બૃહસ્પતિં સુરાધ્યક્ષં મંત્રિણં સ્વર્ગવાસિનામ્ । પપ્રચ્છ સવિધે ગત્વા નત્વા સુરગુરું વરમ્
પછી દેવરાજ ઈન્દ્રે સ્વર્ગના મુખ્ય મંત્રી અને દેવગુરુ બૃહસ્પતિ પાસે જઈ, નમસ્કાર કરીને, તેમને પ્રશ્ન કર્યો.
ઇંદ્ર ઉવાચ। કોઽસૌ યો વાનરો દ્રોણં નેતું સ્વામિન્સમાગતઃ । યેન મે નિહતા વીરા અમરાઃ શસ્ત્રધારિણઃ
ઈન્દ્રે પૂછ્યું: "આ કયો વાનર છે, જે દ્રોણાને લઈ જવા આવ્યો છે? જેના કારણે મારા શસ્ત્રધારી અમર વીરોએ પ્રાણ ગુમાવ્યા છે?"
શેષ ઉવાચ। એતચ્છ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યમુક્તમાંગિરસો મહાન્ । જગાદ ભયસંવિગ્નં તુરાસાહં સુરાધિપમ્
શેષે કહ્યું: ત્યારે અંગિરસપુત્ર મહાન બૃહસ્પતિએ, ઈન્દ્રના આ ડરભર્યા શબ્દો સાંભળીને, ભયગ્રસ્ત દેવરાજ તુરાસાહને જવાબ આપ્યો.
બૃહસ્પતિરુવાચ। યો રાવણમહન્સંખ્યે કુંભકર્ણમદીદહત્ । યેન તે વૈરિણઃ સર્વે હતાસ્તસ્યૈવ સેવકઃ
બૃહસ્પતિએ કહ્યું: "જે રામે યુદ્ધમાં રાવણને મારો અને કુંભકર્ણને દહન કર્યો, અને જેના દ્વારા તમારા બધા શત્રુઓ નાશ પામ્યા — આ વાનર એ જ રામનો સેવક છે."
યેન લંકા સત્રિકૂટા નિર્દગ્ધા પુચ્છવહ્નિના । અક્ષશ્ચ નિહતો યેન હનૂમંતમવેહિ તમ્
જેના પુછડાની અગ્નિથી ત્રણ શિખરવાળી લંકા ભસ્મ થઈ અને જેમાં અક્ષ પણ માર્યો — એ હનુમાન છે, એ જાણ.
તેન સર્વે વિનિહતા દ્રોણાર્થમયમુદ્યતઃ । હયમેધં મહારાજઃ કરોતિ બલિસત્તમઃ
તે જ વાનરે દ્રોણા માટે બધા દેવતાઓને હરાવ્યા છે; અને મહાન રાજા, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરી રહ્યા છે.
તસ્યાશ્વં શિવભક્તસ્તુ નૃપો વીરમણિર્મહાન્ । જહાર તત્ર સમભૂદ્રણં સુરવિમોહનમ્
એ રાજાના ઘોડાને ત્યાં મહાન શિવભક્ત રાજા વીરમણીએ પકડી લીધો; ત્યારબાદ દેવતાઓને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકે એવું યુદ્ધ થયું.
શિવેન નિહતાઃ સંખ્યે વીરા રામસ્ય ભૂરિશઃ । તાન્વૈ જીવયિતું દ્રોણં નેષ્યત્યેવ મહાબલઃ
શિવે યુદ્ધમાં રામના અનેક વીરોએ માર્યા; હવે એ બધાને જીવિત કરવા માટે મહાબલવાન હનુમાન દ્રોણાને લાવશે.
નાયં વર્ષશતૈર્જેયો ભવતા બલસંયુતઃ । તસ્માત્પ્રસાદય કપિં દેહિ તત્રત્યમૌષધમ્
તમે ભલે સો વર્ષ સુધી શક્તિથી લડો, પણ એ વાનરને જીતવી શકશો નહીં; તેથી, વાનરને પ્રસન્ન કરો અને ત્યાંની ઔષધી આપો.
શેષ ઉવાચ। આગતં વીક્ષ્ય શ્રીરામં શત્રુઘ્નઃ પ્રણતાર્તિહમ્ । ભ્રાતરં સકલાદ્દુઃખાન્મુક્તોઽભૂદ્દ્વિજસત્તમ
શેષે કહ્યું: જયારે શ્રીરામ, પોતાના ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનાર, આવ્યા ત્યારે શત્રુઘ્ને પોતાના ભાઈ સાથે બધા દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ આનંદ અનુભવ્યો.
હનૂમાન્વીક્ષ્ય વિભ્રાંતો રામસ્ય ચરણૌ મુદા । વવંદે ભક્તરક્ષાર્થમાગતં નિજગાદ ચ
હનુમાનને જોઈને, જે ભક્તની રક્ષા માટે આવ્યા હતા, તે આનંદથી રામના ચરણોમાં નમન કરીને બોલ્યા.
સ્વામિંસ્તવૈતદ્યુક્તં તુ સ્વભક્તપરિપાલનમ્ । યત્સંગ્રામે જિતં સર્વં પાશબદ્ધમમોચયઃ
પ્રભુ, આપના ભક્તોની રક્ષા કરવી એ યોગ્ય છે; કેમ કે યુદ્ધમાં તમે બધાને જીત્યા અને બંધાયેલા લોકોને મુક્ત કર્યા.
વયં ત્વિદાનીં ધન્યા વૈ યદ્દ્રક્ષ્યામો ભવત્પદે । જેષ્યામોઽરીન્ક્ષણાદેવ ત્વત્કૃપાતો રઘૂદ્વહ
હવે તો અમે ખરેખર ધન્ય છીએ, કેમ કે આપના ચરણોનું દર્શન કરીશું; રઘુકુલના વંશજ, આપની કૃપાથી અમે ક્ષણમાં જ શત્રુઓને જીતશું.
શેષ ઉવાચ। સ્થાણુસ્તદાગતં રામં યોગિનાં ધ્યાનગોચરમ્ । પતિત્વા પાદયોર્વિપ્ર જગાદ પ્રણતાભયમ્
શેષે કહ્યું: ત્યારબાદ, યોગીઓના ધ્યાનમાં દેખાતા સ્થાણુ ભગવાન રામ પાસે આવ્યા અને તેમના ચરણોમાં પડી, ભક્તોને ભયમુક્ત કરનારા વચન કહ્યા.
એકસ્ત્વં પુરુષઃ સાક્ષાત્પ્રકૃતેઃ પર ઈર્યસે । યઃ સ્વાંશકલયા વિશ્વં સૃજસ્યવસિ હંસિ ચ
તમે એકમાત્ર સચ્ચા પુરુષ છો, જે પ્રકૃતિથી પર છો; તમારી પોતાની શક્તિથી તમે જગતનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરો છો.
અરૂપસ્ત્વમશેષસ્ય જગતઃ કારણં પરમ્ । એક એવ ત્રિધારૂપં ગૃહ્ણાસિ કુહકાન્વિતઃ
તમે સ્વરૂપથી રહિત, સર્વજગતના પરમ કારણ છો; છતાં, માયાથી તમે એક જ હોવા છતાં ત્રણ સ્વરૂપ ધારણ કરો છો.
સૃષ્ટૌ વિધાતૃરૂપેણ પાલને સ્વયમાસ ચ । પ્રલયે જગતઃ સાક્ષાદહં શર્વાખ્યતાં ગતઃ
સૃષ્ટિ સમયે હું સર્જનહાર રૂપે અવતરીને, સંસારની રક્ષા માટે પોતે જ કાર્ય કરું છું અને જગતના અંતે સીધા જ શર્વ નામ ધારણ કરું છું.
તવ યત્પરમેશસ્ય હયમેધક્રતુક્રિયા । બ્રહ્મહત્યાપનોદાય તદ્વિડંબનમદ્ભુતમ્
પરમેશ્વર, તું જે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો, તે બ્રાહ્મણ હત્યા જેવા પાપને દૂર કરવા માટેનું તારો અદભુત ઉપાય હતો.
યત્પાદશૌચમમલં ગંગાખ્યં શિરસોંઽતરા । વહામિ પાપશાંત્યર્થં તસ્ય તે પાતકં કુતઃ
તારા પાવન ચરણોની શુદ્ધતા રૂપે જાણીતી ગંગા, પાપ શાંત કરવા માટે હું મારા માથે ધારણ કરું છું; તો પછી તને ક્યાંથી પાપ લાગશે?
મયા બહ્વપકારાય કૃતં કર્મ તવ સ્ફુટમ્ । ક્ષમ્યતાં તત્કૃપાલો હિ ભવતો વ્યવધાયકમ્
હું તારા સામે ઘણી ખોટો કરી બેઠો છું, દયાળુ, એ બધું માફ કરજે, કારણ કે એ આપણાં વચ્ચે અવરોધ બની ગયું છે.
કિં કરોમિ મયા સત્યપાલનાર્થમિદં કૃતમ્ । જાનન્પ્રભાવં ભવતો ભક્તરક્ષાર્થમાગતઃ
હું શું કરું? સત્યની રક્ષા માટે મેં આ કર્યું છે; તારી મહિમા જાણીને, હું ભક્તની રક્ષા માટે આવ્યો છું.
અસૌ પુરા ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલનિકેતને । સ્નાત્વા શિપ્રાખ્ય સરિતિ તપસ્તેપે મહાદ્ભુતમ્
પહેલાં ઉજ્જયિનીમાં મહાકાળના ધામે, એ મહાન પુરુષે શિપ્રા નદીમાં સ્નાન કરીને અદભુત તપ કર્યો હતો.
તતઃ પ્રસન્નો જાતોઽહં જગાદ ભૂમિપં પ્રતિ । યાચસ્વેતિ મહારાજ સ વવ્રે રાજ્યમદ્ભુતમ્
પછી હું પ્રસન્ન થઈને રાજાને કહ્યું: 'માગ, મહારાજ!' ત્યારે તેણે અદભુત રાજ્યનો વર માગ્યો.
મયા પ્રોક્તં દેવપુરે તવ રાજ્યં ભવિષ્યતિ । યાવદ્રામહયઃ પુર્યામાગમિષ્યતિ યાજ્ઞિકઃ
દેવપુરમાં મેં કહ્યું હતું: 'તારું રાજ્ય તેટલાં દિવસ ચાલશે, જેટલાં સુધી રામહય નામના યજ્ઞકર્તા એ શહેરમાં નહીં આવે.'
તાવત્પ્રભૃત્યહં સ્થાસ્યે તવ રક્ષાર્થમુદ્યતઃ । એતદ્દત્તવરો રામ કિં કરોમિ સ્વસત્યતઃ
ત્યાંથી હું તારી રક્ષા માટે સદા તૈયાર રહ્યો છું; રામ, મેં આ વર આપ્યો છે, હવે મારા સત્યને રાખવા માટે બીજું શું કરી શકું?
ઘૃણિતોઽસ્મ્યધુના રાજ્ઞા સપુત્રપશુબાંધવઃ । હયં સમર્પ્યતે પાદસેવાં રાજા વિધાસ્યતિ
હવે રાજા પોતાના પુત્રો, પશુઓ અને બાંધવો સાથે નમ્ર થયો છે; ઘોડો અર્પણ થશે અને રાજા તારા ચરણોમાં સેવા કરશે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય મહેશસ્ય રઘૂત્તમઃ । ઉવાચ ધીરયા વાચા કૃપયા પૂર્ણલોચનઃ
શેષે કહ્યું: મહેશના આ વચન સાંભળી, રઘુકુલમાં શ્રેષ્ઠ રામે, દયાથી ભરેલા નેત્રો સાથે ધીરજપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.
રામ ઉવાચ। દેવાનામયમેવાસ્તિ ધર્મો ભક્તસ્ય પાલનમ્ । ત્વયા સાધુકૃતં કર્મ યદ્ભક્તો રક્ષિતોઽધુના
રામે કહ્યું: દેવોનું ધર્મ તો ભક્તની રક્ષા કરવું જ છે; તું પણ ભક્તની રક્ષા કરી સાચું કાર્ય કર્યું છે.
મમાસિ હૃદયે શર્વ ભવતો હૃદયે ત્વહમ્ । આવયોરંતરં નાસ્તિ મૂઢાઃ પશ્યંતિ દુર્ધિયઃ
શર્વ, તું મારા હૃદયમાં છે અને હું તારા હૃદયમાં છું; આપણા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી, મૂર્ખ અને દુર્બુદ્ધિવાળા જ બીજું જુએ છે.
યે ભેદં વિદધત્યદ્ધા આવયોરેકરૂપયોઃ । કુંભીપાકેષુ પચ્યંતે નરાઃ કલ્પસહસ્રકમ્
જે લોકો આપણા એકરૂપ હોવા છતાં ભેદ કરે છે, એવા મનુષ્યો હજારો કલ્પ સુધી કુંભીપાક નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.