તસ્માદિમં મહારાજ રાજ્યેન સહ સન્નતઃ । વાજિનં ભોજનં દત્વા પ્રેક્ષસ્વાંઘ્રિયુગં તતઃ
માટે, મહારાજ, વિનમ્રતાથી આ ઘોડાને અને રાજ્યને ભોજનરૂપે અર્પણ કરો, અને પછી એના ચરણકમળનું દર્શન કરો.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શિવસ્ય સ નૃપોત્તમઃ । ઉવાચ તં સુરેંદ્રાદિવંદ્યપાદાંબુજદ્વયમ્
શિવના આ વચન સાંભળી, એ સર્વોત્તમ રાજાએ, જેમના ચરણકમળને ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ પણ વંદન કરે છે, એમને ઉત્તર આપ્યો.
વીરમણિરુવાચ। ક્ષત્રિયાણામયં ધર્મો યત્પ્રતાપસ્ય રક્ષણમ્ । તદસૌ ક્રાંતુમુદ્યુક્તઃ ક્રતુના હયસંજ્ઞિના
વીરમણિએ કહ્યું: ક્ષત્રિયનો ધર્મ એ છે કે પોતાનું શૌર્ય જાળવે. એટલે તે યજ્ઞ માટેના ઘોડાને પકડવા નીકળી પડ્યો.
તસ્માદ્રક્ષ્યઃ સ્વપ્રતાપો યેનકેનાપિ માનિના । યાવચ્છક્યં કર્મ કૃત્વા શરીરવ્યયકારિણા
માટે, પોતાનું શૌર્ય કોઈપણ રીતે, જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં સુધી—even શરીરનું બલિદાન આપવું પડે તો પણ—જાળવવું જોઈએ.
સર્વં કૃતં સુતેનેદં ગૃહીતોઽશ્વ પુનર્યતઃ । કોપિતં રામભૂપાલં સમયાર્હં કુરુ પ્રભો
મારા પુત્રે બધું કરી નાખ્યું છે; ઘોડો ફરી પકડી લીધો છે. હવે રામરાજા ગુસ્સે થયા છે, પ્રભુ, હવે જે યોગ્ય હોય તે કરો.
ક્ષત્ત્રિયાણામિદં કર્મ કર્તવ્યાર્હં ભવેન્નહિ । યદકસ્માદ્રિપોઃ પાદૌ પ્રણમેદ્ભયવિહ્વલઃ
ક્ષત્રિય માટે એ યોગ્ય નથી કે અચાનક ડરથી, ભયમાં આવીને, દુશ્મનના પગે વંદન કરે.
રિપવો વિહસંત્યેનં કાતરોઽયં નૃપાધમઃ । ક્ષુદ્રઃ પ્રાકૃતવન્નીચો નતવાન્ભયવિહ્વલઃ
દુશ્મનો તેની મજાક ઉડાવે છે કે, 'આ તો ડરપોક છે, રાજાઓમાં સૌથી નીચો છે, સામાન્ય માણસની જેમ ડરીને વંદન કરે છે.'
તસ્માદ્ભવાન્યથાયોગ્યં યોદ્ધવ્યે સમુપસ્થિતે । યદ્વિધેયં વિચાર્યૈવ કર્તવ્યં ભક્તરક્ષણમ્
માટે, યુદ્ધ આવી પહોંચ્યું હોય ત્યારે, જે યોગ્ય હોય તે પ્રમાણે વિચાર કરીને, પોતાના ભક્તની રક્ષા કરવી જોઈએ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય ચંદ્રચૂડોવદદ્વચઃ । પ્રહસન્મેઘગંભીરવાણ્યા સંમોહયન્મનઃ
શેષે કહ્યું: આ શબ્દો સાંભળી, ચંદ્રચૂડએ હસતાં, મેઘ જેવી ગાંભીર્યવાળી અવાજે, મનને મોહી લે એવી રીતે જવાબ આપ્યો.
યદિ દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટયઃ સમુપસ્થિતાઃ । તથાપિ ત્વત્તઃ કેનાશ્વો ગૃહ્યતે મમ રક્ષિતુઃ
ભલે ત્રેત્રીસ કરોડ દેવતાઓ ભેગા થાય, તો પણ, મારા રક્ષક, તમારાથી ઘોડો કોણ પકડી શકે?
યદિ રામઃ સમાગત્ય સ્વાત્માનં દર્શયિષ્યતિ । તદાહં ચરણૌ તસ્ય પ્રણમામિ સુકોમલૌ
જો રામ સ્વયં આવીને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ બતાવે, તો હું તેના સુંદર પગે વંદન કરીશ.
સ્વામિના ન હિ યોદ્ધવ્યં મહાન નય ઉચ્યતે । અન્યે વીરાસ્તૃણપ્રાયાઃ કિંચિત્કર્તું ન વૈ ક્ષમાઃ
પોતાના સ્વામી સાથે યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી—આ સૌથી મોટો નિયમ છે. બીજા વીર તો ઘાસ જેટલા છે, તેઓ કશું કરી શકે નહીં.
તસ્માદ્યુદ્ધ્યસ્વ રાજેંદ્ર રક્ષકે મયિ સુસ્થિતે । કો ગૃહ્ણાતિ બલાદ્વાહં ત્રિલોકી યદિ સંગતા
માટે, રાજેન્દ્ર, તું યુદ્ધ કર; હું તારી રક્ષા માટે મજબૂત ઊભો છું. ત્રણે લોક ભેગા થાય તો પણ, ઘોડો બળજબરીથી કોણ લઈ શકે?
શેષ ઉવાચ। એતદ્વચઃ પરં શ્રુત્વા ચંદ્રચૂડસ્ય ભૂમિપઃ । જહર્ષ માનસેઽત્યંતં યુદ્ધકર્મણિ કૌતુકી
શેષે કહ્યું: ચંદ્રચૂડના આ ઉત્તમ વચનો સાંભળી, રાજાને મનમાં ખૂબ આનંદ થયો અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થયો.
શેષ ઉવાચ। સેનાચરા મહારાજ્ઞો મહાબલસમન્વિતાઃ । સમાગતાસ્તં પશ્યંતો હયં રામસ્ય ભૂપતેઃ
શેષે કહ્યું: મહારાજાના શક્તિશાળી સેનાપતિઓ ભેગા થયા અને રામરાજાના ઘોડાને જોઈ રહ્યા હતા.
ક્વા સાવશ્વઃ કેન નીતઃ કથં વા દૃશ્યતે ન સઃ । કો ગંતા યમપુર્યાં વૈ વાહં હૃત્વા સુમંદધીઃ
'ઘોડો ક્યાં ગયો? કોણ લઈ ગયું? કેમ દેખાતો નથી? જે ઘોડો ચોરીને યમપુરિ જશે, એ શાંત મનથી કેવી રીતે જઈ શકે?'
વિલોકયંતસ્તન્માર્ગં યાવત્સેનાચરા રઘોઃ । તાવત્પ્રાપ્તો મહારાજો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ
રઘુની સેના શોધતી રહી એ રસ્તે, ત્યારે જ મહારાજા મોટી સેના સાથે આવી પહોંચ્યા.
પપ્રચ્છ સેવકાન્સર્વાન્કુત્રાશ્વો મમ સાંપ્રતમ્ । ન દૃશ્યતે કથં વાહઃ સ્વર્ણપત્રસુશોભિતઃ
તેણે પોતાના સેવકોને પૂછ્યું: 'મારો ઘોડો હવે ક્યાં છે? સોનાની સુશોભિત સજાવટવાળો ઘોડો કેમ દેખાતો નથી?'
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સેવકાસ્તે હયાનુગાઃ । પ્રોચુર્નાથ મનોવેગો વાહઃ કેનાપિ કાનને
આ શબ્દો સાંભળી, ઘોડાની સાથે રહેલા સેવકો બોલ્યા: 'પ્રભુ, મનપટ ઘોડો કોઈક વનમાં લઈ ગયો.'
હૃતો ન લક્ષ્યતે તસ્માદસ્માભિર્માર્ગકોવિદૈઃ । તદત્ર યત્નઃ કર્તવ્યો હયપ્રાપ્તિં પ્રતિ પ્રભો
'ઘોડો ચોરી ગયો છે અને અમારે શોધી શકાયો નથી, ભલે અમે શોધવામાં કુશળ હોઈએ. માટે, પ્રભુ, હવે અહીં ઘોડો પાછો મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.'
તેષાં વચનમાકર્ણ્ય પપ્રચ્છ સુમતિં નૃપઃ । શત્રુઘ્નઃ શત્રુસંહારકારીમોહનરૂપધૃક્
તેમના વચન સાંભળી રાજાએ સુમતિને પ્રશ્ન કર્યો. શત્રુઘ્ન, જે શત્રુઓનો નાશ કરે છે, એણે એવો રૂપ ધારણ કર્યો કે દુશ્મનો પણ ભુલાઈ જાય.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કોઽત્ર રાજા નિવસતિ કથં વાહસ્ય સંગમઃ । કિયદ્બલં ભૂમિપતેર્યેન મેઽદ્ય હૃતો હયઃ
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: અહીં કયો રાજા વસે છે? ઘોડો અહીં કેમ આવ્યો? આજે મારા ઘોડાને કયા રાજાએ કઈ રીતે પકડી લીધો અને એ રાજાની શક્તિ કેટલી છે?
સુમતિરુવાચ। રાજન્દેવપુરં હ્યેતદ્દેવેનૈવ વિનિર્મિતમ્ । કૈલાસમિવ દુર્ગમ્યં વૈરિસંઘૈઃ સુસંહતૈઃ
સુમતિએ કહ્યું: રાજા, આ દેવપુર છે, જે ભગવાને પોતે બનાવ્યું છે. એ કૈલાસ જેટલું જ અપ્રાપ્ય છે અને દુશ્મનોની ટોળીઓથી સારી રીતે રક્ષાયેલું છે.
અસ્મિન્વીરમણી રાજા મહાશૂરઃ પ્રતાપવાન્ । રાજ્યં કરોતિ ધર્મેણ શિવેન પરિરક્ષિતઃ
અહીં વીરમણિ નામનો મહાવીર અને પરાક્રમી રાજા છે. એ ધર્મથી રાજ્ય કરે છે અને શિવજીની રક્ષા હેઠળ છે.
યોઽસૌ પ્રલયકારી સ આસ્તે ભક્ત્યા વશીકૃતઃ । ચંદ્રચૂડઃ સ્વભક્તસ્ય પક્ષપાતં સૃજન્સદા
જે પ્રલય લાવનાર છે, એ અહીં ભક્તિથી વશ થયેલો રહે છે. ચંદ્રચૂડ હંમેશા પોતાના ભક્તની તરફદારી કરે છે.
તસ્માદત્ર મહદ્યુદ્ધં ગૃહીતશ્ચેદ્ભવિષ્યતિ । યત્તાઃ સંતઃ પ્રકુર્વંતુ રક્ષણં કટકસ્ય હિ
અહીં જો મોટું યુદ્ધ થયું તો એ નિશ્ચિત થશે. તેથી બધા સજ્જનોએ શિબિરની રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
એવં શ્રુત્વા સ શત્રુઘ્નઃ સર્વભૂપશિરોમણિઃ । સૈન્યવ્યૂહં રચિત્વાસૌ તિષ્ઠતિ સ્મ મહાયશાઃ
આવું સાંભળી શત્રુઘ્ન, બધા રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, એણે પોતાની સેના ગોઠવી અને પોતાનું મહાન યશ ધરાવતા સ્થિર ઊભો રહ્યો.
અથ તં સુખમાસીનં મંત્રયંતં સુમંત્રિણા । આજગામ સ દેવર્ષિર્યુદ્ધકૌતુકસંયુતઃ
પછી જ્યારે શત્રુઘ્ન સુખથી બેઠો હતો અને svojih મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરતો હતો, ત્યારે દેવર્ષિ યુદ્ધની ઉત્સુકતા સાથે ત્યાં આવ્યા.
તમાગતં મુનિં દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નસ્તપસાં નિધિમ્ । અભ્યુત્થાયાસને સ્થાપ્ય મધુપર્કમથાર્પયત્
મુનિને આવ્યા જોઈને, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા શત્રુઘ્ન ઊભો થયો, એમને આસન આપ્યું અને મધુપર્ક અર્પણ કર્યો.
સ્વાગતેન ચ સંતુષ્ટં નારદં મુનિસત્તમમ્ । ઉવાચ પ્રીણયન્વાચા વાક્યવાદવિશારદઃ
સ્વાગતના મીઠા શબ્દોથી, શત્રુઘ્ને મુનિશ્રેષ્ઠ નારદજીને પ્રસન્ન કર્યા અને સુંદર વાણીથી એમને સંબોધ્યા.