યે ત્વદ્ભક્તાસ્ત એવાસન્મદ્ભક્તા ધર્મસંયુતાઃ । મદ્ભક્તા અપિ ભૂયસ્યા ભક્ત્યા તવ નતિંકરાઃ
તારા ભક્તો એ જ મારા ધર્મનિષ્ઠ ભક્તો છે; અને મારા ભક્તો પણ વધુ ભક્તિથી તને વંદન કરે છે.
શેષ ઉવાચ। ઇત્થં ભાષિતમાકર્ણ્ય શર્વો વીરમણિં નૃપમ્ । મૂર્ચ્છિતં જીવયામાસ કરસ્પર્શાદિના પ્રભુઃ
શેષે કહ્યું: આમ બોલાયેલા વચન સાંભળી, શર્વે વિરમણિ રાજાને, જે બેભાન થયો હતો, પોતાના હાથે સ્પર્શ કરીને જીવંત કર્યો.
અન્યાનપિ સુતાનસ્ય મૂર્ચ્છિતાઞ્છરપીડિતાન્ । જીવયામાસ સ મૃડઃ સમર્થઃ પ્રભુરીશ્વરઃ
એ દયાળુ અને શક્તિશાળી ભગવાને, તીક્ષ્ણ બાણોથી પીડિત અને બેભાન થયેલા રાજાના બીજા પુત્રોને પણ જીવંત કર્યા.
સજ્જં વિધાય તં ભૂપં શ્રીરામપદયોર્નતિમ્ । કારયામાસ ભૂતેશઃ પુત્રપૌત્રૈઃ પરીવૃતમ્
ભૂતેશ્વરે રાજાને તૈયાર કરીને, પુત્રો અને પૌત્રો સાથે શ્રીરામના ચરણોમાં નમન કરાવ્યો.
ધન્યો રાજા વીરમણિર્યો દદર્શ રઘૂત્તમમ્ । યોગિભિર્યોગનિષ્ઠાભિર્દુષ્પ્રાપમયુતાયુતૈઃ
રાજા વીરમણિ ખરેખર ધન્ય છે, જેમણે રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ એવા શ્રીરામજીના દર્શન કર્યા, જેમને યોગમાં સ્થિર અનેક યોગીઓ પણ લાખ પ્રયત્ને પણ પામી શકતા નથી.
તે નત્વા રઘુનાથં તં કૃતાર્થી કૃતવિગ્રહાઃ । બ્રહ્માદિભિઃ પૂજ્યતમા અભૂવન્દ્વિજસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જેમણે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું હતું અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું, એ બધા રઘુનાથજીને વંદન કરીને બ્રહ્માદિક દેવતાઓથી પણ વધુ પૂજનીય બની ગયા.
શત્રુઘ્ન હનુમદ્ભ્યાં ચ પુષ્કલાદિભિરુદ્ભટૈઃ । પરિષ્ટુતાય રામાય દદૌ રાજા હયોત્તમમ્
શત્રુઘ્ન, હનુમાન, પુષ્કલ અને અન્ય મહાન વીરોએ જેમનું ગાન કર્યું, એવા શ્રીરામજીને રાજાએ શ્રેષ્ઠ ઘોડો અર્પણ કર્યો.
રાજ્યેન સહિતં સર્વં સપુત્રપશુબાંધવમ્ । શર્વેણ પ્રેરિતઃ પ્રાદાદ્ભૂપો વીરમણિસ્તદા
ત્યારે શિવજીની પ્રેરણાથી રાજા વીરમણિએ પોતાનું રાજ્ય, પુત્રો, પશુઓ અને સગાસંબંધીઓ સહિત બધું જ અર્પણ કરી દીધું.
તતો રામો નુતઃ સર્વૈર્વૈરિભિર્નિજસેવકૈઃ । શત્રુઘ્નાદિભિરત્યંતમુત્સુકૈશ્ચ વિશેષતઃ
પછી શ્રીરામજી સર્વે દ્વારા, પોતાના દુશ્મનો, સેવકો અને ખાસ કરીને શત્રુઘ્નાદિ ખૂબ ઉત્સુક વીરોથી વખાણવામાં આવ્યા.
રથે મણિમયે તિષ્ઠન્બભૂવ સ તિરોહિતઃ । અંતર્હિતે રામભદ્રે સર્વે પ્રાપુઃ સુવિસ્મયમ્
શ્રીરામજી મણિમય રથ પર ઊભા રહી અદૃશ્ય થઈ ગયા; રામભદ્રના અદૃશ્ય થતાં જ સૌને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું.
મા જાનીહિ મનુષ્યં તં રામં લોકૈકવંદિતમ્ । જલે સ્થલે ચ સર્વત્ર વર્તતે સંસ્થિતઃ સદા
એ રામ, જેને આખું જગત વંદે છે, તેને ક્યારેય મનુષ્ય સમજીને ન જોવું; તે તો પાણીમાં, જમીન પર અને સર્વત્ર હંમેશા હાજર છે.
તતો વીરા અલં હૃષ્ટા અન્યોન્યં પરિરેભિરે । તૂર્યમંગલવાદિત્રૈઃ સુમહાનુત્સવોઽભવત્
પછી બધા વીરોએ આનંદથી એકબીજાને ભેટી લીધા; મંગળવાદ્ય અને સંગીતના ધ્વનિ સાથે મહાન ઉત્સવ ઉજવાયો.
તતો મુક્તો હયઃ સર્વૈર્વીરૈઃ શસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ । સર્વૈરનુગતઃ પ્રીતૈર્વિસ્મયેન સમન્વિતૈઃ
પછી બધા શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા વીરોએ ઘોડાને મુક્ત કર્યો અને બધા આનંદ અને આશ્ચર્યથી તેને અનુસરે છે.
શર્વઃ સત્યપ્રતિજ્ઞશ્ચ તમનુજ્ઞાપ્ય સેવકમ્ । શ્રીરામં શરણં પ્રોચ્ય યાહિ લોકૈકદુર્લ્લભમ્
શિવજી, સત્ય પ્રતિજ્ઞા ધરાવતા, પોતાના સેવકને અનુમતિ આપી કહ્યું: 'શ્રીરામજીના શરણ જા, જે આખા લોકમાં દુર્લભ છે.'
સ્વયમંતર્હિતસ્તત્ર પ્રલયોત્પત્તિકારકઃ । કૈલાસમગમચ્છર્વઃ સેવકૈઃ પરિશોભિતઃ
પછી સર્જન અને વિનાશના કારણ એવા શિવજી ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા અને પોતાના સેવકો સાથે કૈલાસ પર ગયા.
ભૂપો વીરમણિર્ધ્યાયઞ્છ્રીરામચરણોદજમ્ । શત્રુઘ્નેન યયૌ સાકં બલિના બલસંયુતઃ
રાજા વીરમણિ શ્રીરામના ચરણામૃતનું ધ્યાન કરતાં, બલવાન શત્રુઘ્ન અને પોતાની સેના સાથે ત્યાંથી વિદાય થયા.
એતદ્રામસ્ય ચરિતં યે શૃણ્વંતિ નરોત્તમાઃ । તેષાં સંસારજં દુઃખં ન ભવિષ્યતિ કર્હિચિત્
જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો શ્રીરામજીના આ ચરિત્રને સાંભળે છે, તેમને સંસારથી થતો દુઃખ ક્યારેય નહીં થાય.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે હયપ્રસ્થાનંનામ ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે પાવન પદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શેષ અને વાત્સ્યાયન સંવાદમાં રામ અશ્વમેઘના 'હયપ્રસ્થાન' નામના છેતાલીસમા અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શેષ ઉવાચ। હયો ગતો હેમકૂટં ભારતાંતે તતો દ્વિજ । અનેકભટસાહસ્રૈ રક્ષિતો બદ્ધચામરઃ
શેષજી બોલ્યા: પછી ઘોડો ભારતની સીમા પર આવેલા હેમકૂટ પર્વત પર ગયો, જ્યાં હજારો વીરોએ તેની રક્ષા કરી અને બંધાયેલ ચામરાથી તે શોભતો હતો.
યો વૈ વિસ્તરતો દૈર્ઘ્યાદ્યોજનાનાં સમં તતઃ । અયુતેન સુશૃઙ્ગૈશ્ચ રાજતૈઃ કાંચનાદિભિઃ
એ પર્વત વિસ્તાર અને લંબાઈમાં દસ હજાર યોજન જેટલો મોટો હતો અને ચાંદી, સોનું અને અન્ય ધાતુઓના સુંદર શિખરો વડે શોભતો હતો.
તત્રોદ્યાનં મહચ્છ્રેષ્ઠં પાદપૈઃ પરિશોભિતમ્ । શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ કર્ણિકારૈઃ સમન્તતઃ
ત્યાં એક વિશાળ અને ઉત્તમ બગીચો હતો, જે શાલ, તાળ, તમાલ અને કર્ણિકાર વૃક્ષોથી સર્વત્ર શોભતો હતો.
હિંતાલૈર્નાગપુન્નાગૈઃ કોવિદારૈઃ સબિલ્વકૈઃ । ચમ્પકૈર્બકુલૈર્મેઘૈર્મદનૈઃ કુટજાદિભિઃ
તેમાં હિંતાળ, નાગ, પુન્નાગ, કોવિદાર અને બિલ્વ વૃક્ષો, સાથે ચંપક, બકુલ, મેઘ, મદન, કુટજ અને અન્ય વૃક્ષો પણ હતા.
જાતિકાભિર્યૂથિકાભિર્નવમાલિકયા તથા । આમ્રૈર્માધવદ્રાક્ષાભિર્દાડિમૈઃ શોભિતં વનમ્
તે વન ચમેલી, જૂથિકા અને તાજા માલિકા ફૂલો સાથે, તેમજ કેરી, માધવ, દ્રાક્ષ અને દાડમના વૃક્ષોથી શોભાયમાન હતું.
અનેકપક્ષિસંઘુષ્ટં ભ્રમરૈર્નિનદીકૃતમ્ । મયૂરકેકારવિતં સર્વર્તુસુખદં હયઃ
તે વનમાં અનેક પક્ષીઓના ટોળાંઓના કલરવથી, મધમાખીઓના ગુંજનથી અને મોરોના ટહુકાથી ગુંજતું હતું, અને તે દરેક ઋતુમાં આનંદ આપતું હતું.
પ્રવિવેશ સ શત્રુઘ્નો મનોવેગસમન્વિતઃ । સ્વર્ણપત્રં વિશાલે સ્વે ભાલે બિભ્રન્મનોહરમ્
ત્યાં શત્રુઘ્ન મનની ઝડપથી પ્રવેશ્યા, પોતાના કપાળ પર વિશાળ અને સુંદર સોનાની થાળી ધારણ કરીને.
ગચ્છતસ્તસ્ય વાહસ્ય હયમેધક્રતોસ્તદા । અકસ્માદભવચ્ચિત્રં તચ્છૃણુષ્વ દ્વિજોત્તમ
ત્યારે, અશ્વમેઘ યજ્ઞના ઘોડાની આગળ વધતી વખતે, અચાનક એક અદ્ભુત ઘટના બની — એ સાંભળો, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
ગાત્રસ્તંભોઽભવત્તસ્ય ન ચચાલ પથિસ્થિતઃ । હેમકૂટઇવાચાલ્યો બભૂવ હયસત્તમઃ
ઘોડાનું શરીર અચાનક કઠોર થઈ ગયું; તે રસ્તા પરથી હલ્યો નહીં. તે શ્રેષ્ઠ ઘોડો સોનાના પર્વત જેવો અડગ ઊભો રહ્યો.
તદા તદ્રક્ષકાઃ સર્વે કશાઘાતાન્વિતેનિરે । તદાહતેઽપિ ન યયૌ સ્તબ્ધગાત્રો હયોત્તમઃ
ત્યારે બધા રક્ષકો એને ચાબુકથી માર્યા, પણ તેમ છતાં એ શ્રેષ્ઠ ઘોડો અડગ રહ્યો, તેનું શરીર જડ બની ગયું.
શત્રુઘ્નં સવિધે ગત્વા ચુક્રુશુર્વાહરક્ષકાઃ । સ્વામિન્વયં ન જાનીમઃ કિમભૂદ્ધયસત્તમે
ઘોડાના રક્ષકો શત્રુઘ્ન પાસે ગયા અને બોલ્યા: 'પ્રભુ, અમને ખબર નથી કે આ શ્રેષ્ઠ ઘોડાને શું થયું છે.'
ગચ્છતો વાહવર્યસ્ય મનોવેગસ્ય ભૂપતે । આકસ્મિકોઽભવત્તસ્ય ગાત્રસ્તંભો મહામતે
રાજા, જ્યારે એ મનની ઝડપથી દોડતો શ્રેષ્ઠ ઘોડો આગળ વધતો હતો, ત્યારે અચાનક તેના શરીરમાં જડતા આવી ગઈ, હે વિદ્વાન.