવત્તાવન્નૃપાત્મજાઃ । રણાંગણે ધનૂંષ્યદ્ધા સ્ફારયામાસુરુદ્ધતાઃ
શેષે કહ્યું: મહામંત્રી એ રીતે બોલતા, યુદ્ધભૂમિમાં રાજપુત્રોએ પોતાના ધનુષ્ય ઝડપીને જોરથી તાણ્યા.
તાન્વીક્ષ્ય યોધાઃ સુબલાઃ પુષ્કલાદ્યા રણોત્કટાઃ । અભિજગ્મુઃ સ્યંદનૈઃ સ્વૈર્ધનુર્બાણકરા મતાઃ
એમને જોઈને, પુષ્કલ અને બીજા શક્તિશાળી, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક વીરોએ પોતાના રથમાં બેસી, ધનુષ્ય અને બાણ લઈને આગળ આવ્યા.
ચંપકેન મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । દ્વૈરથેનૈવ યુયુધે મહાવીરેણ શાલિના
મહાવીર પુષ્કલ, જે અસ્ત્રોમાં નિપુણ છે, એ મહાવીર ચંપક સાથે રથમાં દ્વંદ્વયુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
મોહકં યોધયામાસ જાનકિઃ સ કુશધ્વજઃ । રિપુંજયેન વિમલો દુર્વારેણ સુબાહુકઃ
કુશધ્વજ, જે જાનકીનો પુત્ર છે, એ મોહક સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો; વિમલએ રિપુંજય સામે, અને સુબાહુકે દુર્વાર સામે યુદ્ધ કર્યું.
પ્રતાપિના પ્રતાપાગ્ર્યો બલમોદેન ચાંગદઃ । હર્યક્ષેણ નીલરત્નઃ સહદેવેન સત્યવાન્
પ્રતાપીન, જે પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ બલમોદ સાથે યુદ્ધ કર્યો; અંગદે હર્યક્ષ સામે, નીલરત્ને સત્યવાન સામે, અને સહદેવ પણ યુદ્ધમાં જોડાયો.
રાજા વીરમણિર્ભૂરિ દેવેન યુયુધે બલી । અસુતાપેન ચોગ્રાશ્વો યુયુધે બલસંયુતઃ
રાજા વીરમણિ, જે શક્તિશાળી અને પરાક્રમથી ભરેલો છે, એ દેવ સાથે યુદ્ધ કર્યો; ઉગ્રાશ્વ, જે બલથી ભરેલો છે, એ અસુતાપ સામે યુદ્ધ કર્યો.
દ્વૈરથં તુ મહદ્યુદ્ધમકુર્વન્યુદ્ધકોવિદાઃ । સર્વે શસ્ત્રાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ
યુદ્ધમાં નિપુણ અને બધા શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં કુશળ એવા બધા વીરોએ રથમાં મોટાં દ્વંદ્વયુદ્ધ કર્યા, અને યુદ્ધકલા બતાવી.
એવં પ્રવૃત્તે સંગ્રામે સુરથસ્ય સુતૈસ્તદા । અત્યંતં કદનં તત્ર બભૂવ મુનિસત્તમ
એ સમયે સુરથના પુત્રો સાથેના યુદ્ધમાં, હે મહાન મુનિ, ત્યાં અત્યંત ભયાનક સંહાર થયો.
પુષ્કલશ્ચંપકં પ્રાહ કિં નામાસિ નૃપાત્મજ । ધન્યોસિ યો મયા સાર્ધં રણમધ્યમુપેયિવાન્
પુષ્કલએ ચંપકને પૂછ્યું: 'તારું નામ શું છે, રાજકુમાર? તું ધન્ય છે, કારણ કે મારી સાથે યુદ્ધના મધ્યમાં આવી ગયો છે.'
ઇદાનીં તિષ્ઠ કિં યાસિ કથં તે જીવિતં ભવેત્ । એહિ યુદ્ધં મયા સાર્ધં સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદ
હવે અહીં ઊભો રહે—શા માટે ભાગી રહ્યો છે? તું કેવી રીતે જીવતો રહી શકીશ? આવ, મારી સાથે યુદ્ધ કર, તું તો બધાં શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં નિપુણ છે.
ઇત્યભિવ્યાહૃતં તસ્ય શ્રુત્વા રાજાત્મજો બલી । જગાદ પુષ્કલં વીરો મેઘગંભીરયા ગિરા
આ શબ્દો સાંભળીને, શક્તિશાળી રાજકુમારે પુષ્કલને ઉત્તર આપ્યો, તેની અવાજ વાદળની ગુંજ જેવી ગૂંજી ઉઠી.
ચંપક ઉવાચ। ન નામ્ના ન કુલેનેદં યુદ્ધમત્ર ભવિષ્યતિ । તથાપિ તવ વક્ષ્યેઽહં સ્વનામબલપૂર્વકમ્
ચંપકએ કહ્યું: 'અહીં યુદ્ધ નામ કે કુળથી નથી થતું; છતાં, તું પૂછ્યું છે એટલે હું તને મારું નામ અને શક્તિ કહું છું.'
મમ માતા રાઘવેશો મત્પિતા રાઘવઃ સ્મૃતઃ । મમ બંધૂ રામચંદ્ર સ્વઃજનો મમ રાઘવઃ
મારી માતા રાઘવના ભક્ત છે, મારા પિતા રાઘવ તરીકે ઓળખાય છે; મારા સગા રામચંદ્ર છે, અને મારા લોકો રાઘવના છે.
મન્નામ રામદાસશ્ચ સદા રામસ્ય સેવકઃ । તારયિષ્યતિ માં યુદ્ધે રામો ભક્તકૃપાકરઃ
મારું નામ રામદાસ છે, હું હંમેશા રામનો સેવક છું; રામ, ભક્તો પર કૃપા કરનાર, યુદ્ધમાં મને બચાવશે.
લોકાનાં મતમાસ્થાય પ્રબ્રવીમિ તવાધુના । સુરથસ્ય સુતશ્ચાહં માતા વીરવતીમમ
લોકોની માન્યતા સ્વીકારી, હું હવે તને કહું છું: હું સુરથનો પુત્ર છું, અને મારી માતા બહાદુર સ્ત્રી છે.
મન્નામયો મધૌ સર્વાઞ્છોભનાન્વિદધાતિ વૈ । મધુપાયંરસાવા સંત્યજંતિ મધુમોહિતાઃ
મારું નામ વસંતમાં સર્વે શુભ ફળ આપે છે; મધમાં મસ્ત થયેલા લોકો મધયુક્ત પીણું પણ છોડી દે છે.
વર્ણેન સ્વર્ણસદૃશો મધ્યે લિંગવપુર્ધરઃ । તદાખ્યયાભિધાં વીર જાનીહિ મમ મોહિનીમ્
મારો રંગ સોનાની જેમ છે, અને હું પુરૂષ સ્વરૂપ ધારણ કરું છું; એ નામથી, હે વીર, મારી મોહક ઓળખ જાણ.
યુધ્યસ્વ બાણૈઃ પ્રધનેન કો જેતું હિ માં ક્ષમઃ । ઇદાનીં દર્શયિષ્યામિ સ્વપરાક્રમમદ્ભુતમ્
આગળથી બાણો વડે યુદ્ધ કર—મને કોણ જીતે એ શક્ય છે? હવે હું મારી અદ્ભુત પરાક્રમ બતાવું છું.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં પુષ્કલો હૃદિ તોષિતઃ । તં દુર્જયં મન્યમાનઃ શરાન્મુંચન્રણેઽભવત્
શેષે કહ્યું: આ મહાન વાક્ય સાંભળીને પુષ્કલનું હૃદય આનંદિત થયું; તેને અપરાજિત માનીને, યુદ્ધમાં બાણો છોડવા લાગ્યો.
શરસંઘં પ્રમુંચંતં કોટિધા પુષ્કલં યયૌ । ચંપકઃ કોપસંયુક્તો ધનુઃ સજ્યમથાકરોત્
પુષ્કલ અનેક બાણોની ધારા છોડતો હતો, ત્યારે ચંપક ગુસ્સાથી ધનુષ તૈયાર કરી લીધો.
મુમોચ નિશિતાન્બાણાન્વૈરિવૃંદવિદારણાન્ । સ્વનામચિહ્નિતાન્સ્વર્ણપુંખભાગસમન્વિતાન્
તે તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા, જે શત્રુઓની પાંખો ફાડી નાખતા, પોતાના નામથી ચિહ્નિત અને સોનાની પાંખોથી સજ્જ હતા.
તાંશ્ચિચ્છેદ મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પ્રધનાંગણે । શરાંધકારં સર્વત્ર મુંચન્બાણાઞ્છિલાશિતાન્
મહાવીર પુષ્કલે યુદ્ધના મેદાનમાં એ બાણો કાપી નાખ્યા, અને પથ્થરનાં અંશવાળા બાણો છોડ્યા, જે સર્વત્ર અંધકાર ફેલાવી દીધો.
સ્વબાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા કૃતં વીરેણ ચંપકઃ । આહ્વયામાસ બલિનં પુષ્કલં કોપપૂરિતઃ
પોતાના બાણો વીર પુષ્કલ દ્વારા કાપવામાં આવ્યા જોઈ, ચંપક ગુસ્સાથી ભરાઈ શક્તિશાળી પુષ્કલને પડકાર્યો.
મા પ્રયાહિ રણં ત્યક્ત્વેતિ બ્રુવન્સમરે પુનઃ । પુષ્કલં હૃદયે બાણૈર્વિવ્યાધ દશભિસ્ત્વરન્
'યુદ્ધ છોડીને જતો નહીં!' એમ કહી, ચંપક યુદ્ધમાં પુષ્કલના હૃદયમાં દસ તીક્ષ્ણ બાણો ઘૂસી દીધા.
તે બાણાઃ પુષ્કલસ્યાહો હૃદયે તીવ્રવેગિનઃ । આગત્ય સુભૃશં લગ્નાઃ શોણિતં પપુરૂર્જિતમ્
એ બાણો, અત્યંત ઝડપી અને તીવ્ર, પુષ્કલના હૃદયમાં ઘૂસી ગયા, અને ત્યાંથી ઘણું લોહી પી ગયા.