સત્રિકૂટા રાક્ષસપૂર્દગ્ધા યેન ક્ષણાદ્બલાત્ । અક્ષો યેન હતઃ પુત્રો રાક્ષસેંદ્રસ્ય દુર્મતેઃ
એની શક્તિથી ત્રિકૂટ નામની રાક્ષસોની નગર ક્ષણમાં જ બળી ગઈ; અને દુર્વૃત્ત રાક્ષસ રાજાના પુત્ર અક્ષને પણ એણે માર્યો હતો.
દ્રોણોનામ ગિરિર્યેન પુચ્છાગ્રેણ સદૈવતઃ । આનીતો જીવનાર્થં તુ સૈનિકાનાં મુહુર્મુહુઃ
એણે પોતાના પૂંછના ટોચથી દ્રોણ નામના પર્વતને વારંવાર લાવીને સૈનિકોને જીવવા માટે મદદ કરી હતી.
જાનાતિ રામશ્ચારિત્રં નાન્યો જાનાતિ મૂઢધીઃ । યં કપીંદ્રં મનાક્સ્વાન્તાન્ન વિસ્મરતિ સેવકમ્
રામ જ એના સ્વભાવને જાણે છે; બીજું કોઈ, જેનું મન ભટકેલું છે, એ જાણતું નથી. એ કપીનો રાજા પોતાના સેવકને મનમાં પણ ક્યારેય ભૂલે નથી.
સુગ્રીવાદ્યાઃ કપીંદ્રા યે પૃથ્વીં સર્વાં ગ્રસંતિ યે । તે શત્રુઘ્નં નૃપં સર્વે સેવંતે પ્રેક્ષણોત્સુકાઃ
સુગ્રીવ અને અન્ય બધા કપી રાજાઓ, જે આખી પૃથ્વી ગળી શકે, એ બધા રાજા શત્રુઘ્નની સેવા કરે છે અને એના દર્શન માટે ઉત્સુક છે.
કુશધ્વજો નીલરત્નો રિપુતાપો મહાસ્ત્રવિત્ । પ્રતાપાગ્ર્યઃ સુબાહુશ્ચ વિમલઃ સુમદસ્તથા
કુશધ્વજ, નીલરત્ન, દુશ્મનને તકલીફ આપનાર, મહાન શસ્ત્રોનો જાણકાર, પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ, સુબાહુ, વિમલ અને સુમદ—
રાજા વીરમણિઃ સત્યયુતો રામસ્ય સેવકઃ । એતેઽન્યેપિ નૃપા ભૂમેઃ પતયઃ પર્યુપાસતે
રાજા વીરમણિ, સત્યથી ભરપૂર, રામના સેવક—આ અને અન્ય ભૂમિના રાજાઓ એના પાસે હાજરી આપે છે.
તત્ર ત્વં વીર જલધૌ મશકઃ કો ભવાનિતિ । તજ્જ્ઞાત્વા ગચ્છ શત્રુઘ્નં કૃપાલું પુત્રકૈર્યુતઃ
એ ત્યાં, વીર, તું સમુદ્રમાં એક મચ્છર જેવો છે; આ જાણીને, તું દયાળુ શત્રુઘ્ન પાસે પોતાના પુત્રો સાથે જા.
વાહં સમર્પ્ય ગંતાસિ રામં રાજીવલોચનમ્ । દૃષ્ટ્વા કૃતાર્થી કુરુષે સ્વાંગાનિ જનુષા સહ
તારો વાહન અર્પણ કરીને, તું રજીવલોચન રામ પાસે જશ; એને જોઈને અને તારો ઉદ્દેશ પ્રાપ્ત કરીને, તું જીવન અને શરીર સાથે પૂર્ણતા પામશે.
શેષ ઉવાચ। રાજા પ્રોવાચ તં દૂતં પ્રબ્રુવંતમનેકધા । એતાન્દર્શયસિ ક્ષિપ્રં સર્વે ન મમગોચરાઃ
શેષે કહ્યું: રાજાએ એ દૂતને, જે અનેક રીતે બોલતો હતો, કહ્યું: 'તમે એ બધા માણસોને જલદી બતાવો; એ લોકો મારા નજરે નથી.'
યાદૃશં મદ્બલં દૂત તાદૃશં ન હનૂમતઃ । યો રામં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા પ્રાગાદ્યાગસ્ય પાલને
'દૂત, મારી શક્તિ હનુમાનની જેટલી નથી, જે રામને પીઠ પર બેસાડી યજ્ઞની રક્ષા માટે આગળ ગયો હતો.'
યદ્યહં મનસા વાચા કર્મણા કુતુકાન્વિતઃ । ભજામિ રામં તર્હ્યાશુ દર્શયિષ્યતિ સ્વાં તનુમ્
'જો હું મન, વાણી કે કર્મથી, ઇચ્છા સાથે, રામની ભક્તિ કરું, તો એ જલદી પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવશે.'
અન્યથા હનુમન્મુખ્યા વીરા બધ્નંતુ માં બલાત્ । ગૃહ્ણંતુ વાહં તરસા રામભક્તિસમન્વિતાઃ
'નહીંતર, હનુમાન અને અન્ય મુખ્ય વીર કપીઓ મને જોરથી બાંધે, અથવા રામભક્તિથી ભરેલા ત્વરિત મને પકડી લે.'
ગચ્છ ત્વં નૃપ શત્રુઘ્નં કથયસ્વ મમોદિતમ્ । સજ્જીભવંતુ સુભટા એષ યામિ રણે બલી
'તમે રાજા, શત્રુઘ્ન પાસે જાઓ અને મારી વાત કહો; સેનાપતિઓ તૈયાર રહે, હું યુદ્ધમાં શક્તિશાળી બનીને જઈ રહ્યો છું.'
સ વિચાર્ય યથાયુક્તં કરિષ્યતિ રણાંગણે । મોચયંતુ મહાવાહં ન વામા મા દદંતુ તે
'એ યોગ્ય રીતે વિચાર કરશે અને યુદ્ધમાં કાર્ય કરશે; મહાન વાહનને મુક્ત કરો, એને ડાબી બાજુ ન આપો.'
શેષ ઉવાચ। ઇતિ શ્રુત્વાસ્મિ તં કૃત્વા યયૌ વીરો યતો નૃપઃ । ગત્વા નિવેદયામાસ યથોક્તં સુરથેન વૈ
શેષે કહ્યું: આ વાત સાંભળી અને જે રીતે કહેવામાં આવ્યું હતું એ પ્રમાણે કરી, એ વીર રાજા પાસે ગયો. ત્યાં પહોંચી, સુરથએ જે કહ્યું હતું એ જ રીતે રાજાને જાણ કરી.
શેષ ઉવાચ। તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તસ્ય સુરથસ્યાંગદાનનાત્ । સજ્જીભૂતા રણે સર્વે રથસ્થા રણકોવિદાઃ
શેષે કહ્યું: અંગદ દ્વારા સુરથના શબ્દો સાંભળતાં જ, બધા રથ પર બેઠેલા અને યુદ્ધમાં નિપુણ વીરોએ યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ગયા.
પટહાનાં નિનાદોઽભૂદ્ભેરીનાદસ્તથૈવ ચ । વીરાણાં ગર્જનાનાદાઃ પ્રાદુર્ભૂતા રણાંગણે
પટાકાની ધ્વનિ અને ભેરીઓના અવાજ સાથે, વીરોએ યુદ્ધભૂમિમાં ગર્જના અને ચીંતકારો કર્યા.
રથચીત્કારશબ્દેન ગજાનાં બૃંહિતેન ચ । વ્યાપ્તં તત્સકલં વિશ્વં દિવં યાતો મહારવઃ
રથના ચકરા અને હાથીઓના ગર્જનાથી, એ મોટો કલહ આખી દુનિયામાં ફેલાઈ ગયો અને એ મહા અવાજ આકાશ સુધી પહોંચ્યો.
રણોત્સાહેન સંયુક્તા વીરા રણવિશારદાઃ । કુર્વંતિ વિવિધાન્નાદાન્કાતરસ્ય ભયંકરાન્
યુદ્ધની ઉત્સાહથી ભરેલા અને યુદ્ધમાં નિપુણ વીરોએ અનેક પ્રકારના ભયજનક અવાજો કર્યા, જે ડરપોક લોકો માટે ભય પેદા કરે.
એવં કોલાહલે વૃત્તે સુરથો નામ ભૂમિપઃ । સ્વસુતૈઃ સૈનિકૈશ્ચાથ વૃતઃ પ્રાયાદ્રણાંગણે
એવો કલહ ચાલતો હતો ત્યારે, સુરથ નામનો રાજા પોતાના પુત્રો અને સૈનિકો સાથે યુદ્ધભૂમિ તરફ આગળ વધ્યો.
ગજૈરથૈર્હયૈઃ પત્તિવ્રજૈઃ પૂર્ણાં તુ મેદિનીમ્ । કુર્વન્સમુદ્રઇવ તાં પ્લાવયન્દદૃશે ભટૈઃ
હાથી, રથ, ઘોડા અને પગદળની ટોળીઓથી, એણે પૃથ્વીને વીરોથી ભરેલી સમુદ્ર જેવી દેખાવા આપી.
શંખનાદેન સંઘુષ્ટં જયનાદૈસ્તથૈવ ચ । વીક્ષ્ય તં પ્રધનોદ્યુક્તં સુમતિં પ્રાહ ભૂમિપઃ
શંખના અવાજ અને વિજયના ચીંતકારો સાંભળીને, અને વિરોધી પક્ષ મુખ્ય યુદ્ધ માટે તૈયાર છે એ જોઈ, રાજાએ સુમતિને કહ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। એષ રાજા સમાયાતો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ । અત્ર યત્કૃત્યમસ્માકં તદ્વદસ્વ મહામતે
શત્રુઘ્ને કહ્યું: રાજા મોટાં સૈન્ય સાથે આવી રહ્યો છે; હે બુદ્ધિશાળી, આ સ્થિતિમાં અમારે શું કરવું એ જણાવો.
સુમતિરુવાચ। યોદ્ધવ્યમત્ર બહુભિર્વીરૈ રણવિશારદૈઃ । પુષ્કલાદિભિરત્યુગ્રૈઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ
સુમતિએ કહ્યું: અહીં અનેક શક્તિશાળી અને યુદ્ધમાં નિપુણ વીરોએ—પુષ્કલ અને બીજા, બધા શસ્ત્ર અને અસ્ત્રમાં નિપુણ—યુદ્ધ કરવું પડશે.
રાજ્ઞા સહ સમીરસ્ય પુત્રઃ પરમશૌર્યવાન્ । યુદ્ધં કરોતુ સુબલઃ પરયુદ્ધવિશારદઃ
રાજા સાથે સમીરનો પુત્ર, જે અત્યંત શૂરવીર અને પરાક્રમી છે, એ પણ યુદ્ધમાં જોડાય અને દુશ્મન સામે યુદ્ધ કરે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ બ્રૂતે મહામાત્યો યાવત્તાવન્નૃપાત્મજાઃ । રણાંગણે ધનૂંષ્યદ્ધા સ્ફારયામાસુરુદ્ધતાઃ
શેષે કહ્યું: મહામંત્રી એ રીતે બોલતા, યુદ્ધભૂમિમાં રાજપુત્રોએ પોતાના ધનુષ્ય ઝડપીને જોરથી તાણ્યા.
તાન્વીક્ષ્ય યોધાઃ સુબલાઃ પુષ્કલાદ્યા રણોત્કટાઃ । અભિજગ્મુઃ સ્યંદનૈઃ સ્વૈર્ધનુર્બાણકરા મતાઃ
એમને જોઈને, પુષ્કલ અને બીજા શક્તિશાળી, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક વીરોએ પોતાના રથમાં બેસી, ધનુષ્ય અને બાણ લઈને આગળ આવ્યા.
ચંપકેન મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । દ્વૈરથેનૈવ યુયુધે મહાવીરેણ શાલિના
મહાવીર પુષ્કલ, જે અસ્ત્રોમાં નિપુણ છે, એ મહાવીર ચંપક સાથે રથમાં દ્વંદ્વયુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
મોહકં યોધયામાસ જાનકિઃ સ કુશધ્વજઃ । રિપુંજયેન વિમલો દુર્વારેણ સુબાહુકઃ
કુશધ્વજ, જે જાનકીનો પુત્ર છે, એ મોહક સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો; વિમલએ રિપુંજય સામે, અને સુબાહુકે દુર્વાર સામે યુદ્ધ કર્યું.
પ્રતાપિના પ્રતાપાગ્ર્યો બલમોદેન ચાંગદઃ । હર્યક્ષેણ નીલરત્નઃ સહદેવેન સત્યવાન્
પ્રતાપીન, જે પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ બલમોદ સાથે યુદ્ધ કર્યો; અંગદે હર્યક્ષ સામે, નીલરત્ને સત્યવાન સામે, અને સહદેવ પણ યુદ્ધમાં જોડાયો.