યદિ રામઃ સમાગત્ય સ્વાત્માનં દર્શયિષ્યતિ । તદાહં ચરણૌ તસ્ય પ્રણમામિ સુકોમલૌ
જો રામ સ્વયં આવીને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ બતાવે, તો હું તેના સુંદર પગે વંદન કરીશ.
સ્વામિના ન હિ યોદ્ધવ્યં મહાન નય ઉચ્યતે । અન્યે વીરાસ્તૃણપ્રાયાઃ કિંચિત્કર્તું ન વૈ ક્ષમાઃ
પોતાના સ્વામી સાથે યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી—આ સૌથી મોટો નિયમ છે. બીજા વીર તો ઘાસ જેટલા છે, તેઓ કશું કરી શકે નહીં.
તસ્માદ્યુદ્ધ્યસ્વ રાજેંદ્ર રક્ષકે મયિ સુસ્થિતે । કો ગૃહ્ણાતિ બલાદ્વાહં ત્રિલોકી યદિ સંગતા
માટે, રાજેન્દ્ર, તું યુદ્ધ કર; હું તારી રક્ષા માટે મજબૂત ઊભો છું. ત્રણે લોક ભેગા થાય તો પણ, ઘોડો બળજબરીથી કોણ લઈ શકે?
શેષ ઉવાચ। એતદ્વચઃ પરં શ્રુત્વા ચંદ્રચૂડસ્ય ભૂમિપઃ । જહર્ષ માનસેઽત્યંતં યુદ્ધકર્મણિ કૌતુકી
શેષે કહ્યું: ચંદ્રચૂડના આ ઉત્તમ વચનો સાંભળી, રાજાને મનમાં ખૂબ આનંદ થયો અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થયો.
શેષ ઉવાચ। સેનાચરા મહારાજ્ઞો મહાબલસમન્વિતાઃ । સમાગતાસ્તં પશ્યંતો હયં રામસ્ય ભૂપતેઃ
શેષે કહ્યું: મહારાજાના શક્તિશાળી સેનાપતિઓ ભેગા થયા અને રામરાજાના ઘોડાને જોઈ રહ્યા હતા.
ક્વા સાવશ્વઃ કેન નીતઃ કથં વા દૃશ્યતે ન સઃ । કો ગંતા યમપુર્યાં વૈ વાહં હૃત્વા સુમંદધીઃ
'ઘોડો ક્યાં ગયો? કોણ લઈ ગયું? કેમ દેખાતો નથી? જે ઘોડો ચોરીને યમપુરિ જશે, એ શાંત મનથી કેવી રીતે જઈ શકે?'
વિલોકયંતસ્તન્માર્ગં યાવત્સેનાચરા રઘોઃ । તાવત્પ્રાપ્તો મહારાજો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ
રઘુની સેના શોધતી રહી એ રસ્તે, ત્યારે જ મહારાજા મોટી સેના સાથે આવી પહોંચ્યા.
પપ્રચ્છ સેવકાન્સર્વાન્કુત્રાશ્વો મમ સાંપ્રતમ્ । ન દૃશ્યતે કથં વાહઃ સ્વર્ણપત્રસુશોભિતઃ
તેણે પોતાના સેવકોને પૂછ્યું: 'મારો ઘોડો હવે ક્યાં છે? સોનાની સુશોભિત સજાવટવાળો ઘોડો કેમ દેખાતો નથી?'
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સેવકાસ્તે હયાનુગાઃ । પ્રોચુર્નાથ મનોવેગો વાહઃ કેનાપિ કાનને
આ શબ્દો સાંભળી, ઘોડાની સાથે રહેલા સેવકો બોલ્યા: 'પ્રભુ, મનપટ ઘોડો કોઈક વનમાં લઈ ગયો.'
હૃતો ન લક્ષ્યતે તસ્માદસ્માભિર્માર્ગકોવિદૈઃ । તદત્ર યત્નઃ કર્તવ્યો હયપ્રાપ્તિં પ્રતિ પ્રભો
'ઘોડો ચોરી ગયો છે અને અમારે શોધી શકાયો નથી, ભલે અમે શોધવામાં કુશળ હોઈએ. માટે, પ્રભુ, હવે અહીં ઘોડો પાછો મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.'
તેષાં વચનમાકર્ણ્ય પપ્રચ્છ સુમતિં નૃપઃ । શત્રુઘ્નઃ શત્રુસંહારકારીમોહનરૂપધૃક્
તેમના વચન સાંભળી રાજાએ સુમતિને પ્રશ્ન કર્યો. શત્રુઘ્ન, જે શત્રુઓનો નાશ કરે છે, એણે એવો રૂપ ધારણ કર્યો કે દુશ્મનો પણ ભુલાઈ જાય.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કોઽત્ર રાજા નિવસતિ કથં વાહસ્ય સંગમઃ । કિયદ્બલં ભૂમિપતેર્યેન મેઽદ્ય હૃતો હયઃ
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: અહીં કયો રાજા વસે છે? ઘોડો અહીં કેમ આવ્યો? આજે મારા ઘોડાને કયા રાજાએ કઈ રીતે પકડી લીધો અને એ રાજાની શક્તિ કેટલી છે?
સુમતિરુવાચ। રાજન્દેવપુરં હ્યેતદ્દેવેનૈવ વિનિર્મિતમ્ । કૈલાસમિવ દુર્ગમ્યં વૈરિસંઘૈઃ સુસંહતૈઃ
સુમતિએ કહ્યું: રાજા, આ દેવપુર છે, જે ભગવાને પોતે બનાવ્યું છે. એ કૈલાસ જેટલું જ અપ્રાપ્ય છે અને દુશ્મનોની ટોળીઓથી સારી રીતે રક્ષાયેલું છે.
અસ્મિન્વીરમણી રાજા મહાશૂરઃ પ્રતાપવાન્ । રાજ્યં કરોતિ ધર્મેણ શિવેન પરિરક્ષિતઃ
અહીં વીરમણિ નામનો મહાવીર અને પરાક્રમી રાજા છે. એ ધર્મથી રાજ્ય કરે છે અને શિવજીની રક્ષા હેઠળ છે.
યોઽસૌ પ્રલયકારી સ આસ્તે ભક્ત્યા વશીકૃતઃ । ચંદ્રચૂડઃ સ્વભક્તસ્ય પક્ષપાતં સૃજન્સદા
જે પ્રલય લાવનાર છે, એ અહીં ભક્તિથી વશ થયેલો રહે છે. ચંદ્રચૂડ હંમેશા પોતાના ભક્તની તરફદારી કરે છે.
તસ્માદત્ર મહદ્યુદ્ધં ગૃહીતશ્ચેદ્ભવિષ્યતિ । યત્તાઃ સંતઃ પ્રકુર્વંતુ રક્ષણં કટકસ્ય હિ
અહીં જો મોટું યુદ્ધ થયું તો એ નિશ્ચિત થશે. તેથી બધા સજ્જનોએ શિબિરની રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
એવં શ્રુત્વા સ શત્રુઘ્નઃ સર્વભૂપશિરોમણિઃ । સૈન્યવ્યૂહં રચિત્વાસૌ તિષ્ઠતિ સ્મ મહાયશાઃ
આવું સાંભળી શત્રુઘ્ન, બધા રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, એણે પોતાની સેના ગોઠવી અને પોતાનું મહાન યશ ધરાવતા સ્થિર ઊભો રહ્યો.
અથ તં સુખમાસીનં મંત્રયંતં સુમંત્રિણા । આજગામ સ દેવર્ષિર્યુદ્ધકૌતુકસંયુતઃ
પછી જ્યારે શત્રુઘ્ન સુખથી બેઠો હતો અને svojih મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરતો હતો, ત્યારે દેવર્ષિ યુદ્ધની ઉત્સુકતા સાથે ત્યાં આવ્યા.
તમાગતં મુનિં દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નસ્તપસાં નિધિમ્ । અભ્યુત્થાયાસને સ્થાપ્ય મધુપર્કમથાર્પયત્
મુનિને આવ્યા જોઈને, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા શત્રુઘ્ન ઊભો થયો, એમને આસન આપ્યું અને મધુપર્ક અર્પણ કર્યો.
સ્વાગતેન ચ સંતુષ્ટં નારદં મુનિસત્તમમ્ । ઉવાચ પ્રીણયન્વાચા વાક્યવાદવિશારદઃ
સ્વાગતના મીઠા શબ્દોથી, શત્રુઘ્ને મુનિશ્રેષ્ઠ નારદજીને પ્રસન્ન કર્યા અને સુંદર વાણીથી એમને સંબોધ્યા.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। મદીયોઽશ્વ કુત્ર વિપ્ર કથયસ્વ મહામતે । ન લક્ષ્યતે ગતિસ્તસ્ય સેવકૈર્મમ કોવિદૈઃ
શત્રુઘ્ને કહ્યું: વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, મારા ઘોડો ક્યાં છે એ કહો. મારા કુશળ સેવકોને પણ એનો પંથ દેખાતો નથી.
શંસ તં યેન વા નીતં ક્ષત્ત્રિયેણ ચ માનિના । કથમત્ર હયપ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતિ તપોધન
કૃપા કરીને કહો કે એ ઘોડો કોને લઈ ગયો છે, કોઈ ગર્વીલા ક્ષત્રિયે તો નહીં? અને, તપસ્વી, અહીં ઘોડો પાછો કેવી રીતે મળશે?
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય સ નારદઃ । ઉવાચ વીણાં રણયન્ગાયન્રામકથાં મુહુઃ
શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, નારદજી વારંવાર વીણા વગાડતાં રામકથા ગાવા લાગ્યા.
નારદ ઉવાચ। એતદ્દેવપુરં રાજન્ભૂપો વીરમણિર્મહાન્ । તત્પુત્રેણ વનસ્થેન ગૃહીતસ્તવ વાજિરાટ્
નારદે કહ્યું: રાજા, આ દેવપુર છે. મહાન રાજા વીરમણિ અને એમના વનમાં રહેતા પુત્રએ તારો મુખ્ય ઘોડો પકડી લીધો છે.
તત્ર યુદ્ધં મહત્તેઽદ્ય ભવિષ્યતિ સુદારુણમ્ । અત્ર વીરાઃ પતિષ્યંતિ બલશૌર્યસમન્વિતાઃ
અહીં આજે બહુ મોટું અને ભયાનક યુદ્ધ થશે. અહીં પરાક્રમી અને બલવાન વીરોએ જીવ ગુમાવવાનો છે.
તસ્માદત્ર મહાયત્નાત્સ્થાતવ્યં તે મહાબલ । રચય વ્યૂહરચનાં દુર્ગમાં પરસૈનિકૈઃ
એથી, મહાબળવાન, તારે અહીં ખૂબ જ પ્રયત્નપૂર્વક સ્થિર રહેવું જોઈએ અને દુશ્મન માટે ભેદી ન હોય એવી મજબૂત યુદ્ધવ્યવસ્થા ગોઠવવી જોઈએ.
જયસ્તે ભવિતા રાજન્કૃચ્છ્રેણાસ્માન્નૃપોત્તમાત્ । રામં કો નુ પરાજીયાદ્ભુવને સકલે હ્યપિ
રાજા, તને વિજય મળશે, ભલે થોડી મુશ્કેલીથી. આખી દુનિયામાં રામને કોણ હરાવી શકે?
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે વિપ્રો નભસિ સ્થિતવાંસ્તતઃ । યુદ્ધં સુદારુણં દ્રક્ષ્યન્દેવદાનવયોરિવ
આવું કહી, વિદ્વાન મુનિ આકાશમાં ઊભા રહી અદૃશ્ય થઈ ગયા. હવે અહીં દેવો અને દાનવો વચ્ચેના યુદ્ધ જેવું ભયાનક યુદ્ધ જોવા મળશે.
શેષ ઉવાચ। અથ રાજા વીરમણિઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ । પટહં ઘોષિતું સ્વીયે પુરમધ્યે મહારવમ્
શેષે કહ્યું: પછી રાજા વીરમણિ, બધા શૂરવીરોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના શહેરના મધ્યમાં જોરદાર ઢોલ વગાડવાનો હુકમ આપ્યો.
આહ્વયામાસ સેનાન્યં રિપુવીરં મહોન્નતમ્ । કથયામાસ ચ ક્ષિપ્રં મેઘગંભીરયા ગિરા
પછી તેણે પોતાના દુશ્મનોના ભયને હરાવનારા મહાન સેનાપતિને બોલાવ્યો અને મેઘ જેવી ઘંઘાટભરી અવાજે તરત જ વાત કરી.