મા જાનીહિ મનુષ્યં તં રામં લોકૈકવંદિતમ્ । જલે સ્થલે ચ સર્વત્ર વર્તતે સંસ્થિતઃ સદા
એ રામ, જેને આખું જગત વંદે છે, તેને ક્યારેય મનુષ્ય સમજીને ન જોવું; તે તો પાણીમાં, જમીન પર અને સર્વત્ર હંમેશા હાજર છે.
તતો વીરા અલં હૃષ્ટા અન્યોન્યં પરિરેભિરે । તૂર્યમંગલવાદિત્રૈઃ સુમહાનુત્સવોઽભવત્
પછી બધા વીરોએ આનંદથી એકબીજાને ભેટી લીધા; મંગળવાદ્ય અને સંગીતના ધ્વનિ સાથે મહાન ઉત્સવ ઉજવાયો.
તતો મુક્તો હયઃ સર્વૈર્વીરૈઃ શસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ । સર્વૈરનુગતઃ પ્રીતૈર્વિસ્મયેન સમન્વિતૈઃ
પછી બધા શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા વીરોએ ઘોડાને મુક્ત કર્યો અને બધા આનંદ અને આશ્ચર્યથી તેને અનુસરે છે.
શર્વઃ સત્યપ્રતિજ્ઞશ્ચ તમનુજ્ઞાપ્ય સેવકમ્ । શ્રીરામં શરણં પ્રોચ્ય યાહિ લોકૈકદુર્લ્લભમ્
શિવજી, સત્ય પ્રતિજ્ઞા ધરાવતા, પોતાના સેવકને અનુમતિ આપી કહ્યું: 'શ્રીરામજીના શરણ જા, જે આખા લોકમાં દુર્લભ છે.'
સ્વયમંતર્હિતસ્તત્ર પ્રલયોત્પત્તિકારકઃ । કૈલાસમગમચ્છર્વઃ સેવકૈઃ પરિશોભિતઃ
પછી સર્જન અને વિનાશના કારણ એવા શિવજી ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા અને પોતાના સેવકો સાથે કૈલાસ પર ગયા.
ભૂપો વીરમણિર્ધ્યાયઞ્છ્રીરામચરણોદજમ્ । શત્રુઘ્નેન યયૌ સાકં બલિના બલસંયુતઃ
રાજા વીરમણિ શ્રીરામના ચરણામૃતનું ધ્યાન કરતાં, બલવાન શત્રુઘ્ન અને પોતાની સેના સાથે ત્યાંથી વિદાય થયા.
એતદ્રામસ્ય ચરિતં યે શૃણ્વંતિ નરોત્તમાઃ । તેષાં સંસારજં દુઃખં ન ભવિષ્યતિ કર્હિચિત્
જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો શ્રીરામજીના આ ચરિત્રને સાંભળે છે, તેમને સંસારથી થતો દુઃખ ક્યારેય નહીં થાય.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે હયપ્રસ્થાનંનામ ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે પાવન પદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શેષ અને વાત્સ્યાયન સંવાદમાં રામ અશ્વમેઘના 'હયપ્રસ્થાન' નામના છેતાલીસમા અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શેષ ઉવાચ। હયો ગતો હેમકૂટં ભારતાંતે તતો દ્વિજ । અનેકભટસાહસ્રૈ રક્ષિતો બદ્ધચામરઃ
શેષજી બોલ્યા: પછી ઘોડો ભારતની સીમા પર આવેલા હેમકૂટ પર્વત પર ગયો, જ્યાં હજારો વીરોએ તેની રક્ષા કરી અને બંધાયેલ ચામરાથી તે શોભતો હતો.
યો વૈ વિસ્તરતો દૈર્ઘ્યાદ્યોજનાનાં સમં તતઃ । અયુતેન સુશૃઙ્ગૈશ્ચ રાજતૈઃ કાંચનાદિભિઃ
એ પર્વત વિસ્તાર અને લંબાઈમાં દસ હજાર યોજન જેટલો મોટો હતો અને ચાંદી, સોનું અને અન્ય ધાતુઓના સુંદર શિખરો વડે શોભતો હતો.
તત્રોદ્યાનં મહચ્છ્રેષ્ઠં પાદપૈઃ પરિશોભિતમ્ । શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ કર્ણિકારૈઃ સમન્તતઃ
ત્યાં એક વિશાળ અને ઉત્તમ બગીચો હતો, જે શાલ, તાળ, તમાલ અને કર્ણિકાર વૃક્ષોથી સર્વત્ર શોભતો હતો.
હિંતાલૈર્નાગપુન્નાગૈઃ કોવિદારૈઃ સબિલ્વકૈઃ । ચમ્પકૈર્બકુલૈર્મેઘૈર્મદનૈઃ કુટજાદિભિઃ
તેમાં હિંતાળ, નાગ, પુન્નાગ, કોવિદાર અને બિલ્વ વૃક્ષો, સાથે ચંપક, બકુલ, મેઘ, મદન, કુટજ અને અન્ય વૃક્ષો પણ હતા.
જાતિકાભિર્યૂથિકાભિર્નવમાલિકયા તથા । આમ્રૈર્માધવદ્રાક્ષાભિર્દાડિમૈઃ શોભિતં વનમ્
તે વન ચમેલી, જૂથિકા અને તાજા માલિકા ફૂલો સાથે, તેમજ કેરી, માધવ, દ્રાક્ષ અને દાડમના વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતું.
અનેકપક્ષિસંઘુષ્ટં ભ્રમરૈર્નિનદીકૃતમ્ । મયૂરકેકારવિતં સર્વર્તુસુખદં હયઃ
તે વનમાં અનેક પક્ષીઓના ટોળાંઓના કલરવથી, મધમાખીઓના ગુંજનથી અને મોરોના ટહુકાથી ગુંજતું હતું, અને તે દરેક ઋતુમાં આનંદ આપતું હતું.
પ્રવિવેશ સ શત્રુઘ્નો મનોવેગસમન્વિતઃ । સ્વર્ણપત્રં વિશાલે સ્વે ભાલે બિભ્રન્મનોહરમ્
ત્યાં શત્રુઘ્ન મનની ઝડપથી પ્રવેશ્યા, પોતાના કપાળ પર વિશાળ અને સુંદર સોનાની થાળી ધારણ કરીને.
ગચ્છતસ્તસ્ય વાહસ્ય હયમેધક્રતોસ્તદા । અકસ્માદભવચ્ચિત્રં તચ્છૃણુષ્વ દ્વિજોત્તમ
ત્યારે, અશ્વમેઘ યજ્ઞના ઘોડાની આગળ વધતી વખતે, અચાનક એક અદ્ભુત ઘટના બની — એ સાંભળો, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
ગાત્રસ્તંભોઽભવત્તસ્ય ન ચચાલ પથિસ્થિતઃ । હેમકૂટઇવાચાલ્યો બભૂવ હયસત્તમઃ
ઘોડાનું શરીર અચાનક કઠોર થઈ ગયું; તે રસ્તા પરથી હલ્યો નહીં. તે શ્રેષ્ઠ ઘોડો સોનાના પર્વત જેવો અડગ ઊભો રહ્યો.
તદા તદ્રક્ષકાઃ સર્વે કશાઘાતાન્વિતેનિરે । તદાહતેઽપિ ન યયૌ સ્તબ્ધગાત્રો હયોત્તમઃ
ત્યારે બધા રક્ષકો એને ચાબુકથી માર્યા, પણ તેમ છતાં એ શ્રેષ્ઠ ઘોડો અડગ રહ્યો, તેનું શરીર જડ બની ગયું.
શત્રુઘ્નં સવિધે ગત્વા ચુક્રુશુર્વાહરક્ષકાઃ । સ્વામિન્વયં ન જાનીમઃ કિમભૂદ્ધયસત્તમે
ઘોડાના રક્ષકો શત્રુઘ્ન પાસે ગયા અને બોલ્યા: 'પ્રભુ, અમને ખબર નથી કે આ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને શું થયું છે.'
ગચ્છતો વાહવર્યસ્ય મનોવેગસ્ય ભૂપતે । આકસ્મિકોઽભવત્તસ્ય ગાત્રસ્તંભો મહામતે
રાજા, જ્યારે એ મનની ઝડપથી દોડતો શ્રેષ્ઠ ઘોડો આગળ વધતો હતો, ત્યારે અચાનક તેના શરીરમાં જડતા આવી ગઈ, હે વિદ્વાન.
કશાભિસ્તાડિતોઽસ્માભિઃ પરં તત્ર ચચાલ ન । એવં વિચાર્ય યત્કર્મ તત્કુરુષ્વ નૃપોત્તમ
'અમે એને ચાબુકથી માર્યો, છતાં એ હલ્યો નહીં. હવે શું કરવું તે વિચાર કરો, હે રાજાશ્રેષ્ઠ.'
તદા વિસ્મયમાપન્નો ભૂપતિઃ સહ સૈનિકૈઃ । જગામ સહિતઃ સર્વૈર્હયસ્ય મહતોઽન્તિકે
પછી રાજા અને તેના સૈનિકો આશ્ચર્યથી ભરાયા અને બધા મળીને એ મહાન ઘોડાની પાસે ગયા.
પુષ્કલો બાહુના ધૃત્વા ચરણૌ તસ્ય ભૂતલાત્ । ઉત્પાટયામાસ તદા પરં નો ચેલતુસ્તતઃ
પુષ્કલએ પોતાના હાથથી ઘોડાના પગ પકડીને જમીન પરથી ઉંચા કરવાનું પ્રયત્ન કર્યું, પણ એના પગ જરા પણ હલ્યા નહીં.
બલેન બલિનાક્રાંતો નાકમ્પત હયસ્તદા । હનૂમાંસ્તં સમુદ્ધર્તું મતિં ચક્રે મહામનાઃ
મજબૂત પુરૂષોએ જોર લગાવ્યું, છતાં ઘોડો હલ્યો નહીં. મહાન મનવાળો હનુમાન એને ઉંચું કરવા વિચાર કર્યો.
લાંગૂલેન સમાવેષ્ટ્ય બલેન બલિનાં વરઃ । આચકર્ષ બલાદ્વાહં ન ચચાલ તથાપિ સઃ
હનુમાન, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાનો પૂંછડો ઘોડા આસપાસ વળી, જોરથી ખેંચ્યો, છતાં એ હલ્યો નહીં.
તદોવાચ કપિશ્રેષ્ઠો હનૂમાન્વિસ્મયાન્વિતઃ । શત્રુઘ્નં બલિનાં શ્રેષ્ઠં વીરાણાં પરિશૃણ્વતામ્
પછી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાન આશ્ચર્યથી ભરાઈ, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ શત્રુઘ્નને બોલ્યા, જ્યારે બધા વીરોએ સાંભળ્યું.
મયા દ્રોણો લાંગુલેન લીલયોત્પાટિતોઽધુના । પરમત્ર મહાશ્ચર્યં કમ્પતે ન હયોઽલ્પકઃ
'હમણાં જ મેં મારા પૂંછડા વડે દ્રોણને સરળતાથી ઉખેડી નાખ્યો હતો, પણ અહીં આ નાનકડો ઘોડો જરા પણ હલતો નથી. આ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે.'
દૃષ્ટમત્ર નિદાનં હિ વીરૈર્બલિભિરુદ્ધતૈઃ । આકૃષ્ટોઽપિ ન ચ સ્થાનાચ્ચચાલ તિલમાત્રતઃ
'અહીં ઘણા બલવાન વીરોએ જોર લગાવ્યું, છતાં એનું કારણ સમજાયું નથી; ઘોડો એક તલના દાણાની જેટલી જગ્યા પણ હલ્યો નથી.'
કપિભાષિતમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નો વિસ્મયાન્વિતઃ । સુમતિં મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠમુવાચ વદતાં વરઃ
વાનરનાં વચન સાંભળીને, શત્રુઘ્ન આશ્ચર્યથી ભરાયા અને વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મંત્રીઓમાં સર્વોત્તમ સુમતિને બોલ્યા.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। મંત્રિન્કિમભવદ્વાહે સ્તંભનં વપુષોઽનઘ । કોઽત્રોપાયો વિધેયઃ સ્યાદ્યેન વાહગતિર્ભવેત્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'મંત્રિ, આ ઘોડાને શું થયું છે કે તેનું શરીર જડ બની ગયું છે? એવું કયું ઉપાય કરવું જોઈએ કે ઘોડો ફરી ચાલે?'