શિરાંસિ ચ ભટાગ્ર્યાણાં કચ્છપાભાં વહંતિ વૈ । માંસાનિ પંકા યત્રાસન્વીરાણાં મહતાં તતઃ
શૂરવીરોના માથાં કચ્છપના ખોળા જેવા દેખાતા અને વહેતા; ત્યાં મહાન વીરોનું માંસ કાદવ જેવું થઈ ગયું હતું.
એવં વ્યતિકરે વૃત્તે યોગિન્યઃ શતશો રણે । પપુઃ પાત્રેણ રુધિરં પ્રાણિનાં રણપાતિનામ્
આવી ભયાનક લડાઈમાં, યુદ્ધભૂમિ પર શતાબ્દી યોગિનીઓ પાત્રમાં પડેલા વીરોનું લોહી પીતી હતી.
માંસાનિ બુભુજુસ્તા વૈ હર્ષકૌતુકસંયુતાઃ । પીત્વા તુ શોણિતં તત્ર ભક્ષિત્વા માંસમુન્મદાઃ
એ સૌ આનંદ અને ઉત્સુકતાથી માંસ ખાઈ રહી હતી; લોહી પીધા અને માંસ ભક્ષ્યા પછી, એ ઉન્મત્ત બની ગઈ.
નનૃતુર્જહસુઃ પ્રોચ્ચૈરુજ્જગુઃ પ્રધનાંગણે । પિશાચાસ્તત્ર સમરે પ્રાણિનાં મસ્તકાનિ વૈ
એ નૃત્ય કરતી, ઉંચે હસતી અને યુદ્ધમંચે ગાતી હતી; ત્યાં પિશાચો યુદ્ધમાં જીવંત પ્રાણીઓના માથાં પકડતા.
ધૃત્વા કરાભ્યાં મત્તાંગાસ્તાલવદ્વાદનોદ્યતાઃ । શિવાસ્તત્ર મહામાંસં પતિતાનાં રણાંગણે
હાથથી પકડીને, ઉન્મત્તોએ એ માથાં તાળ જેવા વગાડવા ઉઠાવ્યા; ત્યાં શિવાઓ યુદ્ધભૂમિ પર પડેલા મહા માંસ ભક્ષી રહી હતી.
ભક્ષિત્વા વ્યનદન્મત્તાઃ કાતરાણાં ભયપ્રદાઃ । કાતરાસ્ત્રાઃ સમાપન્ના ગતાઃ કુંજરકોટરે
માંસ ખાધા પછી, ઉન્મત્તોએ ડાકરા પાડ્યા અને ડરેલા લોકોને ભયભીત કર્યા; ભયગ્રસ્ત લોકો હાથીઓના ખોળામાં છુપાઈ ગયા.
ભક્ષિતા યોગિનીભિસ્તે પાપિનાં ક્વાપિ ન સ્થિતિઃ । એતત્કદનમાલક્ષ્ય સ્વસૈન્યસ્ય રથાગ્રણીઃ
યોગિનીઓએ જે પાપીઓને ભક્ષ્યા, તેમને ક્યાંય આશરો મળ્યો નહીં; આ વિનાશ જોઈ, પોતાના સેના-મુખિયાએ—
પુષ્કલોઽપિ ચકારાત્ર કદનં રણમંડલે । ભિદ્યંતે ગજશીર્ષાણિ પતંતિ મૌક્તિકાનિ તુ
પુષ્કલ પણ યુદ્ધમંચે વિનાશ મચાવતો રહ્યો; હાથીઓના માથાં ફાટી પડ્યા અને તેમાંના મુક્તા જમીન પર છૂટા પડ્યા.
દૃશ્યતે લોમભિઃ પૂર્ણા તામ્રપર્ણીવ તન્નદી । પુષ્કલપ્રહિતા બાણા નૃણામંગેષુ સંગતાઃ । કુર્વંતિ પ્રાણવિચ્છેદં વીરાણામપિ સર્વતઃ
એ નદી તામ્રપર્ણી જેવી દેખાય છે, જેમાં તીક્ષ્ણ બાણો વાળ જેવી સંખ્યામાં ભરાયેલા છે. એ બાણો પુરુષોના શરીરે એકઠા થાય છે અને ચારે બાજુએ—even વીર પુરુષોના પણ—પ્રાણને છીનવી લે છે.
સર્વે રુધિરસિક્તાંગાઃ સર્વે ચ્છિન્નનિજાંગકાઃ । દૃશ્યંતે કિંશુકા યદ્વત્સુભટાઃ પ્રધનાંગણે
મહાયોધ્ધાઓના શરીર લોહીથી ભીંજાયાં છે, બધાના અંગો કપાઈ ગયા છે; યુદ્ધભૂમિ પર એ બધા કિમશુક વૃક્ષો જેવા દેખાય છે.
એતસ્મિન્સમયે ક્રુદ્ધઃ સમાભાષ્ય મહીપતિમ્ । જઘાન બહુબાણૈસ્તં રોષપૂરપરિપ્લુતઃ
એ સમયે, ક્રોધથી ભરાઈને, તેણે મહારાજાને સંબોધી, અને રોષની લહેરમાં ડૂબી જઈને, અનેક બાણો વડે તેને ઘાયલ કર્યો.
તદ્બાણવેધભિન્નાંગો વિશીર્ણકવચો નૃપઃ । મહાબલં તં મન્વાનઃ પ્રાહરચ્છરકોટિભિઃ
એ બાણોથી રાજાનું શરીર છિદ્રાઈ ગયું, કવચ તૂટી ગયું; સામે વાળા મહાબળવાન છે એવું માની, રાજાએ પણ અનેક બાણોની વર્ષા કરી.
તૈર્બાણૈઃ કવચાન્મુક્તં સુસ્રાવ બહુશોણિતમ્ । વપુર્બભૂવ રુચિરં શરપંજરગોચરમ્
એ બાણોથી કવચ ફાટી ગયું અને ઘણું લોહી વહ્યું; આખું શરીર બાણોના પાંજરામાં બંધાયેલું, અદભુત દેખાવું લાગ્યું.
શરપંજરમધ્યસ્થો વિહ્વલીકૃતમાનસઃ । શરાન્નેતું ચ સંધાતું ન ક્ષમઃ સ ચ ભારતિઃ
બાણોના પાંજરાની વચ્ચે ઊભો રહી, મન ગૂંચવાઈ ગયું; એ ભારત બાણ ખેંચી કે ચડાવી શક્યો નહીં.
રામં સ્મૃત્વા ધનુર્ધૃત્વા કરે સજ્જં મહદ્દૃઢમ્ । મુમોચ બાણાન્નિશિતાન્વૈરિવૃંદનિવારણાન્
રામજીને યાદ કરીને, તેણે મજબૂત ધનુષ હાથમાં લીધું, તૈયાર કર્યું અને દુશ્મનના ટોળાને હટાવવા માટે તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા.
તૈર્બાણૈઃ શરજાલં તદ્વિધૂય મુનિપુંગવ । શંખં પ્રધ્માય સમરે જગાદ ગતભીર્નૃપમ્
એ બાણોથી મહાન ઋષિએ બાણોના જાળને છીણી નાખ્યું, પછી યુદ્ધમાં શંખ વગાડ્યો અને નિર્ભય થઈને રાજાને સંબોધન કર્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। ત્વયા કૃતં મહત્કર્મ યન્માં બાણસ્ય પંજરે । ગોચરં કૃતવાન્વીર વીરતાપનમુદ્ભટમ્
પુષ્કલએ કહ્યું: 'હે વીર, તું બાણોના પાંજરામાં મને નિશાન બનાવીને જે મહાન કાર્ય કર્યું, એ અદભુત શૌર્ય છે.'
વૃદ્ધત્વાન્મમ માન્યોસિ સાંપ્રતં રણમંડલે । પશ્યમેઽદ્ય પરાક્રાંતં રાજન્વીરમણે મહત્
'તમારી ઉંમરથી હું તમને માન આપું છું, પણ હવે યુદ્ધભૂમિ પર, હે રાજા, આજે મારું મહાન પરાક્રમ અને વીરતા જુઓ.'
બાણત્રયેણ ભો વીર મૂર્ચ્છિતં કરવૈ નહિ । તર્હિ પ્રતિજ્ઞાં શૃણુ વૈ સર્વવીરવિમોહિનીમ્
'હે વીર, માત્ર ત્રણ બાણોથી હું બેહોશ થતો નથી; હવે મારી એ પ્રતિજ્ઞા સાંભળો, જે બધા વીરોને ચકિત કરી દે છે.'
ગંગાં પ્રાપ્યાપિ યો વૈ તાં નિંદિત્વા પાપહારિણીમ્ । ન મજ્જતિ મહાપાપો મહામૂઢવિચેષ્ટિતઃ
'જે મહાપાપી, સંપૂર્ણ મૂર્ખાઈથી, પાપહારી ગંગાને અપમાન આપે—even ત્યાં પહોંચી ને—એ પણ ડૂબતો નથી.'
તસ્ય પાપં મમૈવાસ્તુ ચેન્ન ત્વાં રણમંડલે । પાતયે મૂર્ચ્છયા વીર સન્નદ્ધો ભવ ભૂપતે
'જો હું તમને, હે રાજા, યુદ્ધભૂમિ પર બેહોશ ન કરી શકું, તો એ પાપ મારું હોય; તેથી તૈયાર થાઓ, હે ભુપતિ.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુષ્કલસ્ય નૃપોત્તમઃ । ચુકોપ ભૃશમુદ્વિગ્નઃ સંદધે નિશિતાઞ્છરાન્
પુષ્કલના આ વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ રાજા ખૂબ ગુસ્સે થયા અને ચિંતિત થઈને તીક્ષ્ણ બાણો ચડાવ્યા.
તે શરા હૃદયં ભિત્ત્વા ગતાસ્તે ભારતેર્મહત્ । પેતુઃ ક્ષિતાવધો યદ્વદ્રામભક્તિપરાઙ્મુખાઃ
એ બાણો ભારતના મહાન હૃદયને ભેદી ગયા, પણ જમીન પર પડી ગયા—જેમ રામભક્તિથી વિમુખ થયેલા પૃથ્વી પર પડી જાય છે.
તતઃ શરં મુમોચાસ્મૈ નિશિતં વહ્નિસપ્રભમ્ । લક્ષીકૃત્ય મહદ્વક્ષઃ કપાટતટવિસ્તૃતમ્
પછી તેણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી તીક્ષ્ણ બાણ રાજાના વિશાળ, દ્વાર જેવી છાતી પર નિશાન કરીને છોડ્યો.
સ બાણો ભૂમિપતિના દ્વિધા છિન્નઃ શરેણ હિ । પપાત રથમધ્યે સ રવિમંડલવજ્જ્વલન્
એ બાણ રાજાએ બીજા બાણથી બે ભાગમાં કાપી નાખ્યો અને એ રથના મધ્યમાં પડ્યો, સૂર્યમંડળ જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો.
અપરં બાણમાધત્ત માતૃભક્તિભવં તતઃ । નિધાય પુણ્યં સોઽપ્યેષ ચિચ્છેદ મહતા પુનઃ
પછી તેણે માતૃભક્તિથી જન્મેલો બીજો બાણ લીધો, તેનો પુણ્ય સ્મરણ કરી, એ મહાન બાણને પણ ફરી કાપી નાખ્યો.
તદા ખિન્નઃ સ હૃદયે કિંકર્તવ્યમિતિ સ્મરન્ । રામં હૃદિ નિજાર્તિઘ્નં મુમોચ પરમાસ્ત્રવિત્
ત્યારે, ખૂબ દુઃખી થઈને અને મનમાં શું કરવું એ વિચારીને, સર્વશ્રેષ્ઠ અસ્ત્રો જાણનારા એ પોતાના હૃદયમાં પોતાની પીડા દૂર કરનાર રામને સ્મરણ કર્યો.
સ બાણસ્તસ્ય હૃદયે લગ્ન આશીવિષોપમઃ । મૂર્ચ્છામપ્રાપયત્તં વૈ જ્વલન્સૂર્યસમપ્રભઃ
એ બાણ, સૂર્ય જેવી તેજસ્વી જ્યોતિથી પ્રજ્વલિત, ઝેરી સાપ જેવો એના હૃદયમાં ઘૂસી ગયો અને એને બેહોશ કર્યા વિના જોરથી સળગતો રહ્યો.
તતો હાહાકૃતં સર્વં પલાયનપરાયણમ્ । રાજ્ઞિ સંમૂર્ચ્છિતે જાતે પુષ્કલો જયમાપ્તવાન્
પછી, રાજા બેહોશ પડતાં બધાએ હાહાકાર મચાવ્યો અને ભાગવા લાગ્યા, અને પુષ્કલને વિજય મળ્યો.
શેષ ઉવાચ। આગત્ય સવિધે રુદ્રં સમરાંગણમૂર્ધનિ । જગાદ હનુમાન્વીરઃ સંજિહીર્ષુઃ સુરાધિપમ્
શેષે કહ્યું: યુદ્ધભૂમિના મથકે રુદ્ર પાસે જઈ, વીર હનુમાન દેવતાઓના રાજાને લલકારવા ઈચ્છી, એમ બોલ્યો.