શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમતિઃ પ્રાહ તં નૃપમ્ । વિશદ સ્મેરયા વાચા દર્શયન્નાત્મસૌહૃદમ્
શેષ કહે છે: એ વચન સાંભળી, સુમતિએ રાજાને સ્પષ્ટ અને સ્મિતભરી વાણીથી, પોતાનું સૌહાર્દ દર્શાવીને જવાબ આપ્યો.
સુમતિરુવાચ। એનં દૃષ્ટ્વા મહારાજ ધૂતપાપા વયં ખલુ । ભવિષ્યામો મુનિશ્રેષ્ઠં સર્વશાસ્ત્રપરાયણમ્
સુમતિએ કહ્યું: મહારાજ, તેમને જોઈને અમારો પાપ ધોવાઈ ગયો છે; હવે અમે સર્વશાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત એવા મહાન મુનિની ભક્તિમાં લાગશું.
તસ્માન્નત્વા તમાપૃચ્છ સર્વં તે કથયિષ્યતિ । રઘુનાથપદાંભોજમકરંદાતિ લોલુપઃ
એટલે, તેમને વંદન કરીને પૂછો; તેઓ તમને બધું કહેશે. તેઓ રઘુનાથના પદપદ્મના અમૃતમાં અત્યંત લિપ્ત છે.
નામ્ના ત્વારણ્યકં ખ્યાતં રઘુનાથાંઘ્રિસેવકમ્ । અત્યુગ્રતપસા પૂર્ણં સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદમ્
તેમનું નામ આરણ્યક છે, રઘુનાથના ચરણોમાં સેવા કરનાર, અત્યંત તપસ્વી અને સર્વશાસ્ત્રના અર્થમાં પારંગત છે.
ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યં ધર્માર્થપરિબૃંહિતમ્ । જગામ તમથો દ્રષ્ટું સ્વલ્પસેવકસંયુતઃ
એ ધર્મ અને અર્થથી ભરપૂર એવા વચન સાંભળી, તેઓ થોડા સેવકો સાથે તેમને મળવા ગયા.
હનૂમાન્પુષ્કલો વીરઃ સુમતિર્મંત્રિસત્તમઃ । લક્ષ્મીનિધિઃ પ્રતાપાગ્ર્યઃ સુબાહુઃ સુમદસ્તથા
હનુમાન, પુષ્કલ વીર, શ્રેષ્ઠ મંત્રી સુમતિ, તેજસ્વી લક્ષ્મીનિધિ, સુબાહુ અને સુમદ પણ સાથે હતા.
એતૈઃ પરિવૃતો રાજા શત્રુઘ્નઃ પ્રાપદાશ્રમમ્ । નમસ્કર્તું દ્વિજવરમારણ્યકમુદારધીઃ
આ બધાના વચમાં રાજા શત્રુઘ્ન આશ્રમમાં પહોંચ્યા, ઉદારમન આરણ્યક બ્રાહ્મણને વંદન કરવા.
ગત્વા તં તાપસશ્રેષ્ઠં નમસ્કારમથાકરોત્ । સર્વૈસ્તૈઃ સહિતો વીરૈર્વિનયાનતકંધરૈઃ
એ મહાન તપસ્વીને મળીને, બધા વીરોએ નમ્રતાથી ગળું વાળી વંદન કર્યું.
તાન્દૃષ્ટ્વા સન્નતાન્સર્વાઞ્છત્રુઘ્નપ્રમુખાન્નૃપાન્ । અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં ચક્રે ફલમૂલાદિભિસ્તદા
શત્રુઘ્ન સહિત બધા રાજાઓને નમ્ર જોઈને, તેમણે પાદ્ય, અર્જ્ય અને ફળમૂળથી યથાયોગ્ય આદર આપ્યો.
ઉવાચ તાન્નૃપાન્સર્વાન્ભવંતઃ કુત્ર સંગતાઃ । કથમત્ર સમાયાતાસ્તત્સર્વં વદતાનઘાઃ
તેમણે બધા રાજાઓને પૂછ્યું: તમે બધા ક્યાંથી આવ્યા છો? અહીં કેવી રીતે આવ્યા? પાપરહિતો, બધું મને કહો.
તચ્છ્રુત્વા વાક્યમેતસ્ય મુનિવર્યસ્ય વાડવ । સુમતિઃ કથયામાસ વાક્યં વાદવિચક્ષણઃ
એ મહાન મુનિના વચન સાંભળી, સુમતિ, જે વાદમાં નિષ્ણાત હતા, બોલવા લાગ્યા.
સુમતિરુવાચ। રઘુવંશનૃપસ્યાયમશ્વો વૈ પાલ્યતેઽખિલૈઃ । યાગં કરિષ્યતે વીરઃ સર્વસંભારસંભૃતમ્
સુમતિએ કહ્યું: રઘુવંશના રાજાનો આ ઘોડો બધા લોકો દ્વારા રક્ષાય છે; વીર રાજા સર્વ સામગ્રીથી યજ્ઞ કરશે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં જગાદ મુનિસત્તમઃ । દંતકાંત્યાખિલં ઘોરં તમોનિર્વારયન્નિવ
તેમના વચન સાંભળી, તે શ્રેષ્ઠ મુનિએ તેજથી અંધકાર દૂર કરી દેતાં, બોલવાનું શરૂ કર્યું.
આરણ્યક ઉવાચ। કિં યાગૈર્વિવિધૈરન્યૈઃ સર્વસંભારસંભૃતૈઃ । સ્વલ્પપુણ્યપ્રદૈર્નૂનં ક્ષયિષ્ણુપદદાતૃભિઃ
આરણ્યકે કહ્યું: અનેક પ્રકારના યજ્ઞો, બધાં સાધનોથી ભરપૂર, પણ ઓછું પુણ્ય આપતાં અને ક્ષણિક ફળ આપતાં હોય, એથી શું લાભ?
મૂઢો લોકો હરિં ત્યક્ત્વા કરોત્યન્યસમર્ચનમ્ । રઘુવીરં રમાનાથં સ્થિરૈશ્વર્યપદપ્રદમ્
મૂર્ખ લોકો હરિને છોડીને બીજાની પૂજા કરે છે; રઘુવીર, લક્ષ્મીનાથ, સ્થિર સમૃદ્ધિ આપનાર છે.
યો નરૈઃ સ્મૃતમાત્રોપિ હરતે પાપપર્વતમ્ । તં મુક્ત્વા ક્લિશ્યતે મૂઢો યાગયોગવ્રતાદિભિઃ
જે ભગવાન માત્ર સ્મરણથી જ પાપના પર્વત દૂર કરે છે, તેમને છોડીને મૂર્ખ માણસ યજ્ઞ, યોગ, વ્રત વગેરેમાં દુઃખ ભોગવે છે.
અહો પશ્યત મૂઢત્વં લોકાનામતિવંચિતમ્ । સુલભં રામભજનં મુક્ત્વા દુર્લ્લભમાચરેત્
અરે જુઓ, લોકોની કેવી અજબ મૂર્ખાઈ છે! સરળ રામભજનને છોડીને, તેઓ દુર્લભ વસ્તુઓ પાછળ દોડે છે.
સકામૈર્યોગિભિર્વાપિ ચિંત્યતે કામવર્જિતૈઃ । અપવર્ગપ્રદં નૄણાં સ્મૃતમાત્રાખિલાઘહમ્
ઇચ્છાવાળા યોગીઓ હોય કે નિરિચ્છા યોગીઓ, બધા તેનો વિચાર કરે છે; એ મનુષ્યને મુક્તિ આપે છે અને માત્ર સ્મરણથી બધા પાપો નાશ પામે છે.
પુરાહં તત્ત્વવિત્સાયાં જ્ઞાનિનં સુવિચારયન્ । અગમં બહુતીર્થાનિ તત્ત્વં કોપિ ન મેઽદિશત્
પહેલાં હું તત્વ શોધતો હતો, જ્ઞાનીઓને પુછતો રહ્યો અને અનેક તીર્થો ફર્યો, પણ કોઈએ મને તત્વ સમજાવ્યું નહીં.
તદૈકં હિ મહદ્ભાગ્યાત્પ્રાપ્તં વૈ લોમશં મુનિમ્ । સ્વર્ગલોકાત્સમાયાતં તીર્થયાત્રાચિકીર્ષયા
પછી મહાન ભાગ્યથી મને લોમશ મુનિ મળ્યા, જે સ્વર્ગમાંથી તીર્થયાત્રા કરવા ઇચ્છા રાખીને આવ્યા હતા.
તમહં પ્રણિપત્યાથ પર્યપૃચ્છં મહામુનિમ્ । મહાયુષં મહાયોગિસંસેવિતપદદ્વયમ્
હું તેમના ચરણોમાં વંદન કરીને, એ મહામુનિ પાસે પ્રશ્ન કર્યો, જેમના ચરણો લાંબા આયુષ્યવાળા મહાયોગીઓએ સેવ્યા હતા.
સ્વામિન્મયાદ્ય માનુષ્યં પ્રાપ્તમદ્ભુતદુર્લ્લભમ્ । સંસારઘોરજલધિં કિં કર્તવ્યં તિતીર્ષુણા
પ્રભુ, આજે મને આ અદભુત અને દુર્લભ માનવ જન્મ મળ્યો છે; હવે આ સંસારના ભયાનક સાગરથી પાર થવા ઇચ્છનાર શું કરવું જોઈએ?
વિચાર્ય કથય ત્વં તદ્વ્રતં દાનં જપો મખઃ । દેવો વા વિદ્યતે યો વૈ સંસૃત્યંભોધિતારકઃ
કૃપા કરીને વિચારીને કહો, કયું વ્રત, દાન, જપ કે યજ્ઞ, અથવા કયો દેવ છે, જે સંસારના સાગરથી પાર ઉતારી શકે?
યજ્જ્ઞાત્વા સંસૃતિં ઘોરાં તરામિ ત્વત્કૃપાબ્ધિતઃ । તન્મે કથય યોગેશ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગ
તમારી કૃપાથી કઈ વાત જાણીને હું આ ભયાનક જન્મમરણના ચક્રમાંથી છુટકારો મેળવી શકું, એ કહો, યોગના સ્વામી અને સર્વ શાસ્ત્રના તાત્પર્ય જાણનાર.
ઇતિ મદ્વાક્યમાકર્ણ્ય જગાદ મુનિસત્તમઃ । શૃણુષ્વૈકમના વિપ્ર શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ
મારા શબ્દો સાંભળીને એ શ્રેષ્ઠ મુનિ બોલ્યા: 'હે બ્રાહ્મણ, એકાગ્ર મનથી અને શ્રદ્ધા સાથે સાંભળ.'
સંતિ દાનાનિ તીર્થાનિ વ્રતાનિ નિયમા યમાઃ । યોગા યજ્ઞાસ્તથાનેકે વર્તંતે સ્વર્ગદાયકાઃ
દાન, તીર્થ, વ્રત, નિયમ, યમ, યોગ અને અનેક યજ્ઞો છે, જે સ્વર્ગ આપે છે.
પરં ગુહ્યં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ । તચ્છૃણુષ્વ મહાભાગ સંસારાંભોધિતારકમ્
પણ હવે હું તને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર અને સંસારના સાગરથી પાર ઉતારનાર પરમ ગુપ્ત તત્વ કહું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ, હે ભાગ્યશાળી.
નાસ્તિકાય ન વક્તવ્યં ન ચાઽશ્રદ્ધાલવે પુનઃ । નિંદકાય શઠાયાપિ ન દેયં ભક્તિવૈરિણે
આ વાત નાસ્તિકને, શ્રદ્ધા વિનાને, નિંદકને, કપટી કે ભક્તિના દુશ્મનને કદી કહેવી નહીં.
રામભક્તાય શાંતાય કામક્રોધવિયોગિને । વક્તવ્યં સર્વદુઃખસ્ય નાશકારકમુત્તમમ્
આ વાત રામભક્ત, શાંત, કામ અને ક્રોધથી મુક્ત વ્યક્તિને કહેવી જોઈએ; એ સર્વ દુઃખનો નાશ કરનારી શ્રેષ્ઠ વાત છે.
રામાન્નાસ્તિ પરો દેવો રામાન્નાસ્તિ પરં વ્રતમ્ । ન હિ રામાત્પરો યોગો ન હિ રામાત્પરો મખઃ
રામથી ઊંચો કોઈ દેવ નથી, રામથી શ્રેષ્ઠ કોઈ વ્રત નથી; રામથી મહાન કોઈ યોગ નથી અને રામથી શ્રેષ્ઠ કોઈ યજ્ઞ નથી.