યે કેચિદ્દુસ્તરં પ્રાપ્ય રઘુનાથં સ્મરંતિ ચ । તેષાં દુઃખોદધિઃ શુષ્કો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
જે કોઈ પણ અતિ દુષ્કર સ્થાને પહોંચી રઘુનાથને યાદ કરે છે, તેમના દુઃખોના સમુદ્ર સુકાઈ જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદ્વ્રજ મહાવીર શત્રુઘ્નસવિધે બલિન્ । એષ આયામિ નિર્જિત્ય ભૂપં વીરમણિં ક્ષણાત્
એથી, હે મહાવીર, તું શક્તિશાળી શત્રુઘ્નની પાસે જા; હું વીરમણિ રાજાને ક્ષણમાં જીતીને આવીશ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ ધીરાં સમાકર્ણ્ય વાણીં પુષ્કલભાષિતામ્ । જગાદ વચનં ભૂયઃ પુષ્કલં પરવીરહા
શેષે કહ્યું: પુષ્કલના એ ધીરવાણી સાંભળી, પરવીરહનનારે પુષ્કલને ફરી સંબોધન કર્યું.
હનુમાનુવાચ। પુત્ર મા સાહસં કાર્ષીર્ભૂપં વીરમણિં પ્રતિ । એષ દાતા શરણ્યશ્ચ બલશૌર્યસમન્વિતઃ
હનુમાને કહ્યું: પુત્ર, વીરમણિ રાજા સામે તું ઉતાવળ ન કર; એ દાતા છે, શરણાગતને આશ્રય આપે છે, અને બળ તથા શૌર્યથી યુક્ત છે.
ત્વં બાલઃ સ્થવિરો ભૂપોઽખિલશસ્ત્રાસ્ત્રવિત્તમઃ । અનેકે વિજિતાઃ સંખ્યે વીરાઃ શૌર્યસુશોભિનઃ
તું તો યુવાન છે, અને રાજા વૃદ્ધ છે તથા સર્વ શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છે; યુદ્ધમાં અનેક વીર અને શૂરવીરોને એAlready હરાવી ચૂક્યો છે.
જાનીહિ પાર્શ્વે તસ્ય ત્વં રક્ષિતારં સદાશિવમ્ । ભક્ત્યા વશીકૃતં સ્થાણું સોમં ચૈતત્પુરિસ્થિતમ્
જાણ કે એના બાજુએ સદા શિવ રક્ષક તરીકે ઉભા છે, જેને એણે ભક્તિથી પ્રસન્ન કરી લીધા છે; અને આ શહેરમાં સોમ પણ વસે છે.
તસ્માદહમનેનૈવ યોત્સ્યે ભૂપેન પુષ્કલ । અન્યાન્વીરાન્વિજિત્વા ત્વં કીર્તિમાપ્નુહિ પુષ્કલામ્
એથી, પુષ્કલ, હું પોતે જ આ રાજા સાથે યુદ્ધ કરીશ; તું બીજા વીરોને જીતીને મહાન યશ મેળવે.
પુષ્કલ ઉવાચ। શિવો ભક્ત્યા વશીકૃત્ય સ્વપુરે સ્થાપિતોઽમુના । પરમસ્યાશુ હૃદયેન તિષ્ઠતિ મહેશ્વરઃ
પુષ્કલે કહ્યું: આ રાજાએ ભક્તિથી શિવને પ્રસન્ન કરી પોતાના શહેરમાં સ્થાપ્યા છે; મહેશ્વર ઝડપથી એના હૃદયમાં વસે છે.
સદાશિવોયમારાધ્ય પરમં સ્થાનમાગતઃ । સ રામો મન્મનસ્ત્યક્ત્વા ન ક્વાપિ પરિગચ્છતિ
સદા શિવને આરાધના કરીને એ પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે; પણ રામ, મારા મનને છોડીને ક્યાંય જતો નથી.
યત્ર રામસ્તત્ર વિશ્વં સર્વં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । તસ્માદહં જયિષ્યામિ રણે વીરમણિં નૃપમ્
જ્યાં રામ છે, ત્યાં આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—બધું જ છે; એથી, હું યુદ્ધમાં વીરમણિ રાજાને જરૂર હરાવીશ.
વ્રજ ત્વં સમરે યોદ્ધુમન્યાન્માનિવરાન્નૃપાન્ । વીરસિંહમુખાન્કીશ મચ્ચિંતાં મા કુરુ પ્રભો
તુ યુદ્ધમાં બીજા મહાન રાજાઓ સામે લડવા જા, વાનરરાજ; મારી ચિંતા તારે કરવી નહીં, પ્રભુ.
વાચમિત્થં સમાકર્ણ્ય હનૂમાન્ધીરસેવિતામ્ । જગામ સમરે યોદ્ધું વીરસિંહં નૃપાનુજમ્
આવી ધીરવાણી સાંભળી, હનુમાન વીરસિંહ, જે રાજાનો નાના ભાઈ હતો, એના સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.
લક્ષ્મીનિધિઃ સુતેનાસ્ય શુભાંગદસુસંજ્ઞિના । દ્વૈરથેન પ્રયુયુધે મહાશસ્ત્રાસ્ત્રવેદિના
લક્ષ્મીનિધિએ પોતાના પુત્ર શુભાંગદ સાથે, જે મહાન શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોનો જાણકાર હતો, એકલડાઈ કરી.
બલમિત્રેણ સુમદઃ સ્વપ્રતાપબલોર્જિતઃ । યોદ્ધું સશસ્ત્રઃ સંગ્રામં વિચચાર નૃપાત્મજઃ
સુમદેને પોતાના મિત્ર બલમિત્રના સહારે અને પોતાની શક્તિ તથા પરાક્રમથી સશસ્ત્ર થઈને યુદ્ધમાં પ્રવેશ કર્યો.
આહ્વયંતં નૃપં દૃષ્ટ્વા દ્વૈરથે યુદ્ધકોવિદઃ । પુષ્કલો રુક્મખચિતે રથે તિષ્ઠન્યયૌ હિ તમ્
રાજાએ જ્યારે એકલડાઈ માટે લલકાર્યું, ત્યારે યુદ્ધકુશળ પુષ્કલ સોનાથી શોભતા રથ પર ઊભો રહીને તેની સામે ગયો.
રાજા તમાગતં દૃષ્ટ્વા પુષ્કલં યુદ્ધકોવિદમ્ । ઉવાચ નિર્ભિયા વાણ્યા રણમધ્યે સુભાષિતઃ
રાજાએ યુદ્ધવિદ્વાન પુષ્કલને સામે આવતો જોયો અને रणમધ્યે નિર્ભયપણે સુંદર વચન બોલ્યા.
વીરમણિરુવાચ। બાલમાયાહિ માં ક્રુદ્ધં સંગ્રામે ચંડકોપનમ્ । ગચ્છ પ્રાણપરીપ્સાયૈ મા યુદ્ધં કુરુ મે સહ
વીરમણિએ કહ્યું: 'બાળક, ક્રોધિત અને યુદ્ધમાં ભયાનક બનેલા મને નજીક આવતો નહીં. જો તારે જીવ બચાવવો હોય તો અહીંથી ચાલે જા, મારી સાથે યુદ્ધ ન કર.'
ત્વાદૃશાન્બાલકાન્ભૂપા માદૃશાઃ કૃપયંતિ હિ । પ્રહરંતિ ન ચૈતાન્વૈ તસ્માદ્ગચ્છ રણાદ્બહિઃ
'મારા જેવા રાજાઓ તમારા જેવા બાળકો પર દયા કરે છે; અમે કદી એમને મારતા નથી. તેથી તું યુદ્ધસ્થળ છોડીને ચાલે જા.'
યાવત્ત્વં ન મયા દૃષ્ટશ્ચક્ષુર્ભ્યાં તાવદુન્મનાઃ । સાંપ્રતં ત્વાં પ્રહર્તું ન મનઃ સમભિકાંક્ષતિ
'જ્યાં સુધી મેં તને મારી આંખે જોયો નહોતો, ત્યાં સુધી મારું મન યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હતું; પણ હવે તને જોઈને તને મારવાની ઈચ્છા રહી નથી.'
યત્ત્વયા મત્સુતો બાણૈર્ભિન્નો મૂર્ચ્છીકૃતઃ પુનઃ । સર્વં મયા ક્ષાંતમદ્ય તવબાલધિયો મહત્
'મારા પુત્રને તારા બાણોથી ઘાયલ કરી બેભાન કર્યો હતો, એ તારી બાળમૂર્ખતાને ધ્યાનમાં રાખીને આજે હું બધું માફ કરી દીધું છે.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુષ્કલો નિજગાદ તમ્ । પુષ્કલ ઉવાચ। બાલોઽહં ત્વં મહાવૃદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ
આવું વચન સાંભળી પુષ્કલે જવાબ આપ્યો: 'હું તો બાળક છું, તમે ખૂબ જ વૃદ્ધ છો અને બધા શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છો.'
ક્ષત્રિયાણાં મતં ચૈવ યે બલાધિક્યસંયુતાઃ । ત એવ વૃદ્ધા ભૂપાગ્ર્ય ન વયોવૃદ્ધતાં ગતાઃ
'પણ ક્ષત્રિયોમાં તો જે વધારે બળવાન હોય એ જ વડીલ ગણાય છે, માત્ર ઉંમરથી કોઈ મોટું નથી થતું.'
મયા તે મૂર્ચ્છિતઃ પુત્રઃ સશૌર્યબલદર્પિતઃ । ઇદાનીં ત્વામહં શસ્ત્રૈઃ પાતયિષ્યામિ સંગરે
'તમારો પુત્ર પોતાના શૌર્ય અને બળના અભિમાનથી મસ્ત હતો, પણ મેં એને બેભાન કર્યો; હવે હું તમને પણ યુદ્ધમાં શસ્ત્રોથી પછાડાવીશ.'
તસ્માત્ત્વં યત્નતસ્તિષ્ઠ રાજન્સંગ્રામમૂર્ધનિ । રામભક્તં ન માં કશ્ચિજ્જયતીંદ્રપદે સ્થિતઃ
'એથી, રાજા, યુદ્ધના મથક પર પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કરીને ઊભા રહો; રામભક્ત જે સ્થાન પર સ્થિર હોય છે, ત્યાં મને કોઈ જીતતો નથી.'
ઇત્થં ભાષિતમાશ્રુત્ય પુષ્કલસ્ય નૃપાગ્રણીઃ । જહાસ બાલં સંવીક્ષ્ય કોપં ચ વ્યદધાત્પુનઃ
પુષ્કલના આવા વચન સાંભળી રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એ રાજાએ બાળકને જોઈને હસ્યો અને ફરીથી ક્રોધિત થયો.
તં વૈ કુપિતમાલક્ષ્ય ભરતાત્મજ ઉન્મદઃ । જઘાન શરવિંશત્યા રાજાનં હૃદિ તીક્ષ્ણયા
પુષ્કલને ગુસ્સે થયેલો જોઈ, ભરતપુત્ર ઉન્માદિત થઈ રાજાને હૃદયમાં વીસ તીખા બાણો મારી ઘાયલ કર્યો.
રાજા તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા બાણાંસ્તેન વિમોચિતાન્ । ચિચ્છેદ પરમક્રુદ્ધઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરનેકધા
રાજાએ તેની તરફથી છોડાયેલા એ બાણોને આવતાં જોઈને, ભારે ક્રોધથી અનેક તીખા બાણોથી કાપી નાખ્યા.
તદ્બાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા ભારતિઃ પરવીરહા । ચુકોપ હૃદયેઽત્યંતં રાજાનં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ
પુષ્કલના બાણો કાપી નાખ્યા જોઈ, શત્રુવીરહંતા ભારતીના હૃદયમાં ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને તેણે રાજાને ત્રણ બાણો મારી ઘાયલ કર્યો.
વિવ્યાધ ભાલે ભૂપાલ પુત્રઃ પુષ્કલસંજ્ઞકઃ । તત્ર લગ્ના વિરેજુસ્તે ત્રિકૂટશિખરાણિ કિમ્
પુષ્કલ, જે રાજાનો પુત્ર હતો, તેણે રાજાને કપાળમાં ઘાયલ કર્યો; એ બાણો ત્યાં ઘૂસી ગયા અને ત્રિકૂટ પર્વતના શિખરો જેવી ઝગમગાટ કરતા હતા.
તૈર્બાણૈર્વ્યથિતો રાજા જઘાન નવભિઃ શરૈઃ । હૃદયે પુષ્કલં વીરં મહાકોપસમન્વિતઃ । તૈર્વત્સદન્તૈર્બહ્વસ્રં પીતં રામાનુજાઙ્ગજમ્
એ બાણોથી પીડાઈને રાજાએ ભારે ગુસ્સાથી નવ તીખા બાણો હૃદયમાં ઘૂસાડી પુષ્કલને ઘાયલ કર્યો; એ બાણો વાછરડાના દાંત જેવા તીખા હતા અને રામાનુજના પુત્રના શરીરમાંથી ઘણું લોહી પી ગયા.