વ્યાસ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના । ઉવાચ રામચારિત્રં તત્તદ્ગુણકથોદયમ્
વ્યાસજી કહે છે: આવી વાતો સાંભળીને, અંતરમાં આનંદિત થઈને તેણે રામચંદ્રજીના અનેક ગુણકથાઓ વર્ણવી.
શેષ ઉવાચ। સાધુ પૃચ્છસિ વિપ્રર્ષે રઘુનાથગુણાન્મુહુઃ । શ્રુતા ન શ્રુતવત્કૃત્વા તેષુ લોલુપતાં દધત્
શેષજી કહે છે: વિપ્રમુનિ, તમે વારંવાર રઘુનાથજીના ગુણો વિશે પૂછો છો; સાંભળ્યા છતાં પણ તમે જાણે સાંભળ્યા નથી એમ ઉત્સુકતા દર્શાવો છો.
તતો નિરગમદ્વાહઃ સૈનિકૈર્બહુભિવૃતઃ । રેવાતીરે મનોજ્ઞે તુ મુનિવૃંદનિષેવિતે
પછી તે ઘોડો અનેક સૈનિકોથી ઘેરાઈને, સુંદર રેવા નદીના કાંઠે ગયો, જ્યાં ઋષિમુનિઓ વસે છે.
સેનાચરાસ્તતઃ સર્વે યત્ર વાહસ્તતસ્તતઃ । પ્રસર્પંતિ નિરીક્ષંતસ્તન્માર્ગં રણકોવિદાઃ
પછી તમામ સેના-ચરોએ, ઘોડો જ્યાં ગયો ત્યાં ગયા અને તેની દિશા જોતા, યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણતા બતાવી.
વાજી ગતોઽથ રેવાયા હ્રદેઽગાધજલાન્વિતે । ભાલે સ્વર્ણભવં પત્રં ધારયન્પૂજિતાંગકઃ
પછી તે ઘોડો રેવા નદીના ઊંડા પાણીમાં ગયો, તેના કપાળ પર સોનાની થાળી હતી અને તે શ્રૃંગારિત અને પૂજિત હતો.
તતો જલે મમજ્જાસૌ રામચંદ્ર હયો વરઃ । તદા સર્વે મહાશૂરાસ્તત્ર વિસ્મયમાગતાઃ
પછી રામચંદ્રજીનો એ શ્રેષ્ઠ ઘોડો પાણીમાં ડૂબી ગયો; ત્યારે ત્યાંના બધા મહાન વીરોએ આ દૃશ્ય જોઈ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
તૈઃ પરસ્પરમેવોચે કથં હયસમાગમઃ । કોઽત્ર ગંતા જલે વાહમાનેતું તં મહોદયમ્
તેઓ પરસ્પર વાત કરવા લાગ્યા: 'આ ઘોડો કેવી રીતે પાછો લાવવો? કોણ પાણીમાં જઈને આ મહાન ઘોડાને લાવશે?'
ઇતિ યાવત્સમુદ્વિગ્ના મંત્રયંતે પરસ્પરમ્ । તાવદ્વીરશતૈઃ સાર્ધમાજગામ રઘોઃ પતિઃ
જ્યારે તેઓ ચિંતિત થઈને પરસ્પર વિચાર કરતા હતા, ત્યારે રઘુવંશના રાજા અનેક વીરોએ ઘેરાઈને ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
તાન્સર્વાન્વિમનસ્કાન્સ દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નસંજ્ઞિતઃ । પપ્રચ્છ મેઘગંભીરવાચા વીરશિરોમણિઃ
બધાને નિરાશ જોઈને, શત્રુઘ્ન નામે વીરશિરોમણિએ મેઘ જેવી ગાંભીર્યવાળી વાણીમાં તેમને પૂછ્યું.
કિં સ્થિતં નિખિલૈરદ્ય યુષ્માભિઃ સંઘશો જલે । કુત્રાશ્વો રઘુનાથસ્ય સ્વર્ણપત્રેણ શોભિતઃ
'તમે બધા આજે પાણીમાં એકઠા કેમ ઊભા છો? રઘુનાથજીનું સોનાની થાળીથી શોભિત ઘોડું ક્યાં છે?'
જલે કિં વિનિમગ્નોઽસૌ હૃતો વા કેન માનિના । તન્મે કથયત ક્ષિપ્રં કથં યૂયં વિમોહિતાઃ
'શું એ પાણીમાં ડૂબી ગયો છે કે કોઈ ગર્વીલે તેને લઈ ગયો છે? જલ્દી કહો, તમે બધા કેમ ગૂંચવાઈ ગયા છો?'
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય રાજ્ઞો રઘુવરસ્ય હિ । કથયામાસુસ્તે સર્વં વીરાઃ શૂરશિરોમણિમ્
શેષજી કહે છે: રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ રાજાના આ વચનો સાંભળીને, બધા વીરોએ વીરશિરોમણિને આખી વાત કહેવા માંડી.
જના ઊચુઃ। સ્વામિન્વયં ન જાનીમો મુહૂર્તમભવજ્જલે । નિમમજ્જ તતો નાયાદ્ધયસ્તવ મનોહરઃ
લોકોએ કહ્યું: સ્વામી, અમને ખબર નથી; અમે માત્ર એક ક્ષણ માટે જલમાં હતા, પછી અમે ડૂબી ગયા, અને તમારો મનમોહક ઘોડો પાછો આવ્યો નહીં.
ત્વમેવ તત્ર ગત્વેમં વાહમાનય વેગતઃ । અસ્માભિસ્તત્ર ગંતવ્યં ત્વયા સાર્દ્ધં મહામતે
તમે જ ત્યાં જઈને ઝડપથી આ ઘોડાને પાછો લાવો; અમારે પણ તમારી સાથે ત્યાં જવું જોઈએ, હે વિવેકી.
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં સૈનિકાનાં રઘૂદ્વહઃ । ખેદં પ્રાપ જનાન્પશ્યઞ્જલસંતરણોદ્યતાન્
સૈનિકોના આ વચન સાંભળીને રઘુવંશી દુઃખી થયો, કારણ કે તેણે લોકો ને પાણી પાર કરવા તૈયાર થતા જોયા.
ઉવાચ મંત્રિમુખ્યં સ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્ । કથં વાહસ્ય સંપ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતિ વદસ્વ તત્
તેણે મુખ્ય મંત્રીને પૂછ્યું: હવે શું કરવું? ઘોડો કેવી રીતે પાછો મળશે, એ કહો.
કે તત્ર શૂરાઃ સંયોજ્યા જલેઽન્વેષયિતું હયમ્ । કો વા નયિષ્યતે વાહં કેનોપાયેન તદ્વદ
પાણીમાં ઘોડો શોધવા માટે આપણામાંથી કોણ શૂરવીર છે? કોણ ઘોડો પાછો લાવશે અને કઈ રીતે લાવશે? એ કહો.
ઇતિ રાજ્ઞોવચઃ શ્રુત્વા સુમતિર્મંત્રિસત્તમઃ । ઉવાચ સમયે યોગ્યં શત્રુઘ્નં હર્ષયન્નિવ
રાજાના વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ મંત્રી સુમતિએ યોગ્ય સમયે વાત કરી, જાણે શત્રુઘ્નને આનંદ આપતો હોય.
સ્વામિન્નસ્તિ તવ શ્રીમઞ્છક્તિરદ્ભુતકર્મણઃ । પાતાલગમને શક્તિર્જલમધ્યાદિહ સ્ફુટમ્
સ્વામી, તમારી પાસે અદ્ભુત શક્તિ છે; તમે અશક્ય કામો કરવા સક્ષમ છો. પાતાળમાં જવું હોય કે પાણીમાં, એ શક્તિ સ્પષ્ટપણે તમારી પાસે છે.
અન્યચ્ચ પુષ્કલસ્યાપિ શક્તિરસ્તિ મહાત્મનઃ । હનૂમતોઽપિ રામસ્ય પાદસેવાપરસ્ય ચ
અને પુષ્કલ પાસે પણ મહાન આત્માવાળી શક્તિ છે; હનુમાન અને રામના ચરણસેવામાં તત્પર એવા હનુમાન પાસે પણ છે.
તસ્માદ્યૂયં ત્રયો ગત્વા હયમાનયત ધ્રુવમ્ । યતો ભવેદ્વાહમેધો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ
એથી તમે ત્રણેય જાઓ અને ચોક્કસપણે ઘોડો પાછો લાવો, કેમ કે બુદ્ધિશાળી રઘુનાથનું યજ્ઞ પૂર્ણ થવું જ જોઈએ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાશ્રુત્ય શત્રુઘ્નઃ પરવીરહા । સ્વયં વિવેશ તોયાંતર્હનુમત્પુષ્કલાન્વિતઃ
શેષે કહ્યું: આ વચન સાંભળી, શત્રુઘ્ન દુશ્મનોનો વિનાશક, હનુમાન અને પુષ્કલ સાથે પોતે જ પાણીમાં પ્રવેશ્યો.
યાવજ્જલં વિવેશાસૌ તાવત્પુરમદૃશ્યત । અનેકોદ્યાનશોભાઢ્યમમેયં પુટભેદનમ્
જેમજ તે પાણીમાં પ્રવેશ્યા, એમજ તેની સામે અનેક ઉદ્યાનો અને અનગણિત સુંદર મહેલોવાળી એક અદભુત નગરી દેખાઈ.
તત્ર માણિક્યરચિતે સ્તંભે સ્વર્ણમયે હયમ્ । બદ્ધં દદર્શ રામસ્ય સ્વર્ણપત્રસુશોભિતમ્
ત્યાં, મણિથી શોભતા સોનાના થંભ પર, રામનો ઘોડો સોનાની ચમકતી પટ્ટીઓથી બંધાયેલો દેખાયો.
સ્ત્રિયસ્તત્ર મનોહારિ રૂપધારિણ્ય ઉત્તમાઃ । સેવંતે સુંદરીમેકાં પર્યંકે સુખમાસ્થિતામ્
ત્યાં મનોહર રૂપવાળી સુંદર સ્ત્રીઓ એક સુંદર સ્ત્રીની સેવા કરતી હતી, જે આરામથી પથારી પર બેઠી હતી.
તાન્દૃષ્ટ્વા તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ પ્રાવોચન્સ્વામિનીં પ્રતિ । એતેઽલ્પવર્ષ્મવયસો માંસપુષ્ટકલેવરાઃ
તેમને જોઈને, બધી સ્ત્રીઓએ પોતાની સ્વામિનીને કહ્યું: આ પુરુષો યુવાન છે, ઊંચાઈમાં નાના, પણ શરીરે તંદુરસ્ત છે.
ભવિષ્યંતિ તવ શ્રેષ્ઠમાહારસ્ય ફલં મહત્ । એતેષાં શોણિતં સ્વાદુ પુરુષાણાં ગતાયુષામ્
આ લોકો તારો શ્રેષ્ઠ અને સૌથી લાભદાયી ભોજન બનશે; જીવ પૂરા થયેલા આ પુરુષોનું લોહી મીઠું છે.
એતદ્વચઃ સમાકર્ણ્ય સેવકીનાં વરાંગના । જહાસ કિંચિદ્વદનં નર્તયંતી ભ્રુવાનઘા
સેવિકાઓના આ વચન સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ થોડું હસીને, ભ્રૂકુટિ નચાવી, મોઢું હલાવ્યું.
તાવત્ત્રયસ્તે સંપ્રાપ્તાઃ સન્નાહશ્રી વિશોભિતાઃ । શિરસ્ત્રાણાનિ દધતઃ શૌર્યવીર્યસમન્વિતાઃ
એ સમયે, તે ત્રણેય શસ્ત્ર અને કવચથી શોભાયમાન, શિરસ્ત્રાણ પહેરી, શૌર્ય અને પરાક્રમથી ભરપૂર ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
તા દૃષ્ટ્વા મહિલાસ્તત્ર સૌંદર્યશ્રીસમન્વિતાઃ । પ્રોચુસ્તે વિસ્મયં વિપ્ર કિમિદં દૃશ્યતે મહત્
ત્યાંની સુંદરતા અને સૌમ્યતાથી ભરેલી સ્ત્રીઓએ તેમને જોઈને આશ્ચર્યથી કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, આ કેટલું મોટું દ્રશ્ય છે!'