તસ્મૈ સ કથયામાસ હયં નીતં રઘોઃ પતેઃ । વાજિમેધાય નિર્મુક્તં સ્વચ્છંદગતિમદ્ભુતમ્
એને જાણ કરાયું કે રઘુનાથે અશ્વમેઘ માટે છોડેલો, મનમોજી રીતે ફરતો, અદ્ભુત ઘોડો અહીં લાવવામાં આવ્યો છે.
રક્ષિતં શત્રુસૂદેન મહાબલસમેતિના । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય નૃપો વીરમણિર્મહાન્
મહાબળવાન દુશ્મનવિનાશક અને મોટી સેના દ્વારા રક્ષિત એ વાત સાંભળી મહાન રાજા વીરમણિ—
નાતિપ્રશંસયામાસ તત્કર્મ સુમહામતિઃ । નીત્વા પુનઃ સમાયાંતં ચૌરસ્યેવ વિચેષ્ટિતમ્
એ મહાન બુદ્ધિશાળી રાજાએ એ કાર્યની વધારે પ્રશંસા કરી નહીં; એણે એ કામને ચોર જેવી શંકાસ્પદ રીત ગણાવી.
કથયામાસ જામાત્રે શિવાયાદ્ભુતકર્મણે । અર્ધાંગનાધરાયાંગભૂષાય ચંદ્રધારિણે
એણે એ વાત પોતાના જમાઈ, અદ્ભુત કૃત્ય કરનારા, અર્ધનારી, ચંદ્રમુકુટધારી શિવને કહી.
તેન સંમંત્રયામાસ નૃપો વીરમણિર્મહાન્ । પુત્રસૃષ્ટં મહત્કર્મ વિનિંદ્યં મહતાં મતઃ
પછી મહાન રાજા વીરમણિએ શિવ સાથે ચર્ચા કરી, અને પુત્રે કરેલું મોટું કાર્ય મહાન લોકોની દૃષ્ટિએ નિંદનીય ગણ્યું.
શિવ ઉવાચ। રાજન્પુત્રેણ ભવતઃ કૃતં કર્મ મહાદ્ભુતમ્ । યો જહાર મહાવાહંરામચંદ્રસ્ય ધીમતઃ
શિવએ કહ્યું: રાજા, તમારા પુત્રએ અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે—એ બુદ્ધિશાળી રામના મહા ઘોડાને પકડી લાવ્યો છે.
અદ્ય યુદ્ધં મહદ્ભાતિ સુરાસુરવિમોહનમ્ । શત્રુઘ્નેન મહારાજ્ઞા વીરકોટ્યેકરક્ષિણા
આજે મહાન યુદ્ધ થશે, જે દેવો અને દાનવોને પણ ચકિત કરી દેશે; એમાં મહારાજ શત્રુઘ્ન, કરોડો વીરોની રક્ષા કરનાર, સામેલ થશે.
મયા યો ધ્રિયતે સ્વાંતે જિહ્વયા પ્રોચ્યતે હિ યઃ । તસ્ય રામસ્યયજ્ઞાંગં જહાર તવ પુત્રકઃ
જેને હું હૃદયમાં ધારું છું, જેના નામનું હું સતત સ્મરણ કરું છું—તમારા પુત્રએ એ રામના યજ્ઞનો ઘોડો પકડી લીધો છે.
પરમત્ર મહાઁલ્લાભો ભવિષ્યતિતરાં રણે । યદ્રામચરણાંભોજં દ્રક્ષ્યામઃ સ્વીયસેવિતમ્
પણ અહીં યુદ્ધમાં અમને સર્વોત્તમ લાભ મળશે, કારણ કે આપણે પોતાના ભક્તો દ્વારા પૂજાતા રામના કમળ જેવા ચરણોનું દર્શન કરી શકીશું.
અત્ર યત્નો મહાન્કાર્યો હયસ્ય પરિરક્ષણે । નયિષ્યંતિ બલાદ્વાહં મયા રક્ષિતમપ્યમુમ્
અહીં ઘોડાની રક્ષા માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કરવો પડશે; કેમ કે હું પોતે પણ રક્ષા કરું તો પણ, તેઓ બળજબરીથી એને લઈ જવાનો પ્રયાસ કરશે.
તસ્માદિમં મહારાજ રાજ્યેન સહ સન્નતઃ । વાજિનં ભોજનં દત્વા પ્રેક્ષસ્વાંઘ્રિયુગં તતઃ
માટે, મહારાજ, વિનમ્રતાથી આ ઘોડાને અને રાજ્યને ભોજનરૂપે અર્પણ કરો, અને પછી એના ચરણકમળનું દર્શન કરો.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શિવસ્ય સ નૃપોત્તમઃ । ઉવાચ તં સુરેંદ્રાદિવંદ્યપાદાંબુજદ્વયમ્
શિવના આ વચન સાંભળી, એ સર્વોત્તમ રાજાએ, જેમના ચરણકમળને ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ પણ વંદન કરે છે, એમને ઉત્તર આપ્યો.
વીરમણિરુવાચ। ક્ષત્રિયાણામયં ધર્મો યત્પ્રતાપસ્ય રક્ષણમ્ । તદસૌ ક્રાંતુમુદ્યુક્તઃ ક્રતુના હયસંજ્ઞિના
વીરમણિએ કહ્યું: ક્ષત્રિયનો ધર્મ એ છે કે પોતાનું શૌર્ય જાળવે. એટલે તે યજ્ઞ માટેના ઘોડાને પકડવા નીકળી પડ્યો.
તસ્માદ્રક્ષ્યઃ સ્વપ્રતાપો યેનકેનાપિ માનિના । યાવચ્છક્યં કર્મ કૃત્વા શરીરવ્યયકારિણા
માટે, પોતાનું શૌર્ય કોઈપણ રીતે, જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં સુધી—even શરીરનું બલિદાન આપવું પડે તો પણ—જાળવવું જોઈએ.
સર્વં કૃતં સુતેનેદં ગૃહીતોઽશ્વ પુનર્યતઃ । કોપિતં રામભૂપાલં સમયાર્હં કુરુ પ્રભો
મારા પુત્રે બધું કરી નાખ્યું છે; ઘોડો ફરી પકડી લીધો છે. હવે રામરાજા ગુસ્સે થયા છે, પ્રભુ, હવે જે યોગ્ય હોય તે કરો.
ક્ષત્ત્રિયાણામિદં કર્મ કર્તવ્યાર્હં ભવેન્નહિ । યદકસ્માદ્રિપોઃ પાદૌ પ્રણમેદ્ભયવિહ્વલઃ
ક્ષત્રિય માટે એ યોગ્ય નથી કે અચાનક ડરથી, ભયમાં આવીને, દુશ્મનના પગે વંદન કરે.
રિપવો વિહસંત્યેનં કાતરોઽયં નૃપાધમઃ । ક્ષુદ્રઃ પ્રાકૃતવન્નીચો નતવાન્ભયવિહ્વલઃ
દુશ્મનો તેની મજાક ઉડાવે છે કે, 'આ તો ડરપોક છે, રાજાઓમાં સૌથી નીચો છે, સામાન્ય માણસની જેમ ડરીને વંદન કરે છે.'
તસ્માદ્ભવાન્યથાયોગ્યં યોદ્ધવ્યે સમુપસ્થિતે । યદ્વિધેયં વિચાર્યૈવ કર્તવ્યં ભક્તરક્ષણમ્
માટે, યુદ્ધ આવી પહોંચ્યું હોય ત્યારે, જે યોગ્ય હોય તે પ્રમાણે વિચાર કરીને, પોતાના ભક્તની રક્ષા કરવી જોઈએ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય ચંદ્રચૂડોવદદ્વચઃ । પ્રહસન્મેઘગંભીરવાણ્યા સંમોહયન્મનઃ
શેષે કહ્યું: આ શબ્દો સાંભળી, ચંદ્રચૂડએ હસતાં, મેઘ જેવી ગાંભીર્યવાળી અવાજે, મનને મોહી લે એવી રીતે જવાબ આપ્યો.
યદિ દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટયઃ સમુપસ્થિતાઃ । તથાપિ ત્વત્તઃ કેનાશ્વો ગૃહ્યતે મમ રક્ષિતુઃ
ભલે ત્રેત્રીસ કરોડ દેવતાઓ ભેગા થાય, તો પણ, મારા રક્ષક, તમારાથી ઘોડો કોણ પકડી શકે?
યદિ રામઃ સમાગત્ય સ્વાત્માનં દર્શયિષ્યતિ । તદાહં ચરણૌ તસ્ય પ્રણમામિ સુકોમલૌ
જો રામ સ્વયં આવીને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ બતાવે, તો હું તેના સુંદર પગે વંદન કરીશ.
સ્વામિના ન હિ યોદ્ધવ્યં મહાન નય ઉચ્યતે । અન્યે વીરાસ્તૃણપ્રાયાઃ કિંચિત્કર્તું ન વૈ ક્ષમાઃ
પોતાના સ્વામી સાથે યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી—આ સૌથી મોટો નિયમ છે. બીજા વીર તો ઘાસ જેટલા છે, તેઓ કશું કરી શકે નહીં.
તસ્માદ્યુદ્ધ્યસ્વ રાજેંદ્ર રક્ષકે મયિ સુસ્થિતે । કો ગૃહ્ણાતિ બલાદ્વાહં ત્રિલોકી યદિ સંગતા
માટે, રાજેન્દ્ર, તું યુદ્ધ કર; હું તારી રક્ષા માટે મજબૂત ઊભો છું. ત્રણે લોક ભેગા થાય તો પણ, ઘોડો બળજબરીથી કોણ લઈ શકે?
શેષ ઉવાચ। એતદ્વચઃ પરં શ્રુત્વા ચંદ્રચૂડસ્ય ભૂમિપઃ । જહર્ષ માનસેઽત્યંતં યુદ્ધકર્મણિ કૌતુકી
શેષે કહ્યું: ચંદ્રચૂડના આ ઉત્તમ વચનો સાંભળી, રાજાને મનમાં ખૂબ આનંદ થયો અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થયો.
શેષ ઉવાચ। સેનાચરા મહારાજ્ઞો મહાબલસમન્વિતાઃ । સમાગતાસ્તં પશ્યંતો હયં રામસ્ય ભૂપતેઃ
શેષે કહ્યું: મહારાજાના શક્તિશાળી સેનાપતિઓ ભેગા થયા અને રામરાજાના ઘોડાને જોઈ રહ્યા હતા.
ક્વા સાવશ્વઃ કેન નીતઃ કથં વા દૃશ્યતે ન સઃ । કો ગંતા યમપુર્યાં વૈ વાહં હૃત્વા સુમંદધીઃ
'ઘોડો ક્યાં ગયો? કોણ લઈ ગયું? કેમ દેખાતો નથી? જે ઘોડો ચોરીને યમપુરિ જશે, એ શાંત મનથી કેવી રીતે જઈ શકે?'
વિલોકયંતસ્તન્માર્ગં યાવત્સેનાચરા રઘોઃ । તાવત્પ્રાપ્તો મહારાજો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ
રઘુની સેના શોધતી રહી એ રસ્તે, ત્યારે જ મહારાજા મોટી સેના સાથે આવી પહોંચ્યા.
પપ્રચ્છ સેવકાન્સર્વાન્કુત્રાશ્વો મમ સાંપ્રતમ્ । ન દૃશ્યતે કથં વાહઃ સ્વર્ણપત્રસુશોભિતઃ
તેણે પોતાના સેવકોને પૂછ્યું: 'મારો ઘોડો હવે ક્યાં છે? સોનાની સુશોભિત સજાવટવાળો ઘોડો કેમ દેખાતો નથી?'
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સેવકાસ્તે હયાનુગાઃ । પ્રોચુર્નાથ મનોવેગો વાહઃ કેનાપિ કાનને
આ શબ્દો સાંભળી, ઘોડાની સાથે રહેલા સેવકો બોલ્યા: 'પ્રભુ, મનપટ ઘોડો કોઈક વનમાં લઈ ગયો.'
હૃતો ન લક્ષ્યતે તસ્માદસ્માભિર્માર્ગકોવિદૈઃ । તદત્ર યત્નઃ કર્તવ્યો હયપ્રાપ્તિં પ્રતિ પ્રભો
'ઘોડો ચોરી ગયો છે અને અમારે શોધી શકાયો નથી, ભલે અમે શોધવામાં કુશળ હોઈએ. માટે, પ્રભુ, હવે અહીં ઘોડો પાછો મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.'