સુમતિરુવાચ। સ્વામિન્કશ્ચિન્મુનિર્મૃગ્યોઽખિલજ્ઞાનવિચક્ષણઃ । દેશોદ્ભવમહં જાને પ્રત્યક્ષં ન પરોક્ષજમ્
સુમતિએ કહ્યું: પ્રભુ, હું એક મહાન ઋષિની શોધમાં છું, જે સર્વજ્ઞ છે. હું એમના જન્મસ્થાનને સ્પષ્ટ રીતે જાણું છું, સાંભળીને નહીં.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમતેર્ધર્મકોવિદઃ । અન્વેષયામાસ મુનિં સેવકૈઃ સહ શોભનમ્
શેષએ કહ્યું: ધર્મમાં નિષ્ણાત સુમતિના આ શબ્દો સાંભળીને રાજાએ પોતાના સેવકો સાથે યોગ્ય રીતે ઋષિની શોધ શરૂ કરી.
તે સર્વે સર્વતો ગત્વા મુનિં ધર્મવિદં ભટાઃ । વ્યાલોકયંતઃ સર્વત્ર ન ચાપશ્યન્મુનીશ્વરમ્
બધા યોદ્ધાઓ ચારે બાજુ ગયા અને ધર્મજ્ઞ ઋષિને શોધતા રહ્યા, પણ તેમને ક્યાંય ઋષિરાજ દેખાયા નહીં.
એકસ્ત્વનુચરો વિપ્ર ગતો યોજનમાત્રતઃ । પૂર્વસ્યાં દિશિ ચોદ્યુક્તઃ પશ્યતિ સ્મ મહાશ્રમમ્
પછી એક બ્રાહ્મણ સેવક પૂર્વ દિશામાં એક યોજન જેટલું દૂર ગયો અને ઉત્સાહપૂર્વક એક સુંદર આશ્રમ જોયો.
યત્ર નિર્વૈરિણઃ સર્વે પશવો જનતાસ્તથા । ગંગાસ્નાનહતાશેષકિલ્બિષાઃ સુમનોહરાઃ
ત્યાં બધા પ્રાણી અને લોકો પરસ્પર વિના દુશ્મનાવટે રહેતા, ગંગામાં સ્નાન કરીને પાપમુક્ત અને આનંદી દેખાતા.
યત્ર કેચિત્તપઃ શ્રેષ્ઠં કુર્વંતિ સ્મ હુતાશનૈઃ । ધૂમૈરધોમુખાઃ પત્રૈર્વાયુભિઃ સ્વોદરંભરાઃ
કેટલાંક ત્યાં અગ્નિહોત્રથી શ્રેષ્ઠ તપ કરી રહ્યા હતા, ધૂમથી કાળી થયેલી ચહેરા, પાંદડા અને હવામાંથી જ પેટ ભરતા.
યત્રાગ્નિહોત્રજો ધૂમઃ પવિત્રયતિ સર્વદા । અનેકમુનિસંહૃષ્ટો મુક્તપત્રલતોત્તમઃ
ત્યાં અગ્નિહોત્રનો ધૂમ હંમેશા સ્થળને પવિત્ર કરતો, અનેક આનંદિત ઋષિઓ finest લતાવાળી પાંદડાથી શોભતા રહેતા.
તમાશ્રમં મુનેર્જ્ઞાત્વા શૌનકસ્ય મનોહરમ્ । ન્યવેદયન્નૃપાયાસૌ વિસ્મયાવિષ્ટચેતસે
એ આશ્રમ ઋષિ શૌનકનો છે એવું જાણી, તે સેવકે આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી રાજાને જાણ કરી.
તચ્છ્રુત્વા હર્ષિતોઽત્યંતં શત્રુઘ્નઃ સહ સેવકૈઃ । હનૂમત્પુષ્કલાદ્યૈશ્ચ સયુતોઽગાત્તદાશ્રમમ્
આ સાંભળીને શત્રુઘ્ન ખૂબ જ આનંદિત થયો અને પોતાના સેવકો, હનુમાન, પુષ્કલ વગેરે સાથે એ આશ્રમ તરફ ગયો.
તત્ર વીક્ષ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં સમ્યગ્ઘુતહુતાશનમ્ । પ્રણમ્ય દંડવત્તસ્ય ચરણૌ પાપહારિણૌ
ત્યાં શ્રેષ્ઠ ઋષિને યોગ્ય રીતે અગ્નિહોત્ર કરતા જોઈ, શત્રુઘ્ને દંડવત્ નમસ્કાર કરીને તેમના પાપહારી પગે માથું મૂક્યું.
તમાગતં નૃપં જ્ઞાત્વા શત્રુઘ્નં બલિનાં વરમ્ । અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં ચક્રે પ્રીતસ્તદ્દર્શનાદભૂત્
શ્રેષ્ઠ બળવાન રાજા શત્રુઘ્ન આવ્યો છે જાણીને, ઋષિએ આનંદથી પાદ્ય અને અન્ય આદરપૂર્વકનું સન્માન કર્યું.
સુખોપવિષ્ટં વિશ્રાન્તં નૃપં પ્રાહ મુનીશ્વરઃ । કિમર્થમટનં દેવ મહત્પર્યટનં તવ
રાજા આરામથી બેઠા અને થાક ઉતારી ચૂક્યા પછી, ઋષિએ પુછ્યું: 'હે દેવ, તમે આ મોટું પ્રવાસ શા માટે કર્યું છે?'
ત્વાદૃશાઃ પૃથિવીં સર્વાં નૃપા વૈ ન ભ્રમંતિ ચેત્ । તદા દુષ્ટજનાઃ સાધૂન્બાધંતે વિગતજ્વરાન્
'જો તમારા જેવા રાજાઓ ધરતી પર ફરતા ન રહે, તો દુષ્ટ લોકો નિર્ભય સજ્જનોને તકલીફ આપે.'
કથયસ્વ મહીપાલ શત્રુઘ્ન બલિનાં વર । સર્વં શુભાયનો ભૂયાત્તવ પર્યટનાદિકમ્
'હે પૃથ્વીપાલક શત્રુઘ્ન, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો પ્રવાસ અને બધું મને કહો; તમારો માર્ગ સદાય શુભ રહે.'
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તવંતં ભૂદેવં પ્રત્યુવાચ મહીશ્વરઃ । ગદ્ગદ સ્વરયા વાણ્યા હર્ષિત સ્વીયવિગ્રહઃ
શેષએ કહ્યું: ઋષિએ આમ કહ્યું ત્યારે પૃથ્વીના રાજાએ આનંદથી ભરેલા, ગદગદ અવાજે જવાબ આપ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। અકસ્માદભવચ્ચિત્રં રામાશ્વસ્ય મનોહૃતઃ । નાતિદૂરે ત્વદાવાસાત્તચ્છૃણુષ્વ વિદાંવર
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'અચાનક એક અદ્ભુત ઘટના બની, રામના ઘોડાનું સ્થાન તમારા આશ્રમથી દૂર નહોતું; હે વિદ્વાન, સાંભળો.'
ઉદ્યાને તવ શોભાઢ્યે યદૃચ્છાતો હયો ગતઃ । તત્પ્રાંતે તસ્ય વાહસ્ય ગાત્રસ્તંભોઽભવત્ક્ષણાત્
'તમારા સુંદર ઉદ્યાનમાં એ ઘોડો અચાનક ફરવા ગયો; ઘોડાની ચાલના અંતે, એક ક્ષણે તેનું શરીર અચાનક અચળ થઈ ગયું.'
તદા મે બલિનો વીરાઃ પુષ્કલાદ્યા મદોત્કટાઃ । બલાદાચકૃષુર્વાહં ન ચચાલ તથાપ્યસૌ
'પછી મારા બળવાન વીર પુષ્કલ અને અન્યોએ ખૂબ જ પ્રયત્ન કર્યો, પણ એ ઘોડો જરા પણ હલ્યો નહીં.'
અસ્માનપારદુઃખાબ્ધૌ મગ્નાન્પ્રતિતરિઃ સ્મૃતઃ । દૈવાદ્દૃષ્ટઃ સુભાગ્યૈસ્ત્વં કથયસ્વ નિદાનકમ્
અમે બીજા લોકોના દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા છીએ ત્યારે તમને જ આપણો ઉદ્ધારક માનીને યાદ કરીએ છીએ. તમે તો ભગવાનની કૃપાથી ભાગ્યશાળી લોકોના દર્શનમા આવો છો. કૃપા કરીને અમને આનું કારણ કહો.
શેષ ઉવાચ। એવં પૃષ્ટો મુનિવરઃ ક્ષણં દધ્યૌ મહામતિઃ । તતઃ કારણસંયુક્તં વિચારેણ દધદ્ધયમ્
શેષે કહ્યું: જ્યારે એમ પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે મહાન બુદ્ધિશાળી ઋષિ થોડો સમય વિચારમાં મૌન રહ્યો. પછી તેણે વિચારપૂર્વક આ વિષયનું કારણ શોધવા લાગ્યો.
ક્ષણાત્તજ્જ્ઞાનતાં પ્રાપ્ય વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ । જગાદ સ મહીપાલં દુઃખિતં સંશયાન્વિતમ્
થોડા જ ક્ષણે બધું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, આશ્ચર્યથી તેની આંખો ફાટીને, તેણે દુઃખી અને શંકાવાળા રાજાને કહ્યું.
શૌનક ઉવાચ। શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ હયસ્તંભસ્ય કારણમ્ । યચ્છ્રુત્વા મુચ્યતે દુઃખાદતિચિત્રકથાનકમ્
શૌનકે કહ્યું: રાજા, સાંભળો, હું તમને ઘોડાની અચળતાનું કારણ કહું છું. આ અદ્ભુત વાર્તા સાંભળવાથી માણસના બધાં દુઃખ દૂર થઈ જાય છે.
ગૌડદેશે મહારણ્યે કાવેરીતીરભૂષિતે । વાડવઃ સાત્વકો નામ્ના ચચાર પરમં તપઃ
ગૌડદેશના એક વિશાળ જંગલમાં, કાવેરી નદીના કાંઠે, સાત્વક નામનો એક તપસ્વી ઊંચી તપશ્ચર્યામાં લીન હતો.
એકાહં પયસઃ પ્રાશી દિનૈકં વાયુભક્ષકઃ । દિનૈકં તુ નિરાહાર એવં ત્રિદિનમુન્નયેત્
એક દિવસ તે માત્ર દૂધ પીતો, બીજે દિવસે ફક્ત હવા પર જીવતો અને ત્રીજા દિવસે કશું જ ન ખાઈને ઉપવાસ કરતો—આ રીતે તે ત્રણ દિવસ સુધી વ્રત રાખતો.
એવં વ્રતે પ્રવૃત્તસ્ય કાલઃ સર્વક્ષયંકરઃ । જગ્રાહ સ્વસ્ય દંષ્ટ્રાયાં મૃતિં પ્રાપ મહાવ્રતી
આ રીતે વ્રતમાં તત્પર રહેલા એ મહાન તપસ્વીને, સમય—જે બધું નાશ કરે છે—એ પોતાની પંજામાં પકડી લીધો અને તેનું મૃત્યુ થયું.
વિમાને સર્વશોભાઢ્યે સર્વરત્નવિભૂષિતે । અપ્સરોભિઃ સહ ક્રીડન્યયૌ મેરોઃ શિખાસ્થિતૌ
પછી તે સર્વસુંદર અને સર્વપ્રકારના રત્નોથી શોભાયમાન વિમાનમાં અપ્સરાઓ સાથે રમતો રમતો મેરુ પર્વતની ટોચ પર ગયો.
જંબૂનામમહાવૃક્ષસ્તત્ર સેવ્યરસોઽભવત્ । નદી જાંબવતી સંજ્ઞા સ્વર્ણદ્રવસમન્વિતા
ત્યાં એક વિશાળ જાંબુ વૃક્ષ હતું, જેનો રસ સર્વેને આનંદ આપતો. નજીકમાં જાંબવતી નામની નદી વહેતી, જેમાં સોનાનું પ્રવાહ વહેતું હતું.
તસ્યાં મુનયઇચ્છાભિઃ ક્રીડંતે કુતુકાન્વિતાઃ । અનેકતપસા પુણ્યાઃ સર્વસૌખ્યસમન્વિતાઃ
ત્યાં અનેક તપથી પવિત્ર થયેલા ઋષિઓ પોતાની ઈચ્છાથી અને ઉત્સુકતાથી રમતાં, અને સર્વસુખનો અનુભવ કરતાં.
તત્રાસૌ સ્વેચ્છયા ક્રીડન્નપ્સરોભિર્મુદાન્વિતઃ । પ્રતીપમાચરત્તેષાં સ્વાભિમાનમદોદ્ધતઃ
ત્યાં એ તપસ્વી પણ અપ્સરાઓ સાથે આનંદપૂર્વક રમતો, પણ ગર્વમાં આવીને તેણે તેમના પ્રત્યે અહંકારપૂર્વક વર્તન કર્યું.
તતઃ શપ્તઃ સ મુનિભી રાક્ષસો ભવ દુર્મુખઃ । તતોઽતિદુઃખિતઃ પ્રાહ મુનીન્વિદ્યાતપોધનાન્
પછી ઋષિઓએ તેને શાપ આપ્યો: 'દુશ્મુખ, હવે તું રાક્ષસ બની જા.' એથી ખૂબ દુઃખી થઈને તેણે જ્ઞાન અને તપથી ભરપૂર ઋષિઓને કહ્યું.