કશાભિસ્તાડિતોઽસ્માભિઃ પરં તત્ર ચચાલ ન । એવં વિચાર્ય યત્કર્મ તત્કુરુષ્વ નૃપોત્તમ
'અમે એને ચાબુકથી માર્યો, છતાં એ હલ્યો નહીં. હવે શું કરવું તે વિચાર કરો, હે રાજાશ્રેષ્ઠ.'
તદા વિસ્મયમાપન્નો ભૂપતિઃ સહ સૈનિકૈઃ । જગામ સહિતઃ સર્વૈર્હયસ્ય મહતોઽન્તિકે
પછી રાજા અને તેના સૈનિકો આશ્ચર્યથી ભરાયા અને બધા મળીને એ મહાન ઘોડાની પાસે ગયા.
પુષ્કલો બાહુના ધૃત્વા ચરણૌ તસ્ય ભૂતલાત્ । ઉત્પાટયામાસ તદા પરં નો ચેલતુસ્તતઃ
પુષ્કલએ પોતાના હાથથી ઘોડાના પગ પકડીને જમીન પરથી ઉંચા કરવાનું પ્રયત્ન કર્યું, પણ એના પગ જરા પણ હલ્યા નહીં.
બલેન બલિનાક્રાંતો નાકમ્પત હયસ્તદા । હનૂમાંસ્તં સમુદ્ધર્તું મતિં ચક્રે મહામનાઃ
મજબૂત પુરૂષોએ જોર લગાવ્યું, છતાં ઘોડો હલ્યો નહીં. મહાન મનવાળો હનુમાન એને ઉંચું કરવા વિચાર કર્યો.
લાંગૂલેન સમાવેષ્ટ્ય બલેન બલિનાં વરઃ । આચકર્ષ બલાદ્વાહં ન ચચાલ તથાપિ સઃ
હનુમાન, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાનો પૂંછડો ઘોડા આસપાસ વળી, જોરથી ખેંચ્યો, છતાં એ હલ્યો નહીં.
તદોવાચ કપિશ્રેષ્ઠો હનૂમાન્વિસ્મયાન્વિતઃ । શત્રુઘ્નં બલિનાં શ્રેષ્ઠં વીરાણાં પરિશૃણ્વતામ્
પછી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાન આશ્ચર્યથી ભરાઈ, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ શત્રુઘ્નને બોલ્યા, જ્યારે બધા વીરોએ સાંભળ્યું.
મયા દ્રોણો લાંગુલેન લીલયોત્પાટિતોઽધુના । પરમત્ર મહાશ્ચર્યં કમ્પતે ન હયોઽલ્પકઃ
'હમણાં જ મેં મારા પૂંછડા વડે દ્રોણને સરળતાથી ઉખેડી નાખ્યો હતો, પણ અહીં આ નાનકડો ઘોડો જરા પણ હલતો નથી. આ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે.'
દૃષ્ટમત્ર નિદાનં હિ વીરૈર્બલિભિરુદ્ધતૈઃ । આકૃષ્ટોઽપિ ન ચ સ્થાનાચ્ચચાલ તિલમાત્રતઃ
'અહીં ઘણા બલવાન વીરોએ જોર લગાવ્યું, છતાં એનું કારણ સમજાયું નથી; ઘોડો એક તલના દાણાની જેટલી જગ્યા પણ હલ્યો નથી.'
કપિભાષિતમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નો વિસ્મયાન્વિતઃ । સુમતિં મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠમુવાચ વદતાં વરઃ
વાનરનાં વચન સાંભળીને, શત્રુઘ્ન આશ્ચર્યથી ભરાયા અને વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મંત્રીઓમાં સર્વોત્તમ સુમતિને બોલ્યા.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। મંત્રિન્કિમભવદ્વાહે સ્તંભનં વપુષોઽનઘ । કોઽત્રોપાયો વિધેયઃ સ્યાદ્યેન વાહગતિર્ભવેત્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'મંત્રિ, આ ઘોડાને શું થયું છે કે તેનું શરીર જડ બની ગયું છે? એવું કયું ઉપાય કરવું જોઈએ કે ઘોડો ફરી ચાલે?'
સુમતિરુવાચ। સ્વામિન્કશ્ચિન્મુનિર્મૃગ્યોઽખિલજ્ઞાનવિચક્ષણઃ । દેશોદ્ભવમહં જાને પ્રત્યક્ષં ન પરોક્ષજમ્
સુમતિએ કહ્યું: પ્રભુ, હું એક મહાન ઋષિની શોધમાં છું, જે સર્વજ્ઞ છે. હું એમના જન્મસ્થાનને સ્પષ્ટ રીતે જાણું છું, સાંભળીને નહીં.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમતેર્ધર્મકોવિદઃ । અન્વેષયામાસ મુનિં સેવકૈઃ સહ શોભનમ્
શેષએ કહ્યું: ધર્મમાં નિષ્ણાત સુમતિના આ શબ્દો સાંભળીને રાજાએ પોતાના સેવકો સાથે યોગ્ય રીતે ઋષિની શોધ શરૂ કરી.
તે સર્વે સર્વતો ગત્વા મુનિં ધર્મવિદં ભટાઃ । વ્યાલોકયંતઃ સર્વત્ર ન ચાપશ્યન્મુનીશ્વરમ્
બધા યોદ્ધાઓ ચારે બાજુ ગયા અને ધર્મજ્ઞ ઋષિને શોધતા રહ્યા, પણ તેમને ક્યાંય ઋષિરાજ દેખાયા નહીં.
એકસ્ત્વનુચરો વિપ્ર ગતો યોજનમાત્રતઃ । પૂર્વસ્યાં દિશિ ચોદ્યુક્તઃ પશ્યતિ સ્મ મહાશ્રમમ્
પછી એક બ્રાહ્મણ સેવક પૂર્વ દિશામાં એક યોજન જેટલું દૂર ગયો અને ઉત્સાહપૂર્વક એક સુંદર આશ્રમ જોયો.
યત્ર નિર્વૈરિણઃ સર્વે પશવો જનતાસ્તથા । ગંગાસ્નાનહતાશેષકિલ્બિષાઃ સુમનોહરાઃ
ત્યાં બધા પ્રાણી અને લોકો પરસ્પર વિના દુશ્મનાવટે રહેતા, ગંગામાં સ્નાન કરીને પાપમુક્ત અને આનંદી દેખાતા.
યત્ર કેચિત્તપઃ શ્રેષ્ઠં કુર્વંતિ સ્મ હુતાશનૈઃ । ધૂમૈરધોમુખાઃ પત્રૈર્વાયુભિઃ સ્વોદરંભરાઃ
કેટલાંક ત્યાં અગ્નિહોત્રથી શ્રેષ્ઠ તપ કરી રહ્યા હતા, ધૂમથી કાળી થયેલી ચહેરા, પાંદડા અને હવામાંથી જ પેટ ભરતા.
યત્રાગ્નિહોત્રજો ધૂમઃ પવિત્રયતિ સર્વદા । અનેકમુનિસંહૃષ્ટો મુક્તપત્રલતોત્તમઃ
ત્યાં અગ્નિહોત્રનો ધૂમ હંમેશા સ્થળને પવિત્ર કરતો, અનેક આનંદિત ઋષિઓ finest લતાવાળી પાંદડાથી શોભતા રહેતા.
તમાશ્રમં મુનેર્જ્ઞાત્વા શૌનકસ્ય મનોહરમ્ । ન્યવેદયન્નૃપાયાસૌ વિસ્મયાવિષ્ટચેતસે
એ આશ્રમ ઋષિ શૌનકનો છે એવું જાણી, તે સેવકે આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી રાજાને જાણ કરી.
તચ્છ્રુત્વા હર્ષિતોઽત્યંતં શત્રુઘ્નઃ સહ સેવકૈઃ । હનૂમત્પુષ્કલાદ્યૈશ્ચ સયુતોઽગાત્તદાશ્રમમ્
આ સાંભળીને શત્રુઘ્ન ખૂબ જ આનંદિત થયો અને પોતાના સેવકો, હનુમાન, પુષ્કલ વગેરે સાથે એ આશ્રમ તરફ ગયો.
તત્ર વીક્ષ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં સમ્યગ્ઘુતહુતાશનમ્ । પ્રણમ્ય દંડવત્તસ્ય ચરણૌ પાપહારિણૌ
ત્યાં શ્રેષ્ઠ ઋષિને યોગ્ય રીતે અગ્નિહોત્ર કરતા જોઈ, શત્રુઘ્ને દંડવત્ નમસ્કાર કરીને તેમના પાપહારી પગે માથું મૂક્યું.
તમાગતં નૃપં જ્ઞાત્વા શત્રુઘ્નં બલિનાં વરમ્ । અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં ચક્રે પ્રીતસ્તદ્દર્શનાદભૂત્
શ્રેષ્ઠ બળવાન રાજા શત્રુઘ્ન આવ્યો છે જાણીને, ઋષિએ આનંદથી પાદ્ય અને અન્ય આદરપૂર્વકનું સન્માન કર્યું.
સુખોપવિષ્ટં વિશ્રાન્તં નૃપં પ્રાહ મુનીશ્વરઃ । કિમર્થમટનં દેવ મહત્પર્યટનં તવ
રાજા આરામથી બેઠા અને થાક ઉતારી ચૂક્યા પછી, ઋષિએ પુછ્યું: 'હે દેવ, તમે આ મોટું પ્રવાસ શા માટે કર્યું છે?'
ત્વાદૃશાઃ પૃથિવીં સર્વાં નૃપા વૈ ન ભ્રમંતિ ચેત્ । તદા દુષ્ટજનાઃ સાધૂન્બાધંતે વિગતજ્વરાન્
'જો તમારા જેવા રાજાઓ ધરતી પર ફરતા ન રહે, તો દુષ્ટ લોકો નિર્ભય સજ્જનોને તકલીફ આપે.'
કથયસ્વ મહીપાલ શત્રુઘ્ન બલિનાં વર । સર્વં શુભાયનો ભૂયાત્તવ પર્યટનાદિકમ્
'હે પૃથ્વીપાલક શત્રુઘ્ન, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો પ્રવાસ અને બધું મને કહો; તમારો માર્ગ સદાય શુભ રહે.'
શેષ ઉવાચ। ઇત્યુક્તવંતં ભૂદેવં પ્રત્યુવાચ મહીશ્વરઃ । ગદ્ગદ સ્વરયા વાણ્યા હર્ષિત સ્વીયવિગ્રહઃ
શેષએ કહ્યું: ઋષિએ આમ કહ્યું ત્યારે પૃથ્વીના રાજાએ આનંદથી ભરેલા, ગદગદ અવાજે જવાબ આપ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। અકસ્માદભવચ્ચિત્રં રામાશ્વસ્ય મનોહૃતઃ । નાતિદૂરે ત્વદાવાસાત્તચ્છૃણુષ્વ વિદાંવર
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'અચાનક એક અદ્ભુત ઘટના બની, રામના ઘોડાનું સ્થાન તમારા આશ્રમથી દૂર નહોતું; હે વિદ્વાન, સાંભળો.'
ઉદ્યાને તવ શોભાઢ્યે યદૃચ્છાતો હયો ગતઃ । તત્પ્રાંતે તસ્ય વાહસ્ય ગાત્રસ્તંભોઽભવત્ક્ષણાત્
'તમારા સુંદર ઉદ્યાનમાં એ ઘોડો અચાનક ફરવા ગયો; ઘોડાની ચાલના અંતે, એક ક્ષણે તેનું શરીર અચાનક અચળ થઈ ગયું.'
તદા મે બલિનો વીરાઃ પુષ્કલાદ્યા મદોત્કટાઃ । બલાદાચકૃષુર્વાહં ન ચચાલ તથાપ્યસૌ
'પછી મારા બળવાન વીર પુષ્કલ અને અન્યોએ ખૂબ જ પ્રયત્ન કર્યો, પણ એ ઘોડો જરા પણ હલ્યો નહીં.'
અસ્માનપારદુઃખાબ્ધૌ મગ્નાન્પ્રતિતરિઃ સ્મૃતઃ । દૈવાદ્દૃષ્ટઃ સુભાગ્યૈસ્ત્વં કથયસ્વ નિદાનકમ્
અમે બીજા લોકોના દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા છીએ ત્યારે તમને જ આપણો ઉદ્ધારક માનીને યાદ કરીએ છીએ. તમે તો ભગવાનની કૃપાથી ભાગ્યશાળી લોકોના દર્શનમા આવો છો. કૃપા કરીને અમને આનું કારણ કહો.
શેષ ઉવાચ। એવં પૃષ્ટો મુનિવરઃ ક્ષણં દધ્યૌ મહામતિઃ । તતઃ કારણસંયુક્તં વિચારેણ દધદ્ધયમ્
શેષે કહ્યું: જ્યારે એમ પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે મહાન બુદ્ધિશાળી ઋષિ થોડો સમય વિચારમાં મૌન રહ્યો. પછી તેણે વિચારપૂર્વક આ વિષયનું કારણ શોધવા લાગ્યો.