શુભાંગદોઽનુજસ્તસ્ય મહારત્નમયં દધત્ । કવચં વપુષિ શ્રેષ્ઠં નિજં પ્રાયાદ્રણોત્સવે
તેના નાના ભાઈ શુભાંગદે પોતાના ઉત્તમ શરીરે મહામૂલ્યવાન રત્નજડિત કવચ પહેરી યુદ્ધના ઉત્સવ માટે આગળ વધ્યો.
રાજભ્રાતા વીરસિંહઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ । યયૌ નૃપાજ્ઞયા તત્ર શાસનં ભૂમિપસ્ય હિ
રાજાના ભાઈ વીરસિંહ, બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં નિપુણ, રાજાના આદેશથી રાજાના હુકમનું પાલન કરવા ત્યાં ગયો.
જામેયસ્તસ્ય રાજ્ઞોઽપિ બલમિત્ર ઇતિ સ્મૃતઃ । સન્નદ્ધઃ કવચી ખડ્ગી જગામ નૃપમંદિરમ્
રાજાના જમાઈ, બલમિત્ર તરીકે ઓળખાતા, કવચ અને તલવારથી સજ્જ થઈ રાજમહેલ તરફ ગયા.
સેનાની રિપુવારોઽપિ સેનાં તાં ચતુરંગિણીમ્ । સજ્જાં વિધાય ભૂપાય ન્યવેદયદથો મહાન્
સેનાપતિ, દુશ્મનોને હરાવનારો, ચાર પ્રકારની સેનાને તૈયાર કરી રાજાને જાણ કરી કે હવે બધું તૈયાર છે.
અથ રાજા વીરમણિઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂરિતમ્ । મણિસૃષ્ટોચ્ચચક્રોચ્ચમારોહત્સ્યંદનોત્તમમ્
પછી રાજા વીરમણિ, બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી ઘેરાયેલા, રત્નોથી શોભતા અને ઊંચા ચકરાવાળા શ્રેષ્ઠ રથ પર ચઢ્યો.
તતો વીરાર્ણવે શંખનિનાદશ્ચ સમંતતઃ । શ્રૂયતે કાતરાન્વીરાન્પ્રેરયન્નિવ સંગરે
પછી શૂરવીરોની ભીડમાં ચારેય બાજુ શંખના ઘંઘાટ સંભળાયા, જે ભયભીત અને શૂરવીરોને યુદ્ધમાં ઉતરવા પ્રેરણા આપતા હોય એમ લાગ્યું.
ભેર્યઃ સમંતતો જઘ્નુઃ શુભવાદકવાદિતાઃ । અનીકાન્યત્ર તસ્યાસન્સંગ્રામાય પ્રતસ્થુષઃ
ચારે બાજુ ઢોલ વગાડાયા, શુભ શંખ અને અન્ય વાદ્યોની ધ્વનિ સાથે; ત્યાંની સેનાઓ યુદ્ધ માટે આગળ વધવા તૈયાર થઈ.
સર્વે કૃતસ્વસ્ત્યયનાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ । સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રસંપૂર્ણા યયુઃ સમરમણ્ડલમ્
બધાએ શુભ સંસ્કાર કર્યા, સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભતા, અને દરેક શસ્ત્ર-અસ્ત્રથી સજ્જ થઈ યુદ્ધમેદાનમાં પ્રવેશ કર્યો.
ભેરીશંખનિનાદેન પૂરિતાશ્ચ નગા ગુહાઃ । આકારિતું ગતઃ કિં નુ તદ્રવઃ સ્વર્ગસંસ્થિતાન્
ઢોલ અને શંખના ગર્જનથી પહાડો અને ગુફાઓ ગૂંજી ઉઠ્યાં; એ ધ્વનિ શું સ્વર્ગમાં વસતા દેવો સુધી પહોંચી ગઈ હશે?
તસ્મિન્કોલાહલે વૃત્તે રાજા વીરમણિર્મહાન્ । રણોત્સાહેન સંયુક્તો યયૌ પ્રધનમંડલમ્
એ હલચલ વચ્ચે મહાન રાજા વીરમણિ યુદ્ધની ઉત્સાહથી ભરાઈને મુખ્ય મેદાનમાં આગળ વધ્યો.
આગત્ય સંસ્થિતસ્તાવદ્રથપત્તિસમાકુલમ્ । સમુદ્ર ઇવ તત્સ્થાનાત્પ્લાવિતું પુરુષાનયાત્
ત્યાં આવીને, તે રથ અને પદાતિથી ભરેલા મેદાનમાં ઊભો રહ્યો, જાણે સમુદ્ર પોતાના સામેથી ઊભેલા મનુષ્યોને વહાવી લઈ જવા તત્પર હોય.
તદાગતં બલં દૃષ્ટ્વા રથિભિઃ શસ્ત્રકોવિદૈઃ । કોલાહલીકૃતં સર્વમુવાચ સુમતિં નૃપઃ
એવી શક્તિશાળી રથીઓથી ભરેલી સેનાને આવતી જોઈ, જે યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ હતાં અને સમગ્ર મેદાનમાં હલચલ મચાવી હતી, રાજાએ સુમતિને સંબોધન કર્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સમાગતો વીરમણિર્મમ વાજિધરો બલી । યોદ્ધું માં મહતા ભૂયઃ સૈન્યેન ચતુરંગિણા
શત્રુઘ્ને કહ્યું: વીરમણિ, શક્તિશાળી અને ઘોડા પર સવાર, મોટું ચતુરંગી સેના લઈને મારી સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યો છે.
કથં યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં કે યોત્સ્યંતિ બલોત્કટાઃ । તાન્સર્વાન્દિશ મે વીરાન્યથા સ્યાજ્જય ઈપ્સિતઃ
આ યુદ્ધ કેવી રીતે કરવું અને શક્તિશાળી વીરોમાંથી કોણ લડશે? એ બધા વીરોનાં નામ મને કહો, જેથી ઇચ્છિત વિજય મળે.
સુમતિરુવાચ। સ્વામિન્નસૌ મહારાજો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ । સમાગતઃ સ યુદ્ધાર્થં શિવભક્તિસમન્વિતઃ
સુમતિએ કહ્યું: સ્વામી, એ મહારાજ વિશાળ સેના સાથે યુદ્ધ માટે આવ્યો છે અને તે શિવભક્તિથી યુક્ત છે.
સાંપ્રતં યુદ્ધ્યતાં વીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । અન્યેપિ નીલરત્નાદ્યા યોદ્ધારો યુદ્ધકોવિદાઃ
હવે પુષ્કલ, જે પરમ અસ્ત્રવિદ્યા ધરાવે છે, યુદ્ધ કરે; અને અન્ય વીરો જેમ કે નીલ અને રત્ન પણ, જે યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ છે.
શિવેન સહ યોદ્ધવ્યં રાજ્ઞા વા ભવતાનઘ । દ્વંદ્વયુદ્ધેન જેતવ્યો મહાબલપરાક્રમઃ
હે નિર્દોષ, તમે શિવ સાથે કે રાજા સાથે યુદ્ધ કરો; એ મહાબળવાનને દ્વંદ્વયુદ્ધમાં હરાવવો પડશે.
અનેન વિધિના રાજઞ્જયસ્તેઽત્ર ભવિષ્યતિ । પશ્ચાદ્યદ્રોચતે સ્વામિંસ્તત્કુરુષ્વ મહામતે
આ રીતે, હે રાજા, તમને અહીં વિજય મળશે; પછી, જે તમને યોગ્ય લાગે તે કરો, હે મહામતિ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નઃ પરવીરહા । સુભટાનાદિદેશાથ યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ
શેષે કહ્યું: આ વચન સાંભળી, શત્રુઘ્ને, જે શત્રુવીરોનો સંહારક છે, યુદ્ધનો નક્કી કરીને પોતાના બહાદુર સૈનિકોને આદેશ આપ્યો.
સર્વૈઃ સસૈન્યૈર્યુદ્ધાર્થં રાજભિઃ શસ્ત્રકોવિદૈઃ । યથા સ્યાન્મે જયઃ ક્ષિપ્રં યતિતવ્યં તથા પુનઃ
બધા રાજાઓ અને તેમની સેનાઓ, જે શસ્ત્રકૌશલ્યમાં પારંગત છે, એમણે ફરીથી પ્રયત્ન કરવો કે જેથી જલ્દી વિજય મળે.
જયાર્થં રાઘવસ્યૈવ શ્રુત્વા તે રણકોવિદાઃ । મહોત્સાહેન સંયુક્તા યયુર્યોદ્ધું તુ સૈનિકૈઃ
રાઘવના વિજય માટે, આ સાંભળી યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ વીરોએ મહાન ઉત્સાહથી પોતાની સેનાઓ સાથે યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કર્યું.
શેષ ઉવાચ। આહ્વયંતં મહાસૈન્યવારિધૌ પુષ્કલં નૃપમ્ । સમાલક્ષ્ય કપીંદ્રોઽપિ હનૂમાંસ્તમધાવત
શેષે કહ્યું: મહાસેનાની સમુદ્રમાં પુષ્કલ રાજાને લલકારતો જોઈ, વાનરરાજ હનુમાન પણ તેની સામે દોડી ગયો.
લાંગૂલમુદ્યમ્ય વિશાલદેહં । સરાવમાતત્ય પયોદઘોષમ્ । રણસ્થિતાન્વીરવરાન્કપીંદ્રો । જગામ તં વીરમણિં નૃપેન્દ્રમ્
પુછડી ઊંચી કરીને, વિશાળ દેહ ધરાવતો, મેઘના ગર્જન જેવો ધ્વનિ કરતો વાનરરાજ યુદ્ધમેદાનમાં ઊભેલા શ્રેષ્ઠ વીરોએ જ્યાં હતા, ત્યાં વીરમણિ રાજા તરફ આગળ વધ્યો.
આયાંતં તં હનૂમંતં વીક્ષ્ય પુષ્કલ ઉદ્ભટઃ । વિલોકયામાસદૃશા વૈરિક્રોધ સુશોણયા
હનુમાનને પોતાની તરફ આવતો જોઈ, ભયાનક પુષ્કલે દુશ્મન પ્રત્યેના ક્રોધથી લાલ આંખે તેની તરફ તાકી રહ્યો.
જગાદ તં હનૂમંતં પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । મેઘગંભીરયા વાચા નાદયન્રણમંડલમ્
પુષ્કલ, જે મહાન અસ્ત્રોનો જાણકાર હતો, તેણે મેઘ જેવો ગાઢ અવાજ કરી, યુદ્ધના મેદાનમાં હનુમાનને સંબોધન કર્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। કથં ત્વં સમરે યોદ્ધુમાગતોસિ મહાકપે । કિયદ્બલં સ્વલ્પમેતદ્રાજ્ઞો વીરમણેર્મહત્
પુષ્કલે કહ્યું: મહાબલી વાનર, તું યુદ્ધમાં લડવા કેમ આવ્યો છે? રાજા વીરમણિની તાકાત બહુ મોટી છે, અને તારી તાકાત તો બહુ ઓછી છે.
યત્ર ત્રિજગતી સર્વા સંમુખે સમુપાગતા । તત્ર ત્વં લીલયા યોદ્ધું યાતુમિચ્છસિ વા ન વા
જ્યાં ત્રણેય લોકના બધા અહીં સામસામે ભેગા થયા છે, ત્યાં તું રમતમાં લડવા આવ્યો છે કે નહિ, એ તારે નક્કી કરવું છે.
કોયં રાજા વીરમણિઃ કિયદ્બલમથાલ્પકમ્ । અત્રાગમનમત્યુગ્રં તવ વીર ન ભાવ્યતે
આ વીરમણિ રાજા કોણ છે, એની તાકાત કેટલી છે, ઓછી કે વધારે? હે વીર, તારો અહીં આવવું સામાન્ય વાત નથી.
રઘુનાથકૃપાપાંગાદહં નિસ્તીર્ય દુસ્તરમ્ । ક્ષણાન્નિર્યામિ કીશેંદ્ર મા ચિત્તં કુરુ સંગરે
રઘુનાથની કૃપાદૃષ્ટિથી હું અતિ દુષ્કર માર્ગ પાર કરી લઉં છું અને ક્ષણમાં પાછો આવીશ, વાનરરાજ, યુદ્ધમાં તારા મનમાં કોઈ ચિંતાની જરૂર નથી.
ત્વયા રાક્ષસપાથોધિસ્તીર્ણો રામકૃપાવ્રજાત્ । તથા રામં સુસંસ્મૃત્ય નિસ્તરિષ્યામિ દુસ્તરમ્
તમે રાક્ષસોના સમુદ્રને રામની કૃપાથી પાર કર્યું, એ જ રીતે હું પણ રામને સ્મરણ કરીને આ દુષ્કર કાર્ય પાર કરીશ.