ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુષ્કલો નિજગાદ તમ્ । પુષ્કલ ઉવાચ। બાલોઽહં ત્વં મહાવૃદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ
આવું વચન સાંભળી પુષ્કલે જવાબ આપ્યો: 'હું તો બાળક છું, તમે ખૂબ જ વૃદ્ધ છો અને બધા શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છો.'
ક્ષત્રિયાણાં મતં ચૈવ યે બલાધિક્યસંયુતાઃ । ત એવ વૃદ્ધા ભૂપાગ્ર્ય ન વયોવૃદ્ધતાં ગતાઃ
'પણ ક્ષત્રિયોમાં તો જે વધારે બળવાન હોય એ જ વડીલ ગણાય છે, માત્ર ઉંમરથી કોઈ મોટું નથી થતું.'
મયા તે મૂર્ચ્છિતઃ પુત્રઃ સશૌર્યબલદર્પિતઃ । ઇદાનીં ત્વામહં શસ્ત્રૈઃ પાતયિષ્યામિ સંગરે
'તમારો પુત્ર પોતાના શૌર્ય અને બળના અભિમાનથી મસ્ત હતો, પણ મેં એને બેભાન કર્યો; હવે હું તમને પણ યુદ્ધમાં શસ્ત્રોથી પછાડાવીશ.'
તસ્માત્ત્વં યત્નતસ્તિષ્ઠ રાજન્સંગ્રામમૂર્ધનિ । રામભક્તં ન માં કશ્ચિજ્જયતીંદ્રપદે સ્થિતઃ
'એથી, રાજા, યુદ્ધના મથક પર પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કરીને ઊભા રહો; રામભક્ત જે સ્થાન પર સ્થિર હોય છે, ત્યાં મને કોઈ જીતતો નથી.'
ઇત્થં ભાષિતમાશ્રુત્ય પુષ્કલસ્ય નૃપાગ્રણીઃ । જહાસ બાલં સંવીક્ષ્ય કોપં ચ વ્યદધાત્પુનઃ
પુષ્કલના આવા વચન સાંભળી રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાએ બાળકને જોઈને હસ્યો અને ફરીથી ક્રોધિત થયો.
તં વૈ કુપિતમાલક્ષ્ય ભરતાત્મજ ઉન્મદઃ । જઘાન શરવિંશત્યા રાજાનં હૃદિ તીક્ષ્ણયા
પુષ્કલને ગુસ્સે થયેલો જોઈ, ભરતપુત્ર ઉન્માદિત થઈ રાજાને હૃદયમાં વીસ તીખા બાણો મારી ઘાયલ કર્યો.
રાજા તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા બાણાંસ્તેન વિમોચિતાન્ । ચિચ્છેદ પરમક્રુદ્ધઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરનેકધા
રાજાએ તેની તરફથી છોડાયેલા એ બાણોને આવતાં જોઈને, ભારે ક્રોધથી અનેક તીખા બાણોથી કાપી નાખ્યા.
તદ્બાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા ભારતિઃ પરવીરહા । ચુકોપ હૃદયેઽત્યંતં રાજાનં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ
પુષ્કલના બાણો કાપી નાખ્યા જોઈ, શત્રુવીરહંતા ભારતીના હૃદયમાં ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને તેણે રાજાને ત્રણ બાણો મારી ઘાયલ કર્યો.
વિવ્યાધ ભાલે ભૂપાલ પુત્રઃ પુષ્કલસંજ્ઞકઃ । તત્ર લગ્ના વિરેજુસ્તે ત્રિકૂટશિખરાણિ કિમ્
પુષ્કલ, જે રાજાનો પુત્ર હતો, તેણે રાજાને કપાળમાં ઘાયલ કર્યો; એ બાણો ત્યાં ઘૂસી ગયા અને ત્રિકૂટ પર્વતના શિખરો જેવી ઝગમગાટ કરતા હતા.
તૈર્બાણૈર્વ્યથિતો રાજા જઘાન નવભિઃ શરૈઃ । હૃદયે પુષ્કલં વીરં મહાકોપસમન્વિતઃ । તૈર્વત્સદન્તૈર્બહ્વસ્રં પીતં રામાનુજાઙ્ગજમ્
એ બાણોથી પીડાઈને રાજાએ ભારે ગુસ્સાથી નવ તીખા બાણો હૃદયમાં ઘૂસાડી પુષ્કલને ઘાયલ કર્યો; એ બાણો વાછરડાના દાંત જેવા તીખા હતા અને રામાનુજના પુત્રના શરીરમાંથી ઘણું લોહી પી ગયા.
સર્પા આશીવિષા યદ્વત્ક્રુદ્ધાસ્તદ્વપુષિ સ્થિતાઃ । પરમં કોપમાપન્નઃ પુષ્કલો ભૂમિપં પુનઃ
જેમ ક્રોધિત ઝેરી સાપો શરીરમાં વસે છે, તેમ પુષ્કલ પણ ભારે ગુસ્સામાં ફરીથી રાજાને આક્રમણ કરવા દોડ્યો.
બાણાનાં શતકેનાશુ બિભેદ શિતપર્વણામ્ । તૈર્બાણૈઃ કવચં ભિન્નં કિરીટઃ સશિરસ્ત્રકઃ
તેને એકસો તીખા તીરો વડે ઝડપથી ભેદી નાખ્યો; એ તીરોના ઘા થી તેની કવચ તૂટી ગઈ અને મકુટ પણ શિરમાળ સાથે તૂટી પડ્યું.
રથો ધનુર્મહત્સજ્યં છિન્નં કોપપરિપ્લવાત્ । ક્ષતજેન પરિપ્લુષ્ટો બાણભિન્નકલેવરઃ
ક્રોધની લહેરમાં તેનું મોટું તાણેલું ધનુષ્ય અને રથ કપાઈ ગયા; તીરોના ઘા થી તેની દેહ લોહીથી ભીંજાઈ ગયો.
અન્યં સ્યંદનમારુહ્ય જગામ ભરતાત્મજમ્ । ધન્યોસિ વીર રામસ્ય ચરણાબ્જમધુવ્રત
બીજો રથ ચડીને, તે ભરતના પુત્ર પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે વીર, તું તો રામના પદપદ્મમાં મધમાખી જેવો ભક્ત છે, તું ધન્ય છે.'
મહત્કૃતં કર્મ તેઽદ્ય યદહં વિરથીકૃતઃ । પ્રાણાન્રક્ષસ્વ ભો વીર સાંપ્રતં મયિ યુદ્ધ્યતિ
'આજે તું મહાન કામ કર્યું છે, કેમ કે તું મને રથવિહિન કરી દીધો છે. હવે, હે વીર, મારી સામે લડતાં તારો જીવ બચાવજે.'
સુલભા ન તવ પ્રાણાઃ કાલરૂપે મયિ સ્થિતે । ઇત્યુક્ત્વા વ્યહનદ્બાણૈરસંખ્યૈઃ શસ્ત્રકોવિદઃ
'હું મૃત્યુરૂપે તારી સામે ઊભો છું ત્યારે તારો જીવ બચાવવો સહેલો નથી.' એવું કહીને, શસ્ત્રવિદ્યા જાણનાર એ અસંખ્ય તીરો વરસાવ્યા.
ભૂમૌ દિશિ ચ તદ્બાણા નાન્યદ્દૃશ્યેત તત્ર હ । અનેકે ગજસાહસ્રા ભિન્ના અશ્વાઃ સમંતતઃ
ભૂમિ પર અને ચારે બાજુ એ તીરો જ દેખાતા, બીજું કશુંય દેખાતું નહોતું; અનેક હાથીઓ ચીરી પડ્યા અને ઘોડાઓ પણ બધે પડી ગયા.
રથારથિયુતાસ્તેન છિન્ના ભિન્ના દ્વિધાકૃતાઃ । શોણિતૌઘા સરિત્તત્ર પ્રસુસ્રાવ રણાંગણે
રથો અને રથયોદ્ધાઓ કાપી નાખ્યા, તોડી નાખ્યા અને બે ભાગે વિભાજિત થયા; યુદ્ધભૂમિ પર લોહીની નદીઓ વહેવા લાગી.
યત્રોન્મદા હિ માતંગા દૃશ્યંતે શૈલશૃંગવત્ । કેશાઃ શૈવાલલક્ષ્યાસ્તે મુહુઃ પ્રાણિશિરઃ સ્થિતાઃ
જ્યાં ઉન્મત્ત હાથીઓ પર્વતશિખર જેવા દેખાતા, ત્યાં તેમના રાખથી રંગાયેલા વાળ વારંવાર જીવંત પ્રાણીઓના માથા પર દેખાતા.
અનેકે પાણયશ્છિન્ના વીરાણાં મુદ્રિકાશ્રિયઃ । દૃશ્યંતે અહિવત્તત્ર ચંદનાદિકરૂષિતાઃ
અહીં અનેક વીરોના વીંઢાયેલા હાથ, ઉંગળીમાં મુદ્રિકા પહેરેલા, ચંદન વગેરે લિપ્ત, સાપ જેવા જમીન પર પડેલા દેખાતા.
શિરાંસિ ચ ભટાગ્ર્યાણાં કચ્છપાભાં વહંતિ વૈ । માંસાનિ પંકા યત્રાસન્વીરાણાં મહતાં તતઃ
શૂરવીરોના માથાં કચ્છપના ખોળા જેવા દેખાતા અને વહેતા; ત્યાં મહાન વીરોનું માંસ કાદવ જેવું થઈ ગયું હતું.
એવં વ્યતિકરે વૃત્તે યોગિન્યઃ શતશો રણે । પપુઃ પાત્રેણ રુધિરં પ્રાણિનાં રણપાતિનામ્
આવી ભયાનક લડાઈમાં, યુદ્ધભૂમિ પર શતાબ્દી યોગિનીઓ પાત્રમાં પડેલા વીરોનું લોહી પીતી હતી.
માંસાનિ બુભુજુસ્તા વૈ હર્ષકૌતુકસંયુતાઃ । પીત્વા તુ શોણિતં તત્ર ભક્ષિત્વા માંસમુન્મદાઃ
એ સૌ આનંદ અને ઉત્સુકતાથી માંસ ખાઈ રહી હતી; લોહી પીધા અને માંસ ભક્ષ્યા પછી, એ ઉન્મત્ત બની ગઈ.
નનૃતુર્જહસુઃ પ્રોચ્ચૈરુજ્જગુઃ પ્રધનાંગણે । પિશાચાસ્તત્ર સમરે પ્રાણિનાં મસ્તકાનિ વૈ
એ નૃત્ય કરતી, ઉંચે હસતી અને યુદ્ધમંચે ગાતી હતી; ત્યાં પિશાચો યુદ્ધમાં જીવંત પ્રાણીઓના માથાં પકડતા.
ધૃત્વા કરાભ્યાં મત્તાંગાસ્તાલવદ્વાદનોદ્યતાઃ । શિવાસ્તત્ર મહામાંસં પતિતાનાં રણાંગણે
હાથથી પકડીને, ઉન્મત્તોએ એ માથાં તાળ જેવા વગાડવા ઉઠાવ્યા; ત્યાં શિવાઓ યુદ્ધભૂમિ પર પડેલા મહા માંસ ભક્ષી રહી હતી.
ભક્ષિત્વા વ્યનદન્મત્તાઃ કાતરાણાં ભયપ્રદાઃ । કાતરાસ્ત્રાઃ સમાપન્ના ગતાઃ કુંજરકોટરે
માંસ ખાધા પછી, ઉન્મત્તોએ ડાકરા પાડ્યા અને ડરેલા લોકોને ભયભીત કર્યા; ભયગ્રસ્ત લોકો હાથીઓના ખોળામાં છુપાઈ ગયા.
ભક્ષિતા યોગિનીભિસ્તે પાપિનાં ક્વાપિ ન સ્થિતિઃ । એતત્કદનમાલક્ષ્ય સ્વસૈન્યસ્ય રથાગ્રણીઃ
યોગિનીઓએ જે પાપીઓને ભક્ષ્યા, તેમને ક્યાંય આશરો મળ્યો નહીં; આ વિનાશ જોઈ, પોતાના સેના-મુખિયાએ—
પુષ્કલોઽપિ ચકારાત્ર કદનં રણમંડલે । ભિદ્યંતે ગજશીર્ષાણિ પતંતિ મૌક્તિકાનિ તુ
પુષ્કલ પણ યુદ્ધમંચે વિનાશ મચાવતો રહ્યો; હાથીઓના માથાં ફાટી પડ્યા અને તેમાંના મુક્તા જમીન પર છૂટા પડ્યા.
દૃશ્યતે લોમભિઃ પૂર્ણા તામ્રપર્ણીવ તન્નદી । પુષ્કલપ્રહિતા બાણા નૃણામંગેષુ સંગતાઃ । કુર્વંતિ પ્રાણવિચ્છેદં વીરાણામપિ સર્વતઃ
એ નદી તામ્રપર્ણી જેવી દેખાય છે, જેમાં તીક્ષ્ણ બાણો વાળ જેવી સંખ્યામાં ભરાયેલા છે. એ બાણો પુરુષોના શરીરે એકઠા થાય છે અને ચારે બાજુએ—even વીર પુરુષોના પણ—પ્રાણને છીનવી લે છે.
સર્વે રુધિરસિક્તાંગાઃ સર્વે ચ્છિન્નનિજાંગકાઃ । દૃશ્યંતે કિંશુકા યદ્વત્સુભટાઃ પ્રધનાંગણે
મહાયોધ્ધાઓના શરીર લોહીથી ભીંજાયાં છે, બધાના અંગો કપાઈ ગયા છે; યુદ્ધભૂમિ પર એ બધા કિમશુક વૃક્ષો જેવા દેખાય છે.