જયાર્થં રાઘવસ્યૈવ શ્રુત્વા તે રણકોવિદાઃ । મહોત્સાહેન સંયુક્તા યયુર્યોદ્ધું તુ સૈનિકૈઃ
રાઘવના વિજય માટે, આ સાંભળી યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ વીરોએ મહાન ઉત્સાહથી પોતાની સેનાઓ સાથે યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કર્યું.
શેષ ઉવાચ। આહ્વયંતં મહાસૈન્યવારિધૌ પુષ્કલં નૃપમ્ । સમાલક્ષ્ય કપીંદ્રોઽપિ હનૂમાંસ્તમધાવત
શેષે કહ્યું: મહાસેનાની સમુદ્રમાં પુષ્કલ રાજાને લલકારતો જોઈ, વાનરરાજ હનુમાન પણ તેની સામે દોડી ગયો.
લાંગૂલમુદ્યમ્ય વિશાલદેહં । સરાવમાતત્ય પયોદઘોષમ્ । રણસ્થિતાન્વીરવરાન્કપીંદ્રો । જગામ તં વીરમણિં નૃપેન્દ્રમ્
પુછડી ઊંચી કરીને, વિશાળ દેહ ધરાવતો, મેઘના ગર્જન જેવો ધ્વનિ કરતો વાનરરાજ યુદ્ધમેદાનમાં ઊભેલા શ્રેષ્ઠ વીરોએ જ્યાં હતા, ત્યાં વીરમણિ રાજા તરફ આગળ વધ્યો.
આયાંતં તં હનૂમંતં વીક્ષ્ય પુષ્કલ ઉદ્ભટઃ । વિલોકયામાસદૃશા વૈરિક્રોધ સુશોણયા
હનુમાનને પોતાની તરફ આવતો જોઈ, ભયાનક પુષ્કલે દુશ્મન પ્રત્યેના ક્રોધથી લાલ આંખે તેની તરફ તાકી રહ્યો.
જગાદ તં હનૂમંતં પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । મેઘગંભીરયા વાચા નાદયન્રણમંડલમ્
પુષ્કલ, જે મહાન અસ્ત્રોનો જાણકાર હતો, તેણે મેઘ જેવો ગાઢ અવાજ કરી, યુદ્ધના મેદાનમાં હનુમાનને સંબોધન કર્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। કથં ત્વં સમરે યોદ્ધુમાગતોસિ મહાકપે । કિયદ્બલં સ્વલ્પમેતદ્રાજ્ઞો વીરમણેર્મહત્
પુષ્કલે કહ્યું: મહાબલી વાનર, તું યુદ્ધમાં લડવા કેમ આવ્યો છે? રાજા વીરમણિની તાકાત બહુ મોટી છે, અને તારી તાકાત તો બહુ ઓછી છે.
યત્ર ત્રિજગતી સર્વા સંમુખે સમુપાગતા । તત્ર ત્વં લીલયા યોદ્ધું યાતુમિચ્છસિ વા ન વા
જ્યાં ત્રણેય લોકના બધા અહીં સામસામે ભેગા થયા છે, ત્યાં તું રમતમાં લડવા આવ્યો છે કે નહિ, એ તારે નક્કી કરવું છે.
કોયં રાજા વીરમણિઃ કિયદ્બલમથાલ્પકમ્ । અત્રાગમનમત્યુગ્રં તવ વીર ન ભાવ્યતે
આ વીરમણિ રાજા કોણ છે, એની તાકાત કેટલી છે, ઓછી કે વધારે? હે વીર, તારો અહીં આવવું સામાન્ય વાત નથી.
રઘુનાથકૃપાપાંગાદહં નિસ્તીર્ય દુસ્તરમ્ । ક્ષણાન્નિર્યામિ કીશેંદ્ર મા ચિત્તં કુરુ સંગરે
રઘુનાથની કૃપાદૃષ્ટિથી હું અતિ દુષ્કર માર્ગ પાર કરી લઉં છું અને ક્ષણમાં પાછો આવીશ, વાનરરાજ, યુદ્ધમાં તારા મનમાં કોઈ ચિંતાની જરૂર નથી.
ત્વયા રાક્ષસપાથોધિસ્તીર્ણો રામકૃપાવ્રજાત્ । તથા રામં સુસંસ્મૃત્ય નિસ્તરિષ્યામિ દુસ્તરમ્
તમે રાક્ષસોના સમુદ્રને રામની કૃપાથી પાર કર્યું, એ જ રીતે હું પણ રામને સ્મરણ કરીને આ દુષ્કર કાર્ય પાર કરીશ.
યે કેચિદ્દુસ્તરં પ્રાપ્ય રઘુનાથં સ્મરંતિ ચ । તેષાં દુઃખોદધિઃ શુષ્કો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
જે કોઈ પણ અતિ દુષ્કર સ્થાને પહોંચી રઘુનાથને યાદ કરે છે, તેમના દુઃખોના સમુદ્ર સુકાઈ જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદ્વ્રજ મહાવીર શત્રુઘ્નસવિધે બલિન્ । એષ આયામિ નિર્જિત્ય ભૂપં વીરમણિં ક્ષણાત્
એથી, હે મહાવીર, તું શક્તિશાળી શત્રુઘ્નની પાસે જા; હું વીરમણિ રાજાને ક્ષણમાં જીતીને આવીશ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ ધીરાં સમાકર્ણ્ય વાણીં પુષ્કલભાષિતામ્ । જગાદ વચનં ભૂયઃ પુષ્કલં પરવીરહા
શેષે કહ્યું: પુષ્કલના એ ધીરવાણી સાંભળી, પરવીરહનનારે પુષ્કલને ફરી સંબોધન કર્યું.
હનુમાનુવાચ। પુત્ર મા સાહસં કાર્ષીર્ભૂપં વીરમણિં પ્રતિ । એષ દાતા શરણ્યશ્ચ બલશૌર્યસમન્વિતઃ
હનુમાને કહ્યું: પુત્ર, વીરમણિ રાજા સામે તું ઉતાવળ ન કર; એ દાતા છે, શરણાગતને આશ્રય આપે છે, અને બળ તથા શૌર્યથી યુક્ત છે.
ત્વં બાલઃ સ્થવિરો ભૂપોઽખિલશસ્ત્રાસ્ત્રવિત્તમઃ । અનેકે વિજિતાઃ સંખ્યે વીરાઃ શૌર્યસુશોભિનઃ
તું તો યુવાન છે, અને રાજા વૃદ્ધ છે તથા સર્વ શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છે; યુદ્ધમાં અનેક વીર અને શૂરવીરોને એAlready હરાવી ચૂક્યો છે.
જાનીહિ પાર્શ્વે તસ્ય ત્વં રક્ષિતારં સદાશિવમ્ । ભક્ત્યા વશીકૃતં સ્થાણું સોમં ચૈતત્પુરિસ્થિતમ્
જાણ કે એના બાજુએ સદા શિવ રક્ષક તરીકે ઉભા છે, જેને એણે ભક્તિથી પ્રસન્ન કરી લીધા છે; અને આ શહેરમાં સોમ પણ વસે છે.
તસ્માદહમનેનૈવ યોત્સ્યે ભૂપેન પુષ્કલ । અન્યાન્વીરાન્વિજિત્વા ત્વં કીર્તિમાપ્નુહિ પુષ્કલામ્
એથી, પુષ્કલ, હું પોતે જ આ રાજા સાથે યુદ્ધ કરીશ; તું બીજા વીરોને જીતીને મહાન યશ મેળવે.
પુષ્કલ ઉવાચ। શિવો ભક્ત્યા વશીકૃત્ય સ્વપુરે સ્થાપિતોઽમુના । પરમસ્યાશુ હૃદયેન તિષ્ઠતિ મહેશ્વરઃ
પુષ્કલે કહ્યું: આ રાજાએ ભક્તિથી શિવને પ્રસન્ન કરી પોતાના શહેરમાં સ્થાપ્યા છે; મહેશ્વર ઝડપથી એના હૃદયમાં વસે છે.
સદાશિવોયમારાધ્ય પરમં સ્થાનમાગતઃ । સ રામો મન્મનસ્ત્યક્ત્વા ન ક્વાપિ પરિગચ્છતિ
સદા શિવને આરાધના કરીને એ પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે; પણ રામ, મારા મનને છોડીને ક્યાંય જતો નથી.
યત્ર રામસ્તત્ર વિશ્વં સર્વં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । તસ્માદહં જયિષ્યામિ રણે વીરમણિં નૃપમ્
જ્યાં રામ છે, ત્યાં આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—બધું જ છે; એથી, હું યુદ્ધમાં વીરમણિ રાજાને જરૂર હરાવીશ.
વ્રજ ત્વં સમરે યોદ્ધુમન્યાન્માનિવરાન્નૃપાન્ । વીરસિંહમુખાન્કીશ મચ્ચિંતાં મા કુરુ પ્રભો
તુ યુદ્ધમાં બીજા મહાન રાજાઓ સામે લડવા જા, વાનરરાજ; મારી ચિંતા તારે કરવી નહીં, પ્રભુ.
વાચમિત્થં સમાકર્ણ્ય હનૂમાન્ધીરસેવિતામ્ । જગામ સમરે યોદ્ધું વીરસિંહં નૃપાનુજમ્
આવી ધીરવાણી સાંભળી, હનુમાન વીરસિંહ, જે રાજાનો નાના ભાઈ હતો, એના સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.
લક્ષ્મીનિધિઃ સુતેનાસ્ય શુભાંગદસુસંજ્ઞિના । દ્વૈરથેન પ્રયુયુધે મહાશસ્ત્રાસ્ત્રવેદિના
લક્ષ્મીનિધિએ પોતાના પુત્ર શુભાંગદ સાથે, જે મહાન શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોનો જાણકાર હતો, એકલડાઈ કરી.
બલમિત્રેણ સુમદઃ સ્વપ્રતાપબલોર્જિતઃ । યોદ્ધું સશસ્ત્રઃ સંગ્રામં વિચચાર નૃપાત્મજઃ
સુમદેને પોતાના મિત્ર બલમિત્રના સહારે અને પોતાની શક્તિ તથા પરાક્રમથી સશસ્ત્ર થઈને યુદ્ધમાં પ્રવેશ કર્યો.
આહ્વયંતં નૃપં દૃષ્ટ્વા દ્વૈરથે યુદ્ધકોવિદઃ । પુષ્કલો રુક્મખચિતે રથે તિષ્ઠન્યયૌ હિ તમ્
રાજાએ જ્યારે એકલડાઈ માટે લલકાર્યું, ત્યારે યુદ્ધકુશળ પુષ્કલ સોનાથી શોભતા રથ પર ઊભો રહીને તેની સામે ગયો.
રાજા તમાગતં દૃષ્ટ્વા પુષ્કલં યુદ્ધકોવિદમ્ । ઉવાચ નિર્ભિયા વાણ્યા રણમધ્યે સુભાષિતઃ
રાજાએ યુદ્ધવિદ્વાન પુષ્કલને સામે આવતો જોયો અને रणમધ્યે નિર્ભયપણે સુંદર વચન બોલ્યા.
વીરમણિરુવાચ। બાલમાયાહિ માં ક્રુદ્ધં સંગ્રામે ચંડકોપનમ્ । ગચ્છ પ્રાણપરીપ્સાયૈ મા યુદ્ધં કુરુ મે સહ
વીરમણિએ કહ્યું: 'બાળક, ક્રોધિત અને યુદ્ધમાં ભયાનક બનેલા મને નજીક આવતો નહીં. જો તારે જીવ બચાવવો હોય તો અહીંથી ચાલે જા, મારી સાથે યુદ્ધ ન કર.'
ત્વાદૃશાન્બાલકાન્ભૂપા માદૃશાઃ કૃપયંતિ હિ । પ્રહરંતિ ન ચૈતાન્વૈ તસ્માદ્ગચ્છ રણાદ્બહિઃ
'મારા જેવા રાજાઓ તમારા જેવા બાળકો પર દયા કરે છે; અમે કદી એમને મારતા નથી. તેથી તું યુદ્ધસ્થળ છોડીને ચાલે જા.'
યાવત્ત્વં ન મયા દૃષ્ટશ્ચક્ષુર્ભ્યાં તાવદુન્મનાઃ । સાંપ્રતં ત્વાં પ્રહર્તું ન મનઃ સમભિકાંક્ષતિ
'જ્યાં સુધી મેં તને મારી આંખે જોયો નહોતો, ત્યાં સુધી મારું મન યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હતું; પણ હવે તને જોઈને તને મારવાની ઈચ્છા રહી નથી.'
યત્ત્વયા મત્સુતો બાણૈર્ભિન્નો મૂર્ચ્છીકૃતઃ પુનઃ । સર્વં મયા ક્ષાંતમદ્ય તવબાલધિયો મહત્
'મારા પુત્રને તારા બાણોથી ઘાયલ કરી બેભાન કર્યો હતો, એ તારી બાળમૂર્ખતાને ધ્યાનમાં રાખીને આજે હું બધું માફ કરી દીધું છે.'