શત્રુઘ્ન ઉવાચ। મદીયોઽશ્વ કુત્ર વિપ્ર કથયસ્વ મહામતે । ન લક્ષ્યતે ગતિસ્તસ્ય સેવકૈર્મમ કોવિદૈઃ
શત્રુઘ્ને કહ્યું: વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, મારા ઘોડો ક્યાં છે એ કહો. મારા કુશળ સેવકોને પણ એનો પંથ દેખાતો નથી.
શંસ તં યેન વા નીતં ક્ષત્ત્રિયેણ ચ માનિના । કથમત્ર હયપ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતિ તપોધન
કૃપા કરીને કહો કે એ ઘોડો કોને લઈ ગયો છે, કોઈ ગર્વીલા ક્ષત્રિયે તો નહીં? અને, તપસ્વી, અહીં ઘોડો પાછો કેવી રીતે મળશે?
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય સ નારદઃ । ઉવાચ વીણાં રણયન્ગાયન્રામકથાં મુહુઃ
શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, નારદજી વારંવાર વીણા વગાડતાં રામકથા ગાવા લાગ્યા.
નારદ ઉવાચ। એતદ્દેવપુરં રાજન્ભૂપો વીરમણિર્મહાન્ । તત્પુત્રેણ વનસ્થેન ગૃહીતસ્તવ વાજિરાટ્
નારદે કહ્યું: રાજા, આ દેવપુર છે. મહાન રાજા વીરમણિ અને એમના વનમાં રહેતા પુત્રએ તારો મુખ્ય ઘોડો પકડી લીધો છે.
તત્ર યુદ્ધં મહત્તેઽદ્ય ભવિષ્યતિ સુદારુણમ્ । અત્ર વીરાઃ પતિષ્યંતિ બલશૌર્યસમન્વિતાઃ
અહીં આજે બહુ મોટું અને ભયાનક યુદ્ધ થશે. અહીં પરાક્રમી અને બલવાન વીરોએ જીવ ગુમાવવાનો છે.
તસ્માદત્ર મહાયત્નાત્સ્થાતવ્યં તે મહાબલ । રચય વ્યૂહરચનાં દુર્ગમાં પરસૈનિકૈઃ
એથી, મહાબળવાન, તારે અહીં ખૂબ જ પ્રયત્નપૂર્વક સ્થિર રહેવું જોઈએ અને દુશ્મન માટે ભેદી ન હોય એવી મજબૂત યુદ્ધવ્યવસ્થા ગોઠવવી જોઈએ.
જયસ્તે ભવિતા રાજન્કૃચ્છ્રેણાસ્માન્નૃપોત્તમાત્ । રામં કો નુ પરાજીયાદ્ભુવને સકલે હ્યપિ
રાજા, તને વિજય મળશે, ભલે થોડી મુશ્કેલીથી. આખી દુનિયામાં રામને કોણ હરાવી શકે?
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે વિપ્રો નભસિ સ્થિતવાંસ્તતઃ । યુદ્ધં સુદારુણં દ્રક્ષ્યન્દેવદાનવયોરિવ
આવું કહી, વિદ્વાન મુનિ આકાશમાં ઊભા રહી અદૃશ્ય થઈ ગયા. હવે અહીં દેવો અને દાનવો વચ્ચેના યુદ્ધ જેવું ભયાનક યુદ્ધ જોવા મળશે.
શેષ ઉવાચ। અથ રાજા વીરમણિઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ । પટહં ઘોષિતું સ્વીયે પુરમધ્યે મહારવમ્
શેષે કહ્યું: પછી રાજા વીરમણિ, બધા શૂરવીરોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના શહેરના મધ્યમાં જોરદાર ઢોલ વગાડવાનો હુકમ આપ્યો.
આહ્વયામાસ સેનાન્યં રિપુવીરં મહોન્નતમ્ । કથયામાસ ચ ક્ષિપ્રં મેઘગંભીરયા ગિરા
પછી તેણે પોતાના દુશ્મનોના ભયને હરાવનારા મહાન સેનાપતિને બોલાવ્યો અને મેઘ જેવી ઘંઘાટભરી અવાજે તરત જ વાત કરી.
વીરમણિરુવાચ। સેનાનીઃ પટહસ્યાજ્ઞાં દેહિ મે શોભને પુરે । તચ્છ્રુત્વા મે સુસન્નદ્ધાઃ શત્રુઘ્નં પ્રતિ યાંતુ તે
વીરમણિએ કહ્યું: સેનાપતિ, મારા સુંદર શહેરમાં ઢોલ વગાડવાનો આદેશ આપ. એ સાંભળીને મારા સજ્જ શૂરવીરો શત્રુઘ્ન સામે આગળ વધે.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય રાજ્ઞો વીરમણેસ્તદા । કારયામાસ પટહં મહારવનિનાદિતમ્
રાજા વીરમણિના આ શબ્દો સાંભળીને સેનાપતિએ જોરદાર ધ્વનિ સાથે ઢોલ વગાડાવ્યા.
ગેહે ગેહે ચ રથ્યાયાં શ્રૂયતે પટહધ્વનિઃ । શત્રુઘ્નં યાંતુ યે સર્વે વીરા રાજપુરે સ્થિતાઃ
દરેક ઘર અને રસ્તા પર ઢોલનો અવાજ સંભળાયો; રાજમહેલમાં રહેલા બધા શૂરવીરો શત્રુઘ્ન સામે જવા તૈયાર થયા.
યે વૈ રાજ્ઞઃ સમુલ્લંઘ્ય શાસનં વીરમાનિનઃ । પુત્રા વા ભ્રાતરો વાપિ તે વધ્યાઃ સ્યુર્નૃપાજ્ઞયા
જે કોઈ રાજાના આદેશને અવગણે છે, ભલે તે પુત્ર હોય કે ભાઈ, તેઓને રાજાના હુકમથી દંડ આપવામાં આવશે.
શૃણ્વંતુ વીરાઃ પુનરપ્યાહ તે પટહે રવમ્ । શ્રુત્વા વિધીયતામાશુ કર્તવ્યં મા વિલંબિતમ્
શૂરવીરો ફરીથી ઢોલનો અવાજ સાંભળે; એ સાંભળ્યા પછી કામ તરત કરો, વિલંબ ન કરો.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ પટહરવં સ્વકર્ણગોચરં । નરવરવીરવરા યયુર્નૃપોત્તમમ્ । કનકકવચભૂષિતસ્વદેહાઃ । સમરમહોત્સવ હૃષ્ટચિત્તકોશાઃ
શેષે કહ્યું: ઢોલનો અવાજ કાનમાં પડતાં જ શ્રેષ્ઠ શૂરવીરો અને મહાન પુરુષો પોતાના શરીરે સોનાની કવચ પહેરી, યુદ્ધના ઉત્સવ માટે આનંદથી ભરાઈ રાજા પાસે પહોંચ્યા.
કેચિદ્યયુઃ શિરસ્ત્રાણં ધૃત્વા શિરસિ શોભનમ્ । કવચેન સુશોભાઢ્યાઃ શતકોટિસુશોભિતાઃ
કેટલાંક શૂરવીરો સુંદર શિરસ્ત્રાણ પહેરીને, ચમકતા કવચથી સજ્જ થઈને, હજારોમાં પણ વિશેષ દેખાતા ગયા.
રથેન હયયુગ્મેન મણિકાંચનશોભિના । યયુસ્તે રાજસંદેશાન્નૃવરાલયમુન્મદાઃ
કેટલાંક રત્ન અને સોનાથી સજ્જ રથમાં ઘોડા જોડીને રાજાના આદેશથી ઉત્સાહભેર રાજમહેલ તરફ ગયા.
કેચિન્મતંગજૈર્મત્તૈઃ કેચિદ્વાહૈઃ સુશોભનૈઃ । યયુર્નપગૃહં સર્વે રાજસંદેશકારકાઃ
કેટલાંક ઉન્મત્ત હાથીઓ પર, તો કેટલાંક સુંદર વાહનો પર બેઠા; બધા રાજાના આદેશનું પાલન કરતા મહેલ તરફ ગયા.
વિવિક્તસ્વર્ણકવચશિરસ્ત્રાણસુશોભિતઃ । રુક્માંગદોઽપિ ચ નિજે રથે તિષ્ઠન્મનોજવે
રુક્માંગદ પોતે અલગથી ચમકતા સોનાના કવચ અને તેજસ્વી શિરસ્ત્રાણ પહેરી પોતાના ઝડપી રથ પર ઊભો રહ્યો.
શુભાંગદોઽનુજસ્તસ્ય મહારત્નમયં દધત્ । કવચં વપુષિ શ્રેષ્ઠં નિજં પ્રાયાદ્રણોત્સવે
તેના નાના ભાઈ શુભાંગદે પોતાના ઉત્તમ શરીરે મહામૂલ્યવાન રત્નજડિત કવચ પહેરી યુદ્ધના ઉત્સવ માટે આગળ વધ્યો.
રાજભ્રાતા વીરસિંહઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ । યયૌ નૃપાજ્ઞયા તત્ર શાસનં ભૂમિપસ્ય હિ
રાજાના ભાઈ વીરસિંહ, બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં નિપુણ, રાજાના આદેશથી રાજાના હુકમનું પાલન કરવા ત્યાં ગયો.
જામેયસ્તસ્ય રાજ્ઞોઽપિ બલમિત્ર ઇતિ સ્મૃતઃ । સન્નદ્ધઃ કવચી ખડ્ગી જગામ નૃપમંદિરમ્
રાજાના જમાઈ, બલમિત્ર તરીકે ઓળખાતા, કવચ અને તલવારથી સજ્જ થઈ રાજમહેલ તરફ ગયા.
સેનાની રિપુવારોઽપિ સેનાં તાં ચતુરંગિણીમ્ । સજ્જાં વિધાય ભૂપાય ન્યવેદયદથો મહાન્
સેનાપતિ, દુશ્મનોને હરાવનારો, ચાર પ્રકારની સેનાને તૈયાર કરી રાજાને જાણ કરી કે હવે બધું તૈયાર છે.
અથ રાજા વીરમણિઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂરિતમ્ । મણિસૃષ્ટોચ્ચચક્રોચ્ચમારોહત્સ્યંદનોત્તમમ્
પછી રાજા વીરમણિ, બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી ઘેરાયેલા, રત્નોથી શોભતા અને ઊંચા ચકરાવાળા શ્રેષ્ઠ રથ પર ચઢ્યો.
તતો વીરાર્ણવે શંખનિનાદશ્ચ સમંતતઃ । શ્રૂયતે કાતરાન્વીરાન્પ્રેરયન્નિવ સંગરે
પછી શૂરવીરોની ભીડમાં ચારેય બાજુ શંખના ઘંઘાટ સંભળાયા, જે ભયભીત અને શૂરવીરોને યુદ્ધમાં ઉતરવા પ્રેરણા આપતા હોય એમ લાગ્યું.
ભેર્યઃ સમંતતો જઘ્નુઃ શુભવાદકવાદિતાઃ । અનીકાન્યત્ર તસ્યાસન્સંગ્રામાય પ્રતસ્થુષઃ
ચારે બાજુ ઢોલ વગાડાયા, શુભ શંખ અને અન્ય વાદ્યોની ધ્વનિ સાથે; ત્યાંની સેનાઓ યુદ્ધ માટે આગળ વધવા તૈયાર થઈ.
સર્વે કૃતસ્વસ્ત્યયનાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ । સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રસંપૂર્ણા યયુઃ સમરમણ્ડલમ્
બધાએ શુભ સંસ્કાર કર્યા, સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભતા, અને દરેક શસ્ત્ર-અસ્ત્રથી સજ્જ થઈ યુદ્ધમેદાનમાં પ્રવેશ કર્યો.
ભેરીશંખનિનાદેન પૂરિતાશ્ચ નગા ગુહાઃ । આકારિતું ગતઃ કિં નુ તદ્રવઃ સ્વર્ગસંસ્થિતાન્
ઢોલ અને શંખના ગર્જનથી પહાડો અને ગુફાઓ ગૂંજી ઉઠ્યાં; એ ધ્વનિ શું સ્વર્ગમાં વસતા દેવો સુધી પહોંચી ગઈ હશે?
તસ્મિન્કોલાહલે વૃત્તે રાજા વીરમણિર્મહાન્ । રણોત્સાહેન સંયુક્તો યયૌ પ્રધનમંડલમ્
એ હલચલ વચ્ચે મહાન રાજા વીરમણિ યુદ્ધની ઉત્સાહથી ભરાઈને મુખ્ય મેદાનમાં આગળ વધ્યો.