તં સ્મૃત્વા ચૈવ જપ્ત્વા ચ પૂજયિત્વા નરઃ પરમ્ । પ્રાપ્નોતિ પરમામૃદ્ધિમૈહિકામુષ્મિકીં તથા
જે મનુષ્ય રામને સ્મરે, જપે અને પૂજે, તેને આ લોક અને પરલોકમાં સર્વોત્તમ સમૃદ્ધિ મળે છે.
સંસ્મૃતો મનસા ધ્યાતઃ સર્વકામફલપ્રદઃ । દદાતિ પરમાં ભક્તિં સંસારાંભોધિતારિણીમ્
મનથી સ્મરણ અને ધ્યાન કરવાથી રામ સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે; એ પરમ ભક્તિ આપે છે, જે સંસારના સાગરથી પાર ઉતારે છે.
શ્વપાકોપિ હિ સંસ્મૃત્ય રામં યાતિ પરાં ગતિમ્ । યે વેદશાસ્ત્રનિરતાસ્ત્વાદૃશાસ્તત્ર કિં પુનઃ
શ્વપાક પણ જો રામનું સ્મરણ કરે તો પરમ ગતિ પામે છે; તો પછી વેદ-શાસ્ત્રમાં તત્પર એવા તમારો તો શું કહેવું!
સર્વેષાં વેદશાસ્ત્રાણાં રહસ્યં તે પ્રકાશિતમ્ । સમાચર તથા ત્વં વૈ યથા સ્યાત્તે મનીષિતમ્
તમને બધા વેદ-શાસ્ત્રોનું રહસ્ય જણાયું છે; હવે તમે જે યોગ્ય માનો તે પ્રમાણે આચરણ કરો.
એકો દેવો રામચંદ્રો વ્રતમેકં તદર્ચનમ્ । મંત્રોઽપ્યેકશ્ચ તન્નામ શાસ્ત્રં તદ્ધ્યેવ તત્સ્તુતિઃ
એક દેવ છે રામચંદ્ર, એક જ વ્રત એનું પૂજન, એક જ મંત્ર એનું નામ, એ જ એનું શાસ્ત્ર અને એ જ એનું સ્તવન છે.
તસ્માત્સર્વાત્મના રામચંદ્રં ભજમનોહરમ્ । યથા ગોષ્પદવત્તુચ્છો ભવેત્સંસારસાગરઃ
એથી, હૃદયપૂર્વક મનને આનંદ આપનાર રામચંદ્રનું ભજન કર, જેથી સંસારનું મહાસાગર ગાયના પગલાની ખૂણ જેવી નાનકડી વાત બની જાય.
શ્રુત્વા મયા તુ તદ્વાક્યં પુનઃ પ્રશ્નમકારિષમ્ । કથં વા ધ્યાયતે દેવઃ કથં વા પૂજ્યતે નરૈઃ
તેના શબ્દો સાંભળી, મેં ફરી પૂછ્યું: ભગવાનનું ધ્યાન કેવી રીતે કરવું? અને લોકો એનું પૂજન કેવી રીતે કરે?
કથયસ્વ મહાબુદ્ધે સર્વજ્ઞ મમ વિસ્તરાત્ । યજ્જ્ઞાત્વાહં કૃતાર્થઃ સ્યાં ત્રિલોક્યાં મુનિસત્તમ
મહાન બુદ્ધિશાળી અને સર્વજ્ઞ, મને વિગતે કહો જેથી હું જાણીને ત્રણેય લોકમાં કૃતાર્થ થઈ શકું, હે શ્રેષ્ઠ મુની.
એતચ્છ્રુત્વા તુ મદ્વાક્યં વિચાર્ય સ તુ લોમશઃ । કથયામાસ મે સર્વં રામધ્યાનપુરઃસરમ્
મારા શબ્દો સાંભળી અને વિચારી, લોમશએ મને બધું સમજાવ્યું, રામના ધ્યાનથી શરૂ કરીને.
શૃણુ વિપ્રેંદ્ર વક્ષ્યામિ યત્પૃષ્ટં તુ ત્વયાનઘ । યથા તુષ્યેદ્રમાનાથઃ સંસારજ્વરદાહકઃ
હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, જે તું પૂછ્યું તે હું કહું છું, સાંભળ; કેવી રીતે રામ, સંસારના તાપને દહન કરનાર, પ્રસન્ન થાય છે.
અયોધ્યાનગરે રમ્યે ચિત્રમંડપશોભિતે । ધ્યાયેત્કલ્પતરોર્મૂલે સર્વકામસમૃદ્ધિદે
અયોધ્યાના સુંદર શહેરમાં, ભવ્ય મંડપોથી શોભાયમાન, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી કલ્પવૃક્ષની છાયામાં ધ્યાન કરવું.
મહામરકતસ્વર્ણનીલરત્નાદિશોભિતમ્ । સિંહાસનં ચિત્તહરં કાંત્યા તામિસ્રનાશનમ્
ત્યાં મનને મોહી લેતું સિંહાસન છે, જે મહામારકત, સોનાં, નીલમણિ અને અન્ય રત્નોથી શોભાયમાન છે, અને એની તેજસ્વિતાથી અંધકાર દૂર થાય છે.
તસ્યોપરિ સમાસીનં રઘુરાજં મનોરમમ્ । દૂર્વાદલશ્યામતનું દેવદેવેંદ્રપૂજિતમ્
એ સિંહાસન પર રઘુવંશના મનોહર રાજા બેસેલા છે, જેમનું શરીર દુર્વા ઘાસ જેટલું શ્યામ છે અને દેવતાઓના રાજા સહિત બધા દેવો તેમની પૂજા કરે છે.
રાકાયાં પૂર્ણશીતાંશુકાંતિધિક્કારિવક્ત્રિણમ્ । અષ્ટમીચંદ્રશકલસમભાલાધિધારિણમ્
એમનું મુખ પૂર્ણિમાની ચાંદણીને પણ લજાવી દે એવું તેજસ્વી છે અને કાંપાળ પર અષ્ટમીના ચાંદ્રકલા જેવી શોભા છે.
નીલકુંતલશોભાઢ્યં કિરીટમણિરંજિતમ્ । મકરાકારસૌંદર્યકુંડલાભ્યાં વિરાજિતમ્
એમના વાળ ઘનશ્યામ અને તેજસ્વી છે, મણિમય મુગટથી શોભાયમાન છે અને મકરાકૃતિના સુંદર કુંડળોથી વિભૂષિત છે.
વિદ્રુમચ્છવિ સત્કાંતિરદચ્છદવિરાજિતમ્ । તારાપતિકરાકાર દ્વિજરાજિ સુશોભિતમ્
એમનું વર્ણ વિદ્રુમ જેવું લાલ છે, તેજસ્વી અને નિર્મળ છે, એમના ઉરસ પર ચંદ્રકિરણ જેવી હાર અને યજ્ઞોપવીતની રેખા શોભે છે.
જપાપુષ્પાભયા માધ્વ્યા જિહ્વયા શોભિતાનનમ્ । યસ્યાં વસંતિ નિગમા ઋગાદ્યાઃ શાસ્ત્રસંયુતાઃ
એમનું મુખ જપાફૂલ જેવું લાલ અને મધ જેવું મીઠું છે, જેમાં ઋગ્વેદથી શરૂ કરીને બધા શાસ્ત્રો વસે છે.
કંબુકાંતિધરગ્રીવા શોભયા સમલંકૃતમ્ । સિંહવદુચ્ચકૌ સ્કન્ધૌ માંસલૌ બિભ્રતં વરમ્
એમની ગળા શંખ જેવી તેજસ્વી છે અને સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન છે; એમના ખભા સિંહ જેવા ઊંચા અને મજબૂત છે.
બાહૂ દધાનં દીર્ઘાંગૌ કેયૂરકટકાંકિતૌ । મુદ્રિકાહીરશોભાભિર્ભૂષિતૌ જાનુલંબિનૌ
એમના હાથ લાંબા છે, કંકણ અને કડાથી શોભે છે, મુદ્રિકા અને મોતીના આભૂષણોથી વિભૂષિત છે અને ઘૂંટણ સુધી પહોંચે છે.
વક્ષો દધાનં વિપુલં લક્ષ્મીવાસેન શોભિતમ્ । શ્રીવત્સાદિવિચિત્રાંકૈરંકિતં સુમનોહરમ્
એમનું વિશાળ વક્ષસ્થળ, જ્યાં લક્ષ્મી વસે છે, શ્રીવત્સ અને અન્ય શુભ ચિહ્નોથી શોભાયમાન અને મનોહર છે.
મહોદરં મહાનાભિં શુભકટ્યાવિરાજિતમ્ । કાંચ્યા વૈ મણિમત્યા ચ વિશેષેણ શ્રિયાન્વિતમ્
એમનું પેટ વિશાળ છે, નાભિ ઊંડી છે, સુંદર કમરથી શોભાયમાન છે અને વિશેષ રૂપે મણિમય કાંસીથી તેજસ્વી છે.
ઊરુભ્યાં વિમલાભ્યાં વૈ જાનુભ્યાં શોભિતં શ્રિયા । ચરણાભ્યાં વજ્રરેખા યવાંકુશસુરેખયા
એમના જાંઘો નિર્મળ છે, ઘૂંટણ તેજસ્વી છે અને પગ પર વજ્રરેખા, જૌ, અંકુશ અને શુભ ચિહ્નો શોભે છે.
યુતાભ્યાં યોગિધ્યેયાભ્યાં કોમલાભ્યાં વિરાજિતમ્ । ધ્યાત્વા સ્મૃત્વા ચ સંસારસાગરં ત્વં તરિષ્યસિ
યોગીઓ જેનું ધ્યાન કરે છે, એવી નરમ અને સુંદર બે હાથે શોભિત ભગવાનનું ધ્યાન અને સ્મરણ કરશો તો, જીવનના સંસારરૂપ સાગરથી તમે પાર ઉતરી જશો.
તમેવ પૂજયન્નિત્યં ચંદનાદિભિરિચ્છયા । પ્રાપ્નોતિ પરમામૃદ્ધિમૈહિકામુષ્મિકીં પરામ્
જે વ્યક્તિ ઇચ્છા મુજબ ચંદન વગેરેથી રોજ ભગવાનની પૂજા કરે છે, તેને આ લોક અને પરલોકમાં ઉત્તમ સમૃદ્ધિ મળે છે.
ત્વયા પૃષ્ટં મહારાજ રામસ્ય ધ્યાનમુત્તમમ્ । તત્તે કથિતમેતદ્વૈ સંસારજલધિં તર
હે મહારાજ, તમે રામજીના શ્રેષ્ઠ ધ્યાન વિશે પૂછ્યું હતું, તે હું હવે કહી દીધું છે. હવે આ સંસારના સાગરથી પાર ઉતરો.
શેષઉવાચ। એતચ્છ્રુત્વા તુ વિપ્રેન્દ્રો લોમશાત્પરમં મહત્
શેષજી બોલ્યા: આ બધું સાંભળીને, લોમશ ઋષિ પાસેથી તે બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠે મહાન જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
આરણ્યક ઉવાચ। મુનિશ્રેષ્ઠ વદૈતન્મે પૃચ્છામિ ત્વાં મહામતે
આરણ્યક બોલ્યા: હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું તમને પૂછું છું, મહાન બુદ્ધિશાળી, કૃપા કરીને મને આ વાત કહો.
કોઽસૌ રામો મહાભાગ યો નિત્યં ધ્યાયતે ત્વયા
હે મહાભાગ્યશાળી, તમે જે રામજીનું હંમેશા ધ્યાન કરો છો, એ રામ કોણ છે?
કિમર્થમવતીર્ણોઽસૌ કસ્માન્માનુષતાં ગતઃ
એ રામજી કયા હેતુ માટે અવતર્યા અને માનવ સ્વરૂપ કેમ ધારણ કર્યું?
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય મુનેઃ પરમશોભનમ્
શેષજી બોલ્યા: ઋષિએ પૂછેલો આ સુંદર પ્રશ્ન સાંભળીને—