ચંપકા યત્ર બહુશઃ ફુલ્લકોરકશોભિતાઃ । કુર્વંતિ કામિનાં તત્ર હૃચ્છયાર્તિં વિલોકિતાઃ
ત્યાં ચંપાના વૃક્ષો અનેક ખીલેલા કળીઓથી શોભતા હતા, અને તેમને જોઈને પ્રેમમાં તણાયેલા લોકોના મનમાં વ્યથા જગાતી હતી.
ચૂતાઃ ફલાદિભિર્નમ્રા મંજરીકોટિસંયુતાઃ । નાગાઃ પુન્નાગવૃક્ષાશ્ચ શાલાસ્તાલાસ્તમાલકાઃ
ત્યાં કેરીના વૃક્ષો ફળથી નમેલા અને અસંખ્ય મંજરીઓથી શોભતા હતા; સાથે જ નાગ, પુન્નાગ, સાળ, તાળ અને તમાલના વૃક્ષો પણ હતા.
કોકિલાનાં સમારાવા યત્ર ચ શ્રુતિગોચરાઃ । સદા મધુપઝંકાર ગતનિદ્રાઃ સુમલ્લિકાઃ
ત્યાં કોયલની મીઠી ટહુકો કાન સુધી પહોંચતી હતી, અને મધમાખીઓની સતત ગુંજનથી સુમલ્લિકા ફૂલો જાગૃત રહેતા હતા.
દાડિમાનાં સમૂહાશ્ચ કર્ણિકારૈઃ સમન્વિતાઃ । કેતકીકાનકીવન્યવૃક્ષરાજિવિરાજિતાઃ
ત્યાં દાડમના ઝાડોના જૂથો કરણિકાર સાથે હતા અને કેતકીના વન તથા અન્ય વનવૃક્ષો રાજા જેવી શોભા પામતા હતા.
તસ્મિન્વને પ્રમદસંયુતચિત્તવૃત્તિર્ગાયન્કલં મધુરવાગ્વિચિકીર્ષયોચ્ચૈઃ । ઉદ્યત્કુચાભિરભિતો વનિતાભિરાગાચ્છોભાનિધાન વપુરુદ્ગતભીર્વિવેશ
તે વનમાં, મન સ્ત્રીઓની સંગતથી ભરપૂર, તે મીઠા સ્વરે ગાવા લાગ્યો, તેમને આનંદ આપવાની ઈચ્છાથી. ઉન્નત સ્તનવાળી સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, સૌંદર્યના ખજાનાં જેવો તે, થોડો સંકોચ સાથે અંદર ગયો.
કાશ્ચિત્તં નૃત્યવિદ્યાભિસ્તોષયંતિ સ્મ શોભનમ્ । કાશ્ચિદ્ગાનકલાભિશ્ચ કાશ્ચિદ્વાક્ચતુરોચિતૈઃ
કેટલિકે નૃત્યકળાથી તેને ખુશ કર્યો, કેટલીક ગાનકળાથી, અને કેટલીક ચતુર અને યોગ્ય વાતોથી તેને પ્રસન્ન કરી.
ભ્રૂસંજ્ઞયા પરાઃ કાશ્ચિત્તોષયામાસુરુન્મદાઃ । પરિરંભણચાતુર્યૈસ્તં હૃષ્ટં વિદધુઃ સ્ત્રિયઃ
બીજીઓ, પ્રેમમાં મસ્ત, ભ્રૂભંગથી તેને ખુશ કરતી હતી; અને કુશળતાપૂર્વકના આલિંગનથી સ્ત્રીઓએ તેને આનંદિત કર્યો.
તાભિઃ પુષ્પોચ્ચયં કૃત્વા ભૂષયામાસ તાઃ સ્ત્રિયઃ । વાણ્યા કોમલયા શંસન્રેમે કામવપુર્ધરઃ
તે સ્ત્રીઓ સાથે ફૂલો તોડી, પછી તેને શણગાર્યો; અને કોમળ વાણીથી તે કામના રૂપધારીની પ્રશંસા કરતી હતી.
એવં પ્રવૃત્તે સમયે રાજરાજસ્ય ધીમતઃ । પ્રાયાત્તદ્વનદેશં સ હયઃ પરમશોભનઃ
એ રીતે રાજા રુક્માંગદ, જે રાજાઓમાં પણ બુદ્ધિશાળી હતા, આનંદમાં વ્યસ્ત હતા ત્યારે એ અતિશય સુંદર ઘોડો એ વન વિસ્તારમાં આવ્યો.
તં સ્વર્ણપત્રરચિતૈકલલાટદેશં । ગંગાસમં ઘુસૃણકુંકુમ પિંજરાંગમ્ । ગત્યાસમં પવનવેગતિરસ્કરિણ્યા । દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયઃ પરમકૌતુકધામદેહમ્
તે ઘોડો, જેના કપાળ પર એક સોનાની પટ્ટી હતી, શરીર ગંગા જેવી તેજસ્વી અને કુંકુમથી રંગાયેલ, ચાલમાં બેઉપમ અને પવન જેટલો ઝડપી, એવો અદ્દભુત દેખાતો હતો—એમ સ્ત્રીઓએ જોયો.
ઊચુઃ પતિં કમલમધ્યપિશંગવર્ણા -। સ્તામ્રાધરપ્રતિભયાહતવિદ્રુમાભાઃ । દંતવ્રજપ્રમિતહાસ્યસુશોભિવક્ત્રાઃ । કામસ્ય બાણનયનાદિવિમોહનાભાઃ
તેમના ચહેરા કમળના રેશમ જેવી રંગતવાળા, તાંબાં જેવા લાલ હોઠ, મોતી જેવા દાંત અને કામદેવના બાણ જેવી મોહક આંખો ધરાવતી સ્ત્રીઓએ પોતાના પતિને કહ્યું.
સ્ત્રિય ઊચુઃ। કાંતકોયં મહાનર્વાસ્વર્ણપત્રૈકશોભિતઃ । કસ્ય વા ભાતિ શોભાઢ્યો ગૃહાણ સ્વબલાદિમમ્
સ્ત્રીઓએ કહ્યું: 'પ્રિય, આ કયો મહાન ઘોડો છે, જે એક સોનાની પટ્ટીથી શોભાયમાન છે? એ કોનો છે, આવો તેજસ્વી? તમે, બલમાં શ્રેષ્ઠ, એ લઈ લો.'
શેષ ઉવાચ। તદુક્તં વચ આકર્ણ્ય લીલાલલિતલોચનઃ । જગ્રાહ હયમેકેન કરપદ્મેન લીલયા
શેષે કહ્યું: એ મીઠા અને રમુજી આંખો ધરાવતાં તેણે એ વચન સાંભળી, એક કમળ જેવી હાથે સહેલાઈથી એ ઘોડાને પકડી લીધો.
વાચયિત્વા સ્વર્ણપત્રં સ્પષ્ટવર્ણસમન્વિતમ્ । જહાસ મહિલામધ્યે જગાદ વચનં પુનઃ
સોનાની પટ્ટી પર લખાણ સ્પષ્ટ વાંચીને, તે સ્ત્રીઓ વચ્ચે હસી પડ્યો અને ફરી બોલ્યો.
રુક્માંગદ ઉવાચ। પૃથિવ્યાં નાસ્તિ મે પિત્રા સમઃ શૌર્યેણ ચ શ્રિયા । તસ્મિન્કથં વિધત્તે સ ઉત્સેકં રામભૂમિપઃ
રુક્માંગદએ કહ્યું: પૃથ્વી પર મારા પિતાજી જેટલા શૂરવીર અને તેજસ્વી બીજું કોઈ નથી; તો પછી રામના દેશના રાજાએ એમને કેવી રીતે અણાદર બતાવ્યો?
યસ્ય રક્ષાં પ્રકુરુતે સદા રુદ્રઃ પિનાકધૃક્ । યં દેવા દાનવા યક્ષા નમંતિ મણિમૌલિભિઃ
જેનાં રક્ષણ માટે હંમેશા પિનાકધારી રુદ્ર ઉભા રહે છે, અને દેવતાઓ, દાનવો તથા યક્ષો પણ મણિમુકુટથી નમન કરે છે—
કુરુતાદ્વાજિમેધં વૈ જનકો મે મહાબલઃ । યા ત્વેષ વાજિશાલાયાં બધ્નંતુ મમ વૈ ભટાઃ
મારા પરાક્રમી પિતા જનકે અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે, પણ اصطબામાં રહેલા આ ઘોડાને મારા સૈનિકો બાંધી લે.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય મહિલાસ્તા મનોહરાઃ । પ્રહર્ષવદના જાતાઃ કાંતં તુ પરિરેભિરે
આવો સંવાદ સાંભળી સુંદર સ્ત્રીઓ આનંદથી ઝગમગી ઉઠી અને પોતાના પ્રિયને હર્ષથી ભેટી.
ગૃહીત્વા ચ હયં પુત્રો રાજ્ઞો વીરમણેર્મહાન્ । પુરં પત્નીસમાયુક્તો મહોત્સાહમવીવિશત્
પછી રાજા વીરમણિના મહાન પુત્રએ ઘોડો લઈને, પત્નીઓ સાથે અને ઉત્સાહપૂર્વક શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો.
મૃદંગધ્વનિષુ પ્રોચ્ચૈરાહતેષુ સમંતતઃ । બંદિભિઃ સંસ્તુતઃ પ્રાગાત્સ્વપિતુર્મંદિરં મહત્
ચારે બાજુ મૃદંગના ગર્જનાથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠ્યું, ભાટોએ સ્તુતિ કરી, અને એ પોતાના પિતાના મહાન મહેલ તરફ આગળ વધ્યો.
તસ્મૈ સ કથયામાસ હયં નીતં રઘોઃ પતેઃ । વાજિમેધાય નિર્મુક્તં સ્વચ્છંદગતિમદ્ભુતમ્
એને જાણ કરાયું કે રઘુનાથે અશ્વમેઘ માટે છોડેલો, મનમોજી રીતે ફરતો, અદ્ભુત ઘોડો અહીં લાવવામાં આવ્યો છે.
રક્ષિતં શત્રુસૂદેન મહાબલસમેતિના । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય નૃપો વીરમણિર્મહાન્
મહાબળવાન દુશ્મનવિનાશક અને મોટી સેના દ્વારા રક્ષિત એ વાત સાંભળી મહાન રાજા વીરમણિ—
નાતિપ્રશંસયામાસ તત્કર્મ સુમહામતિઃ । નીત્વા પુનઃ સમાયાંતં ચૌરસ્યેવ વિચેષ્ટિતમ્
એ મહાન બુદ્ધિશાળી રાજાએ એ કાર્યની વધારે પ્રશંસા કરી નહીં; એણે એ કામને ચોર જેવી શંકાસ્પદ રીત ગણાવી.
કથયામાસ જામાત્રે શિવાયાદ્ભુતકર્મણે । અર્ધાંગનાધરાયાંગભૂષાય ચંદ્રધારિણે
એણે એ વાત પોતાના જમાઈ, અદ્ભુત કૃત્ય કરનારા, અર્ધનારી, ચંદ્રમુકુટધારી શિવને કહી.
તેન સંમંત્રયામાસ નૃપો વીરમણિર્મહાન્ । પુત્રસૃષ્ટં મહત્કર્મ વિનિંદ્યં મહતાં મતઃ
પછી મહાન રાજા વીરમણિએ શિવ સાથે ચર્ચા કરી, અને પુત્રે કરેલું મોટું કાર્ય મહાન લોકોની દૃષ્ટિએ નિંદનીય ગણ્યું.
શિવ ઉવાચ। રાજન્પુત્રેણ ભવતઃ કૃતં કર્મ મહાદ્ભુતમ્ । યો જહાર મહાવાહંરામચંદ્રસ્ય ધીમતઃ
શિવએ કહ્યું: રાજા, તમારા પુત્રએ અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે—એ બુદ્ધિશાળી રામના મહા ઘોડાને પકડી લાવ્યો છે.
અદ્ય યુદ્ધં મહદ્ભાતિ સુરાસુરવિમોહનમ્ । શત્રુઘ્નેન મહારાજ્ઞા વીરકોટ્યેકરક્ષિણા
આજે મહાન યુદ્ધ થશે, જે દેવો અને દાનવોને પણ ચકિત કરી દેશે; એમાં મહારાજ શત્રુઘ્ન, કરોડો વીરોની રક્ષા કરનાર, સામેલ થશે.
મયા યો ધ્રિયતે સ્વાંતે જિહ્વયા પ્રોચ્યતે હિ યઃ । તસ્ય રામસ્યયજ્ઞાંગં જહાર તવ પુત્રકઃ
જેને હું હૃદયમાં ધારું છું, જેના નામનું હું સતત સ્મરણ કરું છું—તમારા પુત્રએ એ રામના યજ્ઞનો ઘોડો પકડી લીધો છે.
પરમત્ર મહાઁલ્લાભો ભવિષ્યતિતરાં રણે । યદ્રામચરણાંભોજં દ્રક્ષ્યામઃ સ્વીયસેવિતમ્
પણ અહીં યુદ્ધમાં અમને સર્વોત્તમ લાભ મળશે, કારણ કે આપણે પોતાના ભક્તો દ્વારા પૂજાતા રામના કમળ જેવા ચરણોનું દર્શન કરી શકીશું.
અત્ર યત્નો મહાન્કાર્યો હયસ્ય પરિરક્ષણે । નયિષ્યંતિ બલાદ્વાહં મયા રક્ષિતમપ્યમુમ્
અહીં ઘોડાની રક્ષા માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કરવો પડશે; કેમ કે હું પોતે પણ રક્ષા કરું તો પણ, તેઓ બળજબરીથી એને લઈ જવાનો પ્રયાસ કરશે.