સર્પા આશીવિષા યદ્વત્ક્રુદ્ધાસ્તદ્વપુષિ સ્થિતાઃ । પરમં કોપમાપન્નઃ પુષ્કલો ભૂમિપં પુનઃ
જેમ ક્રોધિત ઝેરી સાપો શરીરમાં વસે છે, તેમ પુષ્કલ પણ ભારે ગુસ્સામાં ફરીથી રાજાને આક્રમણ કરવા દોડ્યો.
બાણાનાં શતકેનાશુ બિભેદ શિતપર્વણામ્ । તૈર્બાણૈઃ કવચં ભિન્નં કિરીટઃ સશિરસ્ત્રકઃ
તેને એકસો તીખા તીરો વડે ઝડપથી ભેદી નાખ્યો; એ તીરોના ઘા થી તેની કવચ તૂટી ગઈ અને મકુટ પણ શિરમાળ સાથે તૂટી પડ્યું.
રથો ધનુર્મહત્સજ્યં છિન્નં કોપપરિપ્લવાત્ । ક્ષતજેન પરિપ્લુષ્ટો બાણભિન્નકલેવરઃ
ક્રોધની લહેરમાં તેનું મોટું તાણેલું ધનુષ્ય અને રથ કપાઈ ગયા; તીરોના ઘા થી તેની દેહ લોહીથી ભીંજાઈ ગયો.
અન્યં સ્યંદનમારુહ્ય જગામ ભરતાત્મજમ્ । ધન્યોસિ વીર રામસ્ય ચરણાબ્જમધુવ્રત
બીજો રથ ચડીને, તે ભરતના પુત્ર પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે વીર, તું તો રામના પદપદ્મમાં મધમાખી જેવો ભક્ત છે, તું ધન્ય છે.'
મહત્કૃતં કર્મ તેઽદ્ય યદહં વિરથીકૃતઃ । પ્રાણાન્રક્ષસ્વ ભો વીર સાંપ્રતં મયિ યુદ્ધ્યતિ
'આજે તું મહાન કામ કર્યું છે, કેમ કે તું મને રથવિહિન કરી દીધો છે. હવે, હે વીર, મારી સામે લડતાં તારો જીવ બચાવજે.'
સુલભા ન તવ પ્રાણાઃ કાલરૂપે મયિ સ્થિતે । ઇત્યુક્ત્વા વ્યહનદ્બાણૈરસંખ્યૈઃ શસ્ત્રકોવિદઃ
'હું મૃત્યુરૂપે તારી સામે ઊભો છું ત્યારે તારો જીવ બચાવવો સહેલો નથી.' એવું કહીને, શસ્ત્રવિદ્યા જાણનાર એ અસંખ્ય તીરો વરસાવ્યા.
ભૂમૌ દિશિ ચ તદ્બાણા નાન્યદ્દૃશ્યેત તત્ર હ । અનેકે ગજસાહસ્રા ભિન્ના અશ્વાઃ સમંતતઃ
ભૂમિ પર અને ચારે બાજુ એ તીરો જ દેખાતા, બીજું કશુંય દેખાતું નહોતું; અનેક હાથીઓ ચીરી પડ્યા અને ઘોડાઓ પણ બધે પડી ગયા.
રથારથિયુતાસ્તેન છિન્ના ભિન્ના દ્વિધાકૃતાઃ । શોણિતૌઘા સરિત્તત્ર પ્રસુસ્રાવ રણાંગણે
રથો અને રથયોદ્ધાઓ કાપી નાખ્યા, તોડી નાખ્યા અને બે ભાગે વિભાજિત થયા; યુદ્ધભૂમિ પર લોહીની નદીઓ વહેવા લાગી.
યત્રોન્મદા હિ માતંગા દૃશ્યંતે શૈલશૃંગવત્ । કેશાઃ શૈવાલલક્ષ્યાસ્તે મુહુઃ પ્રાણિશિરઃ સ્થિતાઃ
જ્યાં ઉન્મત્ત હાથીઓ પર્વતશિખર જેવા દેખાતા, ત્યાં તેમના રાખથી રંગાયેલા વાળ વારંવાર જીવંત પ્રાણીઓના માથા પર દેખાતા.
અનેકે પાણયશ્છિન્ના વીરાણાં મુદ્રિકાશ્રિયઃ । દૃશ્યંતે અહિવત્તત્ર ચંદનાદિકરૂષિતાઃ
અહીં અનેક વીરોના વીંઢાયેલા હાથ, ઉંગળીમાં મુદ્રિકા પહેરેલા, ચંદન વગેરે લિપ્ત, સાપ જેવા જમીન પર પડેલા દેખાતા.
શિરાંસિ ચ ભટાગ્ર્યાણાં કચ્છપાભાં વહંતિ વૈ । માંસાનિ પંકા યત્રાસન્વીરાણાં મહતાં તતઃ
શૂરવીરોના માથાં કચ્છપના ખોળા જેવા દેખાતા અને વહેતા; ત્યાં મહાન વીરોનું માંસ કાદવ જેવું થઈ ગયું હતું.
એવં વ્યતિકરે વૃત્તે યોગિન્યઃ શતશો રણે । પપુઃ પાત્રેણ રુધિરં પ્રાણિનાં રણપાતિનામ્
આવી ભયાનક લડાઈમાં, યુદ્ધભૂમિ પર શતાબ્દી યોગિનીઓ પાત્રમાં પડેલા વીરોનું લોહી પીતી હતી.
માંસાનિ બુભુજુસ્તા વૈ હર્ષકૌતુકસંયુતાઃ । પીત્વા તુ શોણિતં તત્ર ભક્ષિત્વા માંસમુન્મદાઃ
એ સૌ આનંદ અને ઉત્સુકતાથી માંસ ખાઈ રહી હતી; લોહી પીધા અને માંસ ભક્ષ્યા પછી, એ ઉન્મત્ત બની ગઈ.
નનૃતુર્જહસુઃ પ્રોચ્ચૈરુજ્જગુઃ પ્રધનાંગણે । પિશાચાસ્તત્ર સમરે પ્રાણિનાં મસ્તકાનિ વૈ
એ નૃત્ય કરતી, ઉંચે હસતી અને યુદ્ધમંચે ગાતી હતી; ત્યાં પિશાચો યુદ્ધમાં જીવંત પ્રાણીઓના માથાં પકડતા.
ધૃત્વા કરાભ્યાં મત્તાંગાસ્તાલવદ્વાદનોદ્યતાઃ । શિવાસ્તત્ર મહામાંસં પતિતાનાં રણાંગણે
હાથથી પકડીને, ઉન્મત્તોએ એ માથાં તાળ જેવા વગાડવા ઉઠાવ્યા; ત્યાં શિવાઓ યુદ્ધભૂમિ પર પડેલા મહા માંસ ભક્ષી રહી હતી.
ભક્ષિત્વા વ્યનદન્મત્તાઃ કાતરાણાં ભયપ્રદાઃ । કાતરાસ્ત્રાઃ સમાપન્ના ગતાઃ કુંજરકોટરે
માંસ ખાધા પછી, ઉન્મત્તોએ ડાકરા પાડ્યા અને ડરેલા લોકોને ભયભીત કર્યા; ભયગ્રસ્ત લોકો હાથીઓના ખોળામાં છુપાઈ ગયા.
ભક્ષિતા યોગિનીભિસ્તે પાપિનાં ક્વાપિ ન સ્થિતિઃ । એતત્કદનમાલક્ષ્ય સ્વસૈન્યસ્ય રથાગ્રણીઃ
યોગિનીઓએ જે પાપીઓને ભક્ષ્યા, તેમને ક્યાંય આશરો મળ્યો નહીં; આ વિનાશ જોઈ, પોતાના સેના-મુખિયાએ—
પુષ્કલોઽપિ ચકારાત્ર કદનં રણમંડલે । ભિદ્યંતે ગજશીર્ષાણિ પતંતિ મૌક્તિકાનિ તુ
પુષ્કલ પણ યુદ્ધમંચે વિનાશ મચાવતો રહ્યો; હાથીઓના માથાં ફાટી પડ્યા અને તેમાંના મુક્તા જમીન પર છૂટા પડ્યા.
દૃશ્યતે લોમભિઃ પૂર્ણા તામ્રપર્ણીવ તન્નદી । પુષ્કલપ્રહિતા બાણા નૃણામંગેષુ સંગતાઃ । કુર્વંતિ પ્રાણવિચ્છેદં વીરાણામપિ સર્વતઃ
એ નદી તામ્રપર્ણી જેવી દેખાય છે, જેમાં તીક્ષ્ણ બાણો વાળ જેવી સંખ્યામાં ભરાયેલા છે. એ બાણો પુરુષોના શરીરે એકઠા થાય છે અને ચારે બાજુએ—even વીર પુરુષોના પણ—પ્રાણને છીનવી લે છે.
સર્વે રુધિરસિક્તાંગાઃ સર્વે ચ્છિન્નનિજાંગકાઃ । દૃશ્યંતે કિંશુકા યદ્વત્સુભટાઃ પ્રધનાંગણે
મહાયોધ્ધાઓના શરીર લોહીથી ભીંજાયાં છે, બધાના અંગો કપાઈ ગયા છે; યુદ્ધભૂમિ પર એ બધા કિમશુક વૃક્ષો જેવા દેખાય છે.
એતસ્મિન્સમયે ક્રુદ્ધઃ સમાભાષ્ય મહીપતિમ્ । જઘાન બહુબાણૈસ્તં રોષપૂરપરિપ્લુતઃ
એ સમયે, ક્રોધથી ભરાઈને, તેણે મહારાજાને સંબોધી, અને રોષની લહેરમાં ડૂબી જઈને, અનેક બાણો વડે તેને ઘાયલ કર્યો.
તદ્બાણવેધભિન્નાંગો વિશીર્ણકવચો નૃપઃ । મહાબલં તં મન્વાનઃ પ્રાહરચ્છરકોટિભિઃ
એ બાણોથી રાજાનું શરીર છિદ્રાઈ ગયું, કવચ તૂટી ગયું; સામે વાળા મહાબળવાન છે એવું માની, રાજાએ પણ અનેક બાણોની વર્ષા કરી.
તૈર્બાણૈઃ કવચાન્મુક્તં સુસ્રાવ બહુશોણિતમ્ । વપુર્બભૂવ રુચિરં શરપંજરગોચરમ્
એ બાણોથી કવચ ફાટી ગયું અને ઘણું લોહી વહ્યું; આખું શરીર બાણોના પાંજરામાં બંધાયેલું, અદભુત દેખાવું લાગ્યું.
શરપંજરમધ્યસ્થો વિહ્વલીકૃતમાનસઃ । શરાન્નેતું ચ સંધાતું ન ક્ષમઃ સ ચ ભારતિઃ
બાણોના પાંજરાની વચ્ચે ઊભો રહી, મન ગૂંચવાઈ ગયું; એ ભારત બાણ ખેંચી કે ચડાવી શક્યો નહીં.
રામં સ્મૃત્વા ધનુર્ધૃત્વા કરે સજ્જં મહદ્દૃઢમ્ । મુમોચ બાણાન્નિશિતાન્વૈરિવૃંદનિવારણાન્
રામજીને યાદ કરીને, તેણે મજબૂત ધનુષ હાથમાં લીધું, તૈયાર કર્યું અને દુશ્મનના ટોળાને હટાવવા માટે તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા.
તૈર્બાણૈઃ શરજાલં તદ્વિધૂય મુનિપુંગવ । શંખં પ્રધ્માય સમરે જગાદ ગતભીર્નૃપમ્
એ બાણોથી મહાન ઋષિએ બાણોના જાળને છીણી નાખ્યું, પછી યુદ્ધમાં શંખ વગાડ્યો અને નિર્ભય થઈને રાજાને સંબોધન કર્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। ત્વયા કૃતં મહત્કર્મ યન્માં બાણસ્ય પંજરે । ગોચરં કૃતવાન્વીર વીરતાપનમુદ્ભટમ્
પુષ્કલએ કહ્યું: 'હે વીર, તું બાણોના પાંજરામાં મને નિશાન બનાવીને જે મહાન કાર્ય કર્યું, એ અદભુત શૌર્ય છે.'
વૃદ્ધત્વાન્મમ માન્યોસિ સાંપ્રતં રણમંડલે । પશ્યમેઽદ્ય પરાક્રાંતં રાજન્વીરમણે મહત્
'તમારી ઉંમરથી હું તમને માન આપું છું, પણ હવે યુદ્ધભૂમિ પર, હે રાજા, આજે મારું મહાન પરાક્રમ અને વીરતા જુઓ.'
બાણત્રયેણ ભો વીર મૂર્ચ્છિતં કરવૈ નહિ । તર્હિ પ્રતિજ્ઞાં શૃણુ વૈ સર્વવીરવિમોહિનીમ્
'હે વીર, માત્ર ત્રણ બાણોથી હું બેહોશ થતો નથી; હવે મારી એ પ્રતિજ્ઞા સાંભળો, જે બધા વીરોને ચકિત કરી દે છે.'
ગંગાં પ્રાપ્યાપિ યો વૈ તાં નિંદિત્વા પાપહારિણીમ્ । ન મજ્જતિ મહાપાપો મહામૂઢવિચેષ્ટિતઃ
'જે મહાપાપી, સંપૂર્ણ મૂર્ખાઈથી, પાપહારી ગંગાને અપમાન આપે—even ત્યાં પહોંચી ને—એ પણ ડૂબતો નથી.'