ત્વયા વૈ નિહતો દૈત્યો દેવદાનવદુઃખદઃ । લવણો નામ લોકેશ મધુપુત્રો મહાબલઃ
હે જગતના સ્વામી, તારા હાથેથી મધુનો પુત્ર, દેવો અને દાનવોને દુઃખ આપનાર મહાબલી લવણાસુર મારો ગયો.
કોયં વૈ રાક્ષસો દુષ્ટઃ ક્વ ચાસ્ય બલમલ્પકમ્ । કરિષ્યસિ ક્ષણાદેવ તસ્ય નાશં મહામતે
આ દુષ્ટ રાક્ષસ કોણ છે અને એની તાકાત કેટલી ઓછી છે! હે બુદ્ધિશાળી, તું એક ક્ષણમાં જ એનો નાશ કરી દેશે.
ઇત્યુક્ત્વા તે મહાવીરાઃ સજ્જીભૂતા રણાંગણે । પ્રતિજ્ઞાં સ્વામૃતાં કર્તું યયુસ્તે રાક્ષસં મુદા
આ રીતે બોલીને મહાન વીરોએ યુદ્ધના મેદાનમાં તૈયાર થઈ આનંદપૂર્વક પોતાનું વચન પૂરુ કરવા રાક્ષસ સામે કૂચ કરી.
શેષ ઉવાચ। રથૈઃ સદશ્વૈઃ શોભાઢ્યૈઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂરિતૈઃ । નાનારત્નસમાયુક્તૈર્યયુસ્તે રાક્ષસાધમમ્
શેષે કહ્યું: સુંદર ઘોડાઓથી સજ્જ, બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી ભરેલા અને色色 રત્નોથી શોભિત એવા રથોમાં બેઠા વીરોએ દુષ્ટ રાક્ષસ તરફ કૂચ કરી.
તાન્દૃષ્ટ્વા કામગે યાને સ્થિતઃ પ્રોવાચ રાક્ષસઃ । મેઘગંભીરયા વાચા તર્જયન્નિવ ભૂરિશઃ
તેમને જોઈને, રાક્ષસે પોતાની પસંદના વાહનમાં ઊભા રહી, વાદળ જેવી ગંભીર અવાજે વારંવાર ધમકી આપતાં કહ્યું.
માયાં તુ સુભટા યોદ્ધું ગચ્છંતુ નિજમંદિરમ્ । મા ત્યજંતુ સ્વકાન્પ્રાણાન્ન મોક્ષ્યે વાજિનં વરમ્
મારા માયાથી યુદ્ધ કરવા આવેલા વીરોએ પોતપોતાના ઘરમાં જવું જોઈએ; એમણે પોતાનું જીવન ન ગુમાવવું જોઈએ અને હું પણ મારું ઉત્તમ ઘોડું છોડતો નથી.
વિદ્યુન્માલીતિ વિખ્યાતો રાવણસ્ય સુહૃત્સખા । મત્સખ્યુઃ પ્રેતભૂતસ્ય નિષ્કૃતિં કર્તુમેયિવાન્
હું વિદ્યુન્માલી છું, રાવણનો સારો મિત્ર; મારા મિત્ર જે પ્રેત બની ગયો છે, એની અંત્યક્રિયા કરવા આવ્યો છું.
ક્વાસૌ રામો ય આહત્ય સખાયં રાવણં ગતઃ । તસ્ય ભ્રાતાપિ કુત્રાસ્તે સર્વશૂરશિરોમણિઃ
એ રામ ક્યાં છે, જેણે મારા મિત્રને મારીને રાવણને મોકલી દીધો? અને એના ભાઈ, વીરતામાં સર્વોપરી, એ ક્યાં છે?
તં હત્વા નિષ્કૃતિં તસ્ય પ્રાપ્સ્યે રામસ્ય ચાનુજમ્ । પિબન્રુધિરમુદ્ભૂતં કંઠનાલસ્ય બુદ્બુદૈઃ
એને મારીને, હું એની અને રામના નાના ભાઈની પણ ભરપાઈ મેળવી લઉં છું, અને એની ગળામાંથી ફૂટતાં લોહીને, જેમાં ફેનાં ઉછળે છે, પી જઈશ.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય યોધાનાં પ્રવરોત્તમઃ । પુષ્કલો નિજગાદૈનં વીર્યશૌર્યસમન્વિતમ્
આવું વચન સાંભળી, યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુષ્કલએ, જે બહાદુરી અને શૌર્યથી ભરપૂર હતો, તેને સંબોધન કર્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। વિકત્થનં ન કુર્વંતિ સંગ્રામે સુભટા નરાઃ । પરાક્રમં દર્શયંતિ નિજશસ્ત્રાસ્ત્રવર્ષણૈઃ
પુષ્કલ બોલ્યા: સાચા વીર પુરુષો યુદ્ધમાં ડંકો પીટતા નથી; તેઓ પોતાના શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોની વરસાતથી પોતાનું પરાક્રમ બતાવે છે.
રાવણો નિહતો યેન સસુહૃત્સ્વજનૈર્વૃતઃ । તસ્ય વાજિનમાહૃત્ય કુત્ર ગંતાસિ દુર્મદ
જેના દ્વારા રાવણ પોતાના મિત્રો અને કુટુંબીઓથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં માર્યો ગયો, એનો ઘોડો લાવીને, અહંકારી, હવે તું ક્યાં જઈશ?
પતિષ્યસિ ત્વં શત્રુઘ્નબાણૈઃ કોદંડનિર્ગતૈઃ । ત્વામત્સ્યંતિ શિવા ભૂમૌ પતિતં પ્રાણવર્જિતમ્
તને શત્રુઘ્નના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોથી તું પડી જશે; ધર્મી લોકો તને જમીન પર પડેલો, પ્રાણ વિહોણો જોઈ લેશે.
મા ગર્જ દુષ્ટ રામસ્ય સેવકે મયિ સંસ્થિતે । ગર્જંતિ સુભટા યુદ્ધે શત્રું જિત્વા મહોદયાત્
દુષ્ટ, હું રામનો સેવક અહીં ઊભો છું ત્યારે તું ગર્જના ન કર; વીર પુરુષો તો યુદ્ધમાં દુશ્મનને જીત્યા પછી જ મહાન ગૌરવથી ગર્જના કરે છે.
શેષ ઉવાચ। એવં બ્રુવંતં તં વીરં પુષ્કલં રણદુર્મદમ્ । જઘાન શક્ત્યા સુભૃશં હૃદિ રાક્ષસસત્તમઃ
શેષ બોલ્યા: જ્યારે એ વીર પુષ્કલ, જે યુદ્ધમાં અહંકારથી ભરેલો હતો, આવું બોલતો હતો, ત્યારે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસે શક્તિથી તેને હૃદયમાં જોરથી ઘાયલ કર્યો.
આયાંતીં તાં મહાશક્તિમાયસીં કાંચનાશ્રિતામ્ । ચિચ્છેદ ત્રિભિરત્યુગ્રૈઃ શિતૈર્બાણૈઃ સ પુષ્કલઃ
જ્યારે એ મહાન, માયિક, સોનાથી શોભાયમાન શક્તિ આવી રહી હતી, ત્યારે પુષ્કલે ત્રણ અત્યંત તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને કાપી નાખી.
સા ત્રિધા હ્યપતદ્ભૂમૌ વિશિખૈર્નિષ્પ્રભીકૃતા । પતંતી વિરરાજાસૌ વિષ્ણોઃ શક્તિત્રયીવ કિમ્
એ શક્તિ બાણોથી ત્રણ ભાગે વિભાજિત થઈ જમીન પર પડી ગઈ, અને તેની તેજસ્વિતા ઓછી થઈ ગઈ; પડતી વખતે તે વિષ્ણુની ત્રિવિધ શક્તિ જેવી તેજસ્વી લાગી.
તાં છિન્નાં શક્તિકાં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસઃ પરતાપનઃ । જગ્રાહ શૂલં તરસા ત્રિશિખં લોહનિર્મિતમ્
એ કાપેલી શક્તિ જોઈને, દુશ્મનોને તકલીફ આપનાર રાક્ષસે તરત જ લોખંડથી બનેલું ત્રિશૂલ ઝડપી લીધું.
તીક્ષ્ણાગ્રં જ્વલનપ્રખ્યં રાક્ષસેંદ્રો વ્યમોચયત્ । આયાંતં તિલશશ્ચક્રે બાણૈઃ પુષ્કલસંજ્ઞિતઃ
રાક્ષસરાજાએ તીક્ષ્ણ અગ્રવાળો, અગ્નિ જેવો જ્વલંત ત્રિશૂલ ફેંક્યો; પુષ્કલે એ ત્રિશૂલને બાણોથી ટુકડા-ટુકડા કરી નાખ્યો.
છિત્ત્વા ત્રિશૂલં તરસા રાઘવસ્ય હિ સેવકઃ । પુષ્કલશ્ચાપ આધત્ત બાણાંસ્તીક્ષ્ણાન્મનોજવાન્
રાઘવના સેવક પુષ્કલે જોરથી ત્રિશૂલ કાપી નાખી, પોતાનું ધનુષ્ય સંભાળી, મનપટ્ટુ અને તીક્ષ્ણ એવા બાણ ચડાવ્યા.
તે બાણા હૃદિ તસ્યાશુ લગ્ના રાગં બતાસૃજન્ । વૈષ્ણવસ્ય યથા સ્વાંતે ગુણા વિષ્ણોર્મનોહરાઃ
એ બાણો ઝડપથી એની છાતીમાં ઘૂસી ગયા અને લાલાશ પેદા કરી; જેમ વૈષ્ણવના હૃદયમાં વિષ્ણુના મોહક ગુણો વસે છે.
તદ્બાણવેધદુઃખાર્તો વિદ્યુન્માલી સુદુર્મદઃ । જગ્રાહ મુદ્ગરં ઘોરં પુષ્કલં હંતુમુદ્યતઃ
એ બાણોના ઘાવથી પીડિત, અત્યંત અહંકારી વિદ્યુન્માલી, ભયાનક મુગદરો લઈને પુષ્કલને મારવા દોડ્યો.
મુદ્ગરઃ પ્રહિતસ્તેન વિદ્યુન્માલ્યભિધેન હિ । હૃદિ લગ્નોસૃજચ્છીઘ્રં કશ્મલં તદકારયત્
વિદ્યુન્માલી દ્વારા ફેંકાયેલો મુગદર, પુષ્કલના હૃદયમાં વાગ્યો અને તરત જ દુઃખ આપ્યું, જેથી તે બેભાન થઈ ગયો.
મુદ્ગરપ્રહતો વીરઃ કંપમાનઃ સવેપથુઃ । પપાત સ્યંદનોપસ્થે પુષ્કલઃ શત્રુતાપનઃ
મુગદર વાગતાં, દુશ્મનોને તકલીફ આપનાર વીર પુષ્કલ, કાંપતો અને ધ્રુજતો, પોતાના રથના બેઠકે પડી ગયો.
ઉગ્રદંષ્ટ્રોઽથ તદ્ભ્રાતા લક્ષ્મીનિધિમયોધયત્ । શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્બહુધા મુક્તૈર્વીરપ્રાણહૃતિંકરૈઃ
પછી, ઉગ્રદંષ્ટ્ર નામના તેના ભાઈએ, લક્ષ્મીનિધિ સાથે યુદ્ધ કર્યું, અનેક શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો છોડીને, વીર પુરુષોના પ્રાણ લઈ લીધા.
પુષ્કલસ્તત્ક્ષણાત્પ્રાપ્ય સંજ્ઞાં રાક્ષસમબ્રવીત્ । ધન્યોસિ રાક્ષસશ્રેષ્ઠ મહીયાંસ્તે પરાક્રમઃ
પુષ્કલે એ ક્ષણે જ સંજ્ઞાન મેળવીને રાક્ષસને કહ્યું: 'રાક્ષસમાં શ્રેષ્ઠ, તું ધન્ય છે; તારો પરાક્રમ ખરેખર મહાન છે.'
પશ્યેદાનીં મમાપ્યુચ્ચૈઃ પ્રતિજ્ઞાં શૂરમાનિતામ્ । વિમાનાત્પાતયામ્યદ્ય ભૂમૌ ત્વાં શિતસાયકૈઃ
હવે મારી પ્રતિજ્ઞા, જેને શૂરવીરો પણ માને છે, જોઈ લે; આજે હું તને આકાશમાંના રથમાંથી તીક્ષ્ણ બાણોથી જમીન પર પાડી દઈશ.
ઇત્યુક્ત્વા નિશિતં બાણં સમગૃહ્ણાદ્દુરાસદમ્ । જ્વલંતમગ્નિતેજસ્કં મહૌદાર્યસમન્વિતમ્
આવું કહીને તેણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી, દમદાર અને દુર્લંઘ્ય એવી એક ભયાનક બાણ હાથમાં લીધો.
સ યાવત્તત્પ્રતીકર્તું વિધત્તે સ્વપરાક્રમમ્ । તાવદ્ધૃદિગતોઽત્યુગ્રસ્તીક્ષ્ણધારઃ સસાયકઃ
તે સામે પોતાનું શૌર્ય બતાવીને જવાબ આપવા જતો હતો, એટલામાં એ અત્યંત તીક્ષ્ણ અને હૃદયને ભેદી બાણ તેના હૃદયમાં ઘૂસી ગયો.
તેન બાણેન વિભ્રાંતો ભ્રમચ્ચિત્તઃ સ રાક્ષસઃ । પપાત કામગોપસ્થાદ્ભૂમૌ વિગતચેતનઃ
એ બાણ વાગતાં રાક્ષસ ગભરાઈ ગયો, મન ભટકી ગયું અને ઇચ્છાની બેઠકે બેઠો બેઠો અચેત થઈ જમીન પર પડી ગયો.