આગત્ય સંસ્થિતસ્તાવદ્રથપત્તિસમાકુલમ્ । સમુદ્ર ઇવ તત્સ્થાનાત્પ્લાવિતું પુરુષાનયાત્
ત્યાં આવીને, તે રથ અને પદાતિથી ભરેલા મેદાનમાં ઊભો રહ્યો, જાણે સમુદ્ર પોતાના સામેથી ઊભેલા મનુષ્યોને વહાવી લઈ જવા તત્પર હોય.
તદાગતં બલં દૃષ્ટ્વા રથિભિઃ શસ્ત્રકોવિદૈઃ । કોલાહલીકૃતં સર્વમુવાચ સુમતિં નૃપઃ
એવી શક્તિશાળી રથીઓથી ભરેલી સેનાને આવતી જોઈ, જે યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ હતાં અને સમગ્ર મેદાનમાં હલચલ મચાવી હતી, રાજાએ સુમતિને સંબોધન કર્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સમાગતો વીરમણિર્મમ વાજિધરો બલી । યોદ્ધું માં મહતા ભૂયઃ સૈન્યેન ચતુરંગિણા
શત્રુઘ્ને કહ્યું: વીરમણિ, શક્તિશાળી અને ઘોડા પર સવાર, મોટું ચતુરંગી સેના લઈને મારી સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યો છે.
કથં યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં કે યોત્સ્યંતિ બલોત્કટાઃ । તાન્સર્વાન્દિશ મે વીરાન્યથા સ્યાજ્જય ઈપ્સિતઃ
આ યુદ્ધ કેવી રીતે કરવું અને શક્તિશાળી વીરોમાંથી કોણ લડશે? એ બધા વીરોનાં નામ મને કહો, જેથી ઇચ્છિત વિજય મળે.
સુમતિરુવાચ। સ્વામિન્નસૌ મહારાજો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ । સમાગતઃ સ યુદ્ધાર્થં શિવભક્તિસમન્વિતઃ
સુમતિએ કહ્યું: સ્વામી, એ મહારાજ વિશાળ સેના સાથે યુદ્ધ માટે આવ્યો છે અને તે શિવભક્તિથી યુક્ત છે.
સાંપ્રતં યુદ્ધ્યતાં વીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । અન્યેપિ નીલરત્નાદ્યા યોદ્ધારો યુદ્ધકોવિદાઃ
હવે પુષ્કલ, જે પરમ અસ્ત્રવિદ્યા ધરાવે છે, યુદ્ધ કરે; અને અન્ય વીરો જેમ કે નીલ અને રત્ન પણ, જે યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ છે.
શિવેન સહ યોદ્ધવ્યં રાજ્ઞા વા ભવતાનઘ । દ્વંદ્વયુદ્ધેન જેતવ્યો મહાબલપરાક્રમઃ
હે નિર્દોષ, તમે શિવ સાથે કે રાજા સાથે યુદ્ધ કરો; એ મહાબળવાનને દ્વંદ્વયુદ્ધમાં હરાવવો પડશે.
અનેન વિધિના રાજઞ્જયસ્તેઽત્ર ભવિષ્યતિ । પશ્ચાદ્યદ્રોચતે સ્વામિંસ્તત્કુરુષ્વ મહામતે
આ રીતે, હે રાજા, તમને અહીં વિજય મળશે; પછી, જે તમને યોગ્ય લાગે તે કરો, હે મહામતિ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નઃ પરવીરહા । સુભટાનાદિદેશાથ યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ
શેષે કહ્યું: આ વચન સાંભળી, શત્રુઘ્ને, જે શત્રુવીરોનો સંહારક છે, યુદ્ધનો નક્કી કરીને પોતાના બહાદુર સૈનિકોને આદેશ આપ્યો.
સર્વૈઃ સસૈન્યૈર્યુદ્ધાર્થં રાજભિઃ શસ્ત્રકોવિદૈઃ । યથા સ્યાન્મે જયઃ ક્ષિપ્રં યતિતવ્યં તથા પુનઃ
બધા રાજાઓ અને તેમની સેનાઓ, જે શસ્ત્રકૌશલ્યમાં પારંગત છે, એમણે ફરીથી પ્રયત્ન કરવો કે જેથી જલ્દી વિજય મળે.
જયાર્થં રાઘવસ્યૈવ શ્રુત્વા તે રણકોવિદાઃ । મહોત્સાહેન સંયુક્તા યયુર્યોદ્ધું તુ સૈનિકૈઃ
રાઘવના વિજય માટે, આ સાંભળી યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ વીરોએ મહાન ઉત્સાહથી પોતાની સેનાઓ સાથે યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કર્યું.
શેષ ઉવાચ। આહ્વયંતં મહાસૈન્યવારિધૌ પુષ્કલં નૃપમ્ । સમાલક્ષ્ય કપીંદ્રોઽપિ હનૂમાંસ્તમધાવત
શેષે કહ્યું: મહાસેનાની સમુદ્રમાં પુષ્કલ રાજાને લલકારતો જોઈ, વાનરરાજ હનુમાન પણ તેની સામે દોડી ગયો.
લાંગૂલમુદ્યમ્ય વિશાલદેહં । સરાવમાતત્ય પયોદઘોષમ્ । રણસ્થિતાન્વીરવરાન્કપીંદ્રો । જગામ તં વીરમણિં નૃપેન્દ્રમ્
પુછડી ઊંચી કરીને, વિશાળ દેહ ધરાવતો, મેઘના ગર્જન જેવો ધ્વનિ કરતો વાનરરાજ યુદ્ધમેદાનમાં ઊભેલા શ્રેષ્ઠ વીરોએ જ્યાં હતા, ત્યાં વીરમણિ રાજા તરફ આગળ વધ્યો.
આયાંતં તં હનૂમંતં વીક્ષ્ય પુષ્કલ ઉદ્ભટઃ । વિલોકયામાસદૃશા વૈરિક્રોધ સુશોણયા
હનુમાનને પોતાની તરફ આવતો જોઈ, ભયાનક પુષ્કલે દુશ્મન પ્રત્યેના ક્રોધથી લાલ આંખે તેની તરફ તાકી રહ્યો.
જગાદ તં હનૂમંતં પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । મેઘગંભીરયા વાચા નાદયન્રણમંડલમ્
પુષ્કલ, જે મહાન અસ્ત્રોનો જાણકાર હતો, તેણે મેઘ જેવો ગાઢ અવાજ કરી, યુદ્ધના મેદાનમાં હનુમાનને સંબોધન કર્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। કથં ત્વં સમરે યોદ્ધુમાગતોસિ મહાકપે । કિયદ્બલં સ્વલ્પમેતદ્રાજ્ઞો વીરમણેર્મહત્
પુષ્કલે કહ્યું: મહાબલી વાનર, તું યુદ્ધમાં લડવા કેમ આવ્યો છે? રાજા વીરમણિની તાકાત બહુ મોટી છે, અને તારી તાકાત તો બહુ ઓછી છે.
યત્ર ત્રિજગતી સર્વા સંમુખે સમુપાગતા । તત્ર ત્વં લીલયા યોદ્ધું યાતુમિચ્છસિ વા ન વા
જ્યાં ત્રણેય લોકના બધા અહીં સામસામે ભેગા થયા છે, ત્યાં તું રમતમાં લડવા આવ્યો છે કે નહિ, એ તારે નક્કી કરવું છે.
કોયં રાજા વીરમણિઃ કિયદ્બલમથાલ્પકમ્ । અત્રાગમનમત્યુગ્રં તવ વીર ન ભાવ્યતે
આ વીરમણિ રાજા કોણ છે, એની તાકાત કેટલી છે, ઓછી કે વધારે? હે વીર, તારો અહીં આવવું સામાન્ય વાત નથી.
રઘુનાથકૃપાપાંગાદહં નિસ્તીર્ય દુસ્તરમ્ । ક્ષણાન્નિર્યામિ કીશેંદ્ર મા ચિત્તં કુરુ સંગરે
રઘુનાથની કૃપાદૃષ્ટિથી હું અતિ દુષ્કર માર્ગ પાર કરી લઉં છું અને ક્ષણમાં પાછો આવીશ, વાનરરાજ, યુદ્ધમાં તારા મનમાં કોઈ ચિંતાની જરૂર નથી.
ત્વયા રાક્ષસપાથોધિસ્તીર્ણો રામકૃપાવ્રજાત્ । તથા રામં સુસંસ્મૃત્ય નિસ્તરિષ્યામિ દુસ્તરમ્
તમે રાક્ષસોના સમુદ્રને રામની કૃપાથી પાર કર્યું, એ જ રીતે હું પણ રામને સ્મરણ કરીને આ દુષ્કર કાર્ય પાર કરીશ.
યે કેચિદ્દુસ્તરં પ્રાપ્ય રઘુનાથં સ્મરંતિ ચ । તેષાં દુઃખોદધિઃ શુષ્કો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
જે કોઈ પણ અતિ દુષ્કર સ્થાને પહોંચી રઘુનાથને યાદ કરે છે, તેમના દુઃખોના સમુદ્ર સુકાઈ જાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદ્વ્રજ મહાવીર શત્રુઘ્નસવિધે બલિન્ । એષ આયામિ નિર્જિત્ય ભૂપં વીરમણિં ક્ષણાત્
એથી, હે મહાવીર, તું શક્તિશાળી શત્રુઘ્નની પાસે જા; હું વીરમણિ રાજાને ક્ષણમાં જીતીને આવીશ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ ધીરાં સમાકર્ણ્ય વાણીં પુષ્કલભાષિતામ્ । જગાદ વચનં ભૂયઃ પુષ્કલં પરવીરહા
શેષે કહ્યું: પુષ્કલના એ ધીરવાણી સાંભળી, પરવીરહનનારે પુષ્કલને ફરી સંબોધન કર્યું.
હનુમાનુવાચ। પુત્ર મા સાહસં કાર્ષીર્ભૂપં વીરમણિં પ્રતિ । એષ દાતા શરણ્યશ્ચ બલશૌર્યસમન્વિતઃ
હનુમાને કહ્યું: પુત્ર, વીરમણિ રાજા સામે તું ઉતાવળ ન કર; એ દાતા છે, શરણાગતને આશ્રય આપે છે, અને બળ તથા શૌર્યથી યુક્ત છે.
ત્વં બાલઃ સ્થવિરો ભૂપોઽખિલશસ્ત્રાસ્ત્રવિત્તમઃ । અનેકે વિજિતાઃ સંખ્યે વીરાઃ શૌર્યસુશોભિનઃ
તું તો યુવાન છે, અને રાજા વૃદ્ધ છે તથા સર્વ શસ્ત્રો-અસ્ત્રોમાં પારંગત છે; યુદ્ધમાં અનેક વીર અને શૂરવીરોને એAlready હરાવી ચૂક્યો છે.
જાનીહિ પાર્શ્વે તસ્ય ત્વં રક્ષિતારં સદાશિવમ્ । ભક્ત્યા વશીકૃતં સ્થાણું સોમં ચૈતત્પુરિસ્થિતમ્
જાણ કે એના બાજુએ સદા શિવ રક્ષક તરીકે ઉભા છે, જેને એણે ભક્તિથી પ્રસન્ન કરી લીધા છે; અને આ શહેરમાં સોમ પણ વસે છે.
તસ્માદહમનેનૈવ યોત્સ્યે ભૂપેન પુષ્કલ । અન્યાન્વીરાન્વિજિત્વા ત્વં કીર્તિમાપ્નુહિ પુષ્કલામ્
એથી, પુષ્કલ, હું પોતે જ આ રાજા સાથે યુદ્ધ કરીશ; તું બીજા વીરોને જીતીને મહાન યશ મેળવે.
પુષ્કલ ઉવાચ। શિવો ભક્ત્યા વશીકૃત્ય સ્વપુરે સ્થાપિતોઽમુના । પરમસ્યાશુ હૃદયેન તિષ્ઠતિ મહેશ્વરઃ
પુષ્કલે કહ્યું: આ રાજાએ ભક્તિથી શિવને પ્રસન્ન કરી પોતાના શહેરમાં સ્થાપ્યા છે; મહેશ્વર ઝડપથી એના હૃદયમાં વસે છે.
સદાશિવોયમારાધ્ય પરમં સ્થાનમાગતઃ । સ રામો મન્મનસ્ત્યક્ત્વા ન ક્વાપિ પરિગચ્છતિ
સદા શિવને આરાધના કરીને એ પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે; પણ રામ, મારા મનને છોડીને ક્યાંય જતો નથી.
યત્ર રામસ્તત્ર વિશ્વં સર્વં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ । તસ્માદહં જયિષ્યામિ રણે વીરમણિં નૃપમ્
જ્યાં રામ છે, ત્યાં આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—બધું જ છે; એથી, હું યુદ્ધમાં વીરમણિ રાજાને જરૂર હરાવીશ.