વ્રજ ત્વં સમરે યોદ્ધુમન્યાન્માનિવરાન્નૃપાન્ । વીરસિંહમુખાન્કીશ મચ્ચિંતાં મા કુરુ પ્રભો
તુ યુદ્ધમાં બીજા મહાન રાજાઓ સામે લડવા જા, વાનરરાજ; મારી ચિંતા તારે કરવી નહીં, પ્રભુ.
વાચમિત્થં સમાકર્ણ્ય હનૂમાન્ધીરસેવિતામ્ । જગામ સમરે યોદ્ધું વીરસિંહં નૃપાનુજમ્
આવી ધીરવાણી સાંભળી, હનુમાન વીરસિંહ, જે રાજાનો નાના ભાઈ હતો, એના સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.
લક્ષ્મીનિધિઃ સુતેનાસ્ય શુભાંગદસુસંજ્ઞિના । દ્વૈરથેન પ્રયુયુધે મહાશસ્ત્રાસ્ત્રવેદિના
લક્ષ્મીનિધિએ પોતાના પુત્ર શુભાંગદ સાથે, જે મહાન શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોનો જાણકાર હતો, એકલડાઈ કરી.
બલમિત્રેણ સુમદઃ સ્વપ્રતાપબલોર્જિતઃ । યોદ્ધું સશસ્ત્રઃ સંગ્રામં વિચચાર નૃપાત્મજઃ
સુમદેને પોતાના મિત્ર બલમિત્રના સહારે અને પોતાની શક્તિ તથા પરાક્રમથી સશસ્ત્ર થઈને યુદ્ધમાં પ્રવેશ કર્યો.
આહ્વયંતં નૃપં દૃષ્ટ્વા દ્વૈરથે યુદ્ધકોવિદઃ । પુષ્કલો રુક્મખચિતે રથે તિષ્ઠન્યયૌ હિ તમ્
રાજાએ જ્યારે એકલડાઈ માટે લલકાર્યું, ત્યારે યુદ્ધકુશળ પુષ્કલ સોનાથી શોભતા રથ પર ઊભો રહીને તેની સામે ગયો.
રાજા તમાગતં દૃષ્ટ્વા પુષ્કલં યુદ્ધકોવિદમ્ । ઉવાચ નિર્ભિયા વાણ્યા રણમધ્યે સુભાષિતઃ
રાજાએ યુદ્ધવિદ્વાન પુષ્કલને સામે આવતો જોયો અને रणમધ્યે નિર્ભયપણે સુંદર વચન બોલ્યા.
વીરમણિરુવાચ। બાલમાયાહિ માં ક્રુદ્ધં સંગ્રામે ચંડકોપનમ્ । ગચ્છ પ્રાણપરીપ્સાયૈ મા યુદ્ધં કુરુ મે સહ
વીરમણિએ કહ્યું: 'બાળક, ક્રોધિત અને યુદ્ધમાં ભયાનક બનેલા મને નજીક આવતો નહીં. જો તારે જીવ બચાવવો હોય તો અહીંથી ચાલે જા, મારી સાથે યુદ્ધ ન કર.'
ત્વાદૃશાન્બાલકાન્ભૂપા માદૃશાઃ કૃપયંતિ હિ । પ્રહરંતિ ન ચૈતાન્વૈ તસ્માદ્ગચ્છ રણાદ્બહિઃ
'મારા જેવા રાજાઓ તમારા જેવા બાળકો પર દયા કરે છે; અમે કદી એમને મારતા નથી. તેથી તું યુદ્ધસ્થળ છોડીને ચાલે જા.'
યાવત્ત્વં ન મયા દૃષ્ટશ્ચક્ષુર્ભ્યાં તાવદુન્મનાઃ । સાંપ્રતં ત્વાં પ્રહર્તું ન મનઃ સમભિકાંક્ષતિ
'જ્યાં સુધી મેં તને મારી આંખે જોયો નહોતો, ત્યાં સુધી મારું મન યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હતું; પણ હવે તને જોઈને તને મારવાની ઈચ્છા રહી નથી.'
યત્ત્વયા મત્સુતો બાણૈર્ભિન્નો મૂર્ચ્છીકૃતઃ પુનઃ । સર્વં મયા ક્ષાંતમદ્ય તવબાલધિયો મહત્
'મારા પુત્રને તારા બાણોથી ઘાયલ કરી બેભાન કર્યો હતો, એ તારી બાળમૂર્ખતાને ધ્યાનમાં રાખીને આજે હું બધું માફ કરી દીધું છે.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુષ્કલો નિજગાદ તમ્ । પુષ્કલ ઉવાચ। બાલોઽહં ત્વં મહાવૃદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ
આવું વચન સાંભળી પુષ્કલે જવાબ આપ્યો: 'હું તો બાળક છું, તમે ખૂબ જ વૃદ્ધ છો અને બધા શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છો.'
ક્ષત્રિયાણાં મતં ચૈવ યે બલાધિક્યસંયુતાઃ । ત એવ વૃદ્ધા ભૂપાગ્ર્ય ન વયોવૃદ્ધતાં ગતાઃ
'પણ ક્ષત્રિયોમાં તો જે વધારે બળવાન હોય એ જ વડીલ ગણાય છે, માત્ર ઉંમરથી કોઈ મોટું નથી થતું.'
મયા તે મૂર્ચ્છિતઃ પુત્રઃ સશૌર્યબલદર્પિતઃ । ઇદાનીં ત્વામહં શસ્ત્રૈઃ પાતયિષ્યામિ સંગરે
'તમારો પુત્ર પોતાના શૌર્ય અને બળના અભિમાનથી મસ્ત હતો, પણ મેં એને બેભાન કર્યો; હવે હું તમને પણ યુદ્ધમાં શસ્ત્રોથી પછાડાવીશ.'
તસ્માત્ત્વં યત્નતસ્તિષ્ઠ રાજન્સંગ્રામમૂર્ધનિ । રામભક્તં ન માં કશ્ચિજ્જયતીંદ્રપદે સ્થિતઃ
'એથી, રાજા, યુદ્ધના મથક પર પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કરીને ઊભા રહો; રામભક્ત જે સ્થાન પર સ્થિર હોય છે, ત્યાં મને કોઈ જીતતો નથી.'
ઇત્થં ભાષિતમાશ્રુત્ય પુષ્કલસ્ય નૃપાગ્રણીઃ । જહાસ બાલં સંવીક્ષ્ય કોપં ચ વ્યદધાત્પુનઃ
પુષ્કલના આવા વચન સાંભળી રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાએ બાળકને જોઈને હસ્યો અને ફરીથી ક્રોધિત થયો.
તં વૈ કુપિતમાલક્ષ્ય ભરતાત્મજ ઉન્મદઃ । જઘાન શરવિંશત્યા રાજાનં હૃદિ તીક્ષ્ણયા
પુષ્કલને ગુસ્સે થયેલો જોઈ, ભરતપુત્ર ઉન્માદિત થઈ રાજાને હૃદયમાં વીસ તીખા બાણો મારી ઘાયલ કર્યો.
રાજા તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા બાણાંસ્તેન વિમોચિતાન્ । ચિચ્છેદ પરમક્રુદ્ધઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરનેકધા
રાજાએ તેની તરફથી છોડાયેલા એ બાણોને આવતાં જોઈને, ભારે ક્રોધથી અનેક તીખા બાણોથી કાપી નાખ્યા.
તદ્બાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા ભારતિઃ પરવીરહા । ચુકોપ હૃદયેઽત્યંતં રાજાનં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ
પુષ્કલના બાણો કાપી નાખ્યા જોઈ, શત્રુવીરહંતા ભારતીના હૃદયમાં ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને તેણે રાજાને ત્રણ બાણો મારી ઘાયલ કર્યો.
વિવ્યાધ ભાલે ભૂપાલ પુત્રઃ પુષ્કલસંજ્ઞકઃ । તત્ર લગ્ના વિરેજુસ્તે ત્રિકૂટશિખરાણિ કિમ્
પુષ્કલ, જે રાજાનો પુત્ર હતો, તેણે રાજાને કપાળમાં ઘાયલ કર્યો; એ બાણો ત્યાં ઘૂસી ગયા અને ત્રિકૂટ પર્વતના શિખરો જેવી ઝગમગાટ કરતા હતા.
તૈર્બાણૈર્વ્યથિતો રાજા જઘાન નવભિઃ શરૈઃ । હૃદયે પુષ્કલં વીરં મહાકોપસમન્વિતઃ । તૈર્વત્સદન્તૈર્બહ્વસ્રં પીતં રામાનુજાઙ્ગજમ્
એ બાણોથી પીડાઈને રાજાએ ભારે ગુસ્સાથી નવ તીખા બાણો હૃદયમાં ઘૂસાડી પુષ્કલને ઘાયલ કર્યો; એ બાણો વાછરડાના દાંત જેવા તીખા હતા અને રામાનુજના પુત્રના શરીરમાંથી ઘણું લોહી પી ગયા.
સર્પા આશીવિષા યદ્વત્ક્રુદ્ધાસ્તદ્વપુષિ સ્થિતાઃ । પરમં કોપમાપન્નઃ પુષ્કલો ભૂમિપં પુનઃ
જેમ ક્રોધિત ઝેરી સાપો શરીરમાં વસે છે, તેમ પુષ્કલ પણ ભારે ગુસ્સામાં ફરીથી રાજાને આક્રમણ કરવા દોડ્યો.
બાણાનાં શતકેનાશુ બિભેદ શિતપર્વણામ્ । તૈર્બાણૈઃ કવચં ભિન્નં કિરીટઃ સશિરસ્ત્રકઃ
તેને એકસો તીખા તીરો વડે ઝડપથી ભેદી નાખ્યો; એ તીરોના ઘા થી તેની કવચ તૂટી ગઈ અને મકુટ પણ શિરમાળ સાથે તૂટી પડ્યું.
રથો ધનુર્મહત્સજ્યં છિન્નં કોપપરિપ્લવાત્ । ક્ષતજેન પરિપ્લુષ્ટો બાણભિન્નકલેવરઃ
ક્રોધની લહેરમાં તેનું મોટું તાણેલું ધનુષ્ય અને રથ કપાઈ ગયા; તીરોના ઘા થી તેની દેહ લોહીથી ભીંજાઈ ગયો.
અન્યં સ્યંદનમારુહ્ય જગામ ભરતાત્મજમ્ । ધન્યોસિ વીર રામસ્ય ચરણાબ્જમધુવ્રત
બીજો રથ ચડીને, તે ભરતના પુત્ર પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે વીર, તું તો રામના પદપદ્મમાં મધમાખી જેવો ભક્ત છે, તું ધન્ય છે.'
મહત્કૃતં કર્મ તેઽદ્ય યદહં વિરથીકૃતઃ । પ્રાણાન્રક્ષસ્વ ભો વીર સાંપ્રતં મયિ યુદ્ધ્યતિ
'આજે તું મહાન કામ કર્યું છે, કેમ કે તું મને રથવિહિન કરી દીધો છે. હવે, હે વીર, મારી સામે લડતાં તારો જીવ બચાવજે.'
સુલભા ન તવ પ્રાણાઃ કાલરૂપે મયિ સ્થિતે । ઇત્યુક્ત્વા વ્યહનદ્બાણૈરસંખ્યૈઃ શસ્ત્રકોવિદઃ
'હું મૃત્યુરૂપે તારી સામે ઊભો છું ત્યારે તારો જીવ બચાવવો સહેલો નથી.' એવું કહીને, શસ્ત્રવિદ્યા જાણનાર એ અસંખ્ય તીરો વરસાવ્યા.
ભૂમૌ દિશિ ચ તદ્બાણા નાન્યદ્દૃશ્યેત તત્ર હ । અનેકે ગજસાહસ્રા ભિન્ના અશ્વાઃ સમંતતઃ
ભૂમિ પર અને ચારે બાજુ એ તીરો જ દેખાતા, બીજું કશુંય દેખાતું નહોતું; અનેક હાથીઓ ચીરી પડ્યા અને ઘોડાઓ પણ બધે પડી ગયા.
રથારથિયુતાસ્તેન છિન્ના ભિન્ના દ્વિધાકૃતાઃ । શોણિતૌઘા સરિત્તત્ર પ્રસુસ્રાવ રણાંગણે
રથો અને રથયોદ્ધાઓ કાપી નાખ્યા, તોડી નાખ્યા અને બે ભાગે વિભાજિત થયા; યુદ્ધભૂમિ પર લોહીની નદીઓ વહેવા લાગી.
યત્રોન્મદા હિ માતંગા દૃશ્યંતે શૈલશૃંગવત્ । કેશાઃ શૈવાલલક્ષ્યાસ્તે મુહુઃ પ્રાણિશિરઃ સ્થિતાઃ
જ્યાં ઉન્મત્ત હાથીઓ પર્વતશિખર જેવા દેખાતા, ત્યાં તેમના રાખથી રંગાયેલા વાળ વારંવાર જીવંત પ્રાણીઓના માથા પર દેખાતા.
અનેકે પાણયશ્છિન્ના વીરાણાં મુદ્રિકાશ્રિયઃ । દૃશ્યંતે અહિવત્તત્ર ચંદનાદિકરૂષિતાઃ
અહીં અનેક વીરોના વીંઢાયેલા હાથ, ઉંગળીમાં મુદ્રિકા પહેરેલા, ચંદન વગેરે લિપ્ત, સાપ જેવા જમીન પર પડેલા દેખાતા.