ભવાન્સજ્જો ભવત્વદ્ય હયસ્યાનુગમં પ્રતિ । સન્નદ્ધઃ કવચી ખડ્ગી ગજાશ્વરથસંયુતઃ
આજે તમે તૈયાર રહો, કવચ અને ખડગ ધારણ કરીને, હાથી, ઘોડા અને રથ સાથે ઘોડાની પાછળ જવા તૈયાર થો.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહીપતિઃ । પુત્રં રાજ્યેઽભિષેચ્યૈવ શત્રુઘ્નેન સુપૂજિતઃ
શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, રાજાએ પોતાના પુત્રને રાજ્ય પર બેસાડ્યો અને શત્રુઘ્ન દ્વારા યોગ્ય રીતે સન્માનિત થયો.
મહારથૈઃ પરિવૃતો નિજં પુત્રં રણાંગણે । પુષ્કલેન હતં ભૂપઃ સંસ્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્
મહાન રથીઓથી ઘેરાયેલા રાજાએ યુદ્ધમાં વિધિવત્ પોતાના પુત્ર પુષ્કલનું સંસ્કાર કર્યું, જે યુદ્ધમાં માર્યો ગયો હતો.
ક્ષણં શુશોચ તત્ત્વજ્ઞો લોકદૃષ્ટ્યા મહારથઃ । જ્ઞાનેનાનાશયચ્છોકં રઘુનાથમનુસ્મરન્
મહાન રથીએ, જગતની રીત પ્રમાણે, થોડો સમય શોક કર્યો; પણ જ્ઞાનથી અને રઘુનાથનું સ્મરણ કરીને એ શોક દૂર કરી દીધો.
સજ્જીભૂતો રથે તિષ્ઠન્મહાસૈન્યસમાવૃતઃ । આજગામ સ શત્રુઘ્નં મહારથિપુરસ્કૃતઃ
યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને, પોતાના રથ પર ઊભો રહીને અને વિશાળ સેના સાથે ઘેરાયેલો, તે મહાવીરોએ ઘેરાયેલા શત્રુઘ્ન પાસે આવ્યો.
રાજા તમાગતં દૃષ્ટ્વા સર્વસૈન્યસમન્વિતમ્ । ગંતું ચકાર ધિષણાં હયવર્યસ્ય પાલને
રાજાએ તેને આખી સેના સાથે આવતો જોયો ત્યારે, શ્રેષ્ઠ ઘોડાની રક્ષા કરવા માટે રવાના થવાનો નિશ્ચય કર્યો.
સોઽશ્વો વિમોચિતસ્તેન ભાલે પત્રેણ ચિહ્નિતઃ । વામાવર્તં ભ્રમન્પ્રાયાત્પૌર્વાઞ્જનપદાન્બહૂન્
પછી તે ઘોડો额 પર પટ્ટી બાંધીને છોડવામાં આવ્યો અને ડાબી બાજુ વળી, અનેક પૂર્વ દિશાના પ્રદેશોમાં ગયો.
તત્રતત્રત્ય ભૂપાલૈર્મહાશૂરાભિપૂજિતૈઃ । પ્રણતિઃ ક્રિયતે તસ્ય ન કોપિ તમગૃહ્ણત
ત્યાંના રાજાઓ, મહાન વીરોથી સન્માન પામેલા, એ ઘોડાને વંદન કરવા આવ્યા; પણ કોઈએ તેને પકડી ન લીધો.
કેચિદ્વાસાંસિ ચિત્રાણિ કેચિદ્રાજ્યં સ્વકં મહત્ । કેચિદ્ધનં જનં કેચિદાનીય પ્રણમંતિ તમ્
કેટલાંક રંગબેરંગી વસ્ત્રો લાવ્યા, કેટલાંક પોતાનું વિશાળ રાજ્ય, કેટલાંક ધન કે લોકો લાવ્યા અને સૌએ એ ઘોડાને વંદન કર્યું.
શેષ ઉવાચ। અથ તેજઃપુરં પ્રાપ્તસ્તુરગઃ પત્રશોભિતઃ । યસ્યાં પાલયતે રાજા પ્રજાઃ સત્યેન સત્યવાન્
શેષે કહ્યું: પછી પટ્ટાવાળો ઘોડો તેજપુર શહેરમાં પહોંચ્યો, જ્યાં સત્યવંત રાજા સત્યથી પ્રજાનું પાલન કરે છે.
અથ કોટિપરીવારો રઘુનાથાનુજસ્તતઃ । હયાનુગો યયૌ તસ્ય પુરતઃ પુરધર્ષણઃ
પછી રઘુનાથના નાના ભાઈ શત્રુઘ્ન, અનગિનત અનુયાયીઓ સાથે, ઘોડાની પાછળ શહેર જીતવા માટે આગળ વધ્યો.
તદ્દૃષ્ટ્વા નગરં રમ્યં ચિત્રપ્રાકારશોભિતમ્ । કાંચનૈઃ કલશૈસ્તત્ર પરિતઃ પ્રતિભાસિતમ્
એ સુંદર શહેરને જોઈને, જે રંગબેરંગી પ્રાચીરો અને ચમકતા સોનાના કલશોથી શોભાયમાન હતું,
દેવાયતનસાહસ્રૈઃ સર્વતશ્ચ વિરાજિતમ્ । યતીનાં તુ મઠાસ્તત્ર શોભંતે યતિપૂરિતાઃ
ચારેય બાજુ હજારો મંદિરો અને યતિઓથી ભરેલા મઠોથી તે શહેર તેજથી ઝગમગતું હતું.
વહત્યત્ર મહાદેવી શિખિલોચનમૂર્ધગા । હંસકારંડવાકીર્ણામુનિવૃંદનિષેવિતા
ત્યાં મહાદેવી નદી વહે છે, શિખરવાળી તરંગોથી શોભાયમાન, હંસ અને કાંદલોથી ભરપૂર અને મુનિગણો દ્વારા પૂજાય છે.
બ્રાહ્મણાનાં પ્રત્યગારમગ્નિહોત્રભવઃ પુનઃ । ધૂમસ્તત્ર પુનાત્યંગ પાતકાપ્લુતમાનસાન્
બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં અગ્નિહોત્રના ધૂમાડા ઉડે છે, જે પાપથી ભરેલા મનવાળાને પણ પવિત્ર કરે છે.
ઉવાચ સુમતિં રાજા શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ । તત્પુરપ્રેક્ષણોદ્ભૂતહર્ષવિસ્મિતમાનસઃ
ત્યાં શત્રુઘ્ન, શત્રુઓને હરાવનાર, એ શહેર જોઈને આનંદ અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ, સુમતિને બોલ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। મંત્રિન્કથય કસ્યેદં પુરં મે દૃષ્ટિગોચરમ્ । કરોતિ માનસાહ્લાદં ધર્મેણ પ્રતિપાલિતમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: મંત્રી, મને કહો આ કયાંનું શહેર છે, જે મારી નજરે આવ્યું છે, જે મનને આનંદ આપે છે અને ધર્મથી ચાલે છે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહીપતેઃ । ઉવાચ સુમતિઃ સર્વં યથાતથમનુદ્ધતમ્
શેષે કહ્યું: રાજા શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, સુમતિએ બધું જ સાચું અને વધાર્યા વિના કહ્યુ.
સુમતિરુવાચ। શૃણુષ્વાવહિતઃ સ્વામિન્વૈષ્ણવસ્ય કથાઃ શુભાઃ । યાઃ શ્રુત્વા મુચ્યતે પાપાદ્બ્રહ્મહત્યાસમાદપિ
સુમતિએ કહ્યું: સ્વામી, ધ્યાનથી સાંભળો, ભગવાન વિષ્ણુના ભક્તની પવિત્ર વાર્તાઓ, જે સાંભળવાથી મનુષ્ય પાપથી, અહીં સુધી કે બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી પણ મુક્ત થાય છે.
જીવન્મુક્તો વરીવર્તિ રામાંઘ્ર્યંબુજષટ્પદઃ । સત્યવાન્યજ્ઞયજ્ઞાંગ જ્ઞાતા કર્તાઽવિતા મહાન્
જે જીવતો મુક્ત છે, રામના પદપદ્મનો ભમરો છે, સત્યવંત, યજ્ઞમય, જ્ઞાનવાન, કર્મઠ અને મહાન રક્ષક છે.
ધેનું પ્રસાદ્ય બહુભિર્વ્રતૈર્યં પ્રાપ તત્પિતા । ઋતંભરાખ્યો જગતિ ખ્યાતઃ પરમધાર્મિકઃ
ઘણી ઉપાસનાઓથી ગાયને પ્રસન્ન કરીને, તેના પિતાએ તેને મેળવ્યો; જે ઋતંભર નામે જગતમાં જાણીતા અને ઉત્તમ ધર્મી છે.
ગૌઃ પ્રસન્ના દદૌ પુત્રમનેકગુણસંસ્કૃતમ્ । સત્યવંતં સુશોભાઢ્યં તં જાનીહિ નૃપોત્તમમ્
પ્રસન્ન ગાયે અનેક ગુણોથી યુક્ત, સત્યવંત અને તેજસ્વી પુત્ર આપ્યો; તેને તું રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ જાણ.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કો વા ઋતંભરો રાજા કિમર્થં ધેનુપૂજનમ્ । કથં પ્રાપ્તઃ સુતસ્તસ્ય વૈષ્ણવો વિષ્ણુસેવકઃ
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: આ ઋતંભર નામનો રાજા કોણ છે? ગાયની પૂજા શા માટે થાય છે? અને એના પુત્રે કેવી રીતે વિષ્ણુભક્તિ પ્રાપ્ત કરી, વિષ્ણુનો સેવક કેવી રીતે બન્યો?
સર્વમેતત્સમાચક્ષ્વ વૈષ્ણવસ્ય કથાનકમ્ । શ્રુતં હરતિ જંતૂનાં મહાપાતકપર્વતમ્
મને આ બધું વિગતે કહો—વિષ્ણુભક્તની વાત. એ સાંભળવાથી જીવાતના મોટા પાપો પર્વત જેવાં પણ દૂર થઈ જાય છે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહાર્થકમ્ । કથયામાસ વિશદં તદુત્પત્તિકથાનકમ્
શેષે કહ્યું: શત્રુઘ્નના અર્થસભર શબ્દો સાંભળી, તેણે એ ઉત્પત્તિની કથા સ્પષ્ટ રીતે કહેવાનું શરૂ કર્યું.
ઋતંભરો નરપતિરનપત્યઃ પુરાઽભવત્ । કલત્રાણિ બહૂન્યસ્ય ન પુત્રં પ્રાપ તેષુ વૈ
ઋતંભર નામનો રાજા એક વખત સંતાન વિના હતો. ઘણી રાણીઓ હોવા છતાં, કોઈપણમાંથી તેને પુત્ર મળ્યો નહીં.
તદા જાબાલિનામાનં મુનિં દૈવાદુપાગતમ્ । પ્રપચ્છ કુશલોદ્યુક્તઃ સપુત્રોત્પત્તિકારણમ્
એ વખતે, દૈવયોગે જાબાલી નામનો મુનિ ત્યાં આવ્યો. પુત્રપ્રાપ્તિ માટે આતુર રાજાએ તેને પુત્ર થવાનો ઉપાય પૂછ્યો.
ઋતંભર ઉવાચ। સ્વામિન્વંધ્યસ્ય મે બ્રૂહિ પુત્રોત્પત્તિકરં વચઃ । યત્કૃત્વા જાયતેઽપત્યં મમ વંશધરં વરમ્
ઋતંભરે કહ્યું: સ્વામી, મને કહો કે, જે રીતે સંતાનહીન માણસને પુત્ર મળે—મારા વંશને આગળ વધારનાર પુત્ર મળે—એવો ઉપાય શું છે?
તજ્જ્ઞાત્વા ભવતો ભવ્યં પ્રકુર્યાં નિશ્ચિતં વચઃ । દાનં વ્રતં વા તીર્થં વા મખં વા મુનિસત્તમ
આ જાણીને, તમે જે કહેશો એ શુભ કાર્ય હું નિશ્ચયે કરું—દાન, વ્રત, તીર્થયાત્રા કે યજ્ઞ, જે કહો એ બધું.
ઇતિ રાજ્ઞોવચઃ શ્રુત્વા જગાદ મુનિસત્તમઃ । સુતોત્પત્તિકરં વાક્યં પ્રણતસ્ય સુતાર્થિનઃ
રાજાના આ વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ મુનિએ, પુત્રની ઇચ્છા રાખી નમન કરનાર રાજાને પુત્રપ્રાપ્તિનો ઉપાય કહ્યું.