મમ તાવદ્ગતં ચાયુર્બહુરામવિયોગિનઃ । સ્વલ્પમુર્વરિતં તત્ર કથં દ્રક્ષ્યે રઘૂત્તમમ્
મારું મોટાભાગનું જીવન રામથી વિયોગમાં પસાર થયું છે; હવે થોડું જ બાકી છે—તો હું રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ રામને કેમ જોઈ શકીશ?
મહ્યં દર્શયતં રામં યજ્ઞકર્મવિચક્ષણમ્ । યદંઘ્રિરજસાપૂતા શિલાભૂતા મુનિપ્રિયા
મને એ રામનું દર્શન કરાવો, જે યજ્ઞકર્મમાં નિપુણ છે, જેમના પગની ધૂળથી પથ્થર પણ મુનિપ્રિય બની ગયો હતો.
કાકઃ પરં પદં પ્રાપ્તો યદ્બાણસ્પર્શનાત્ખગઃ । અનેકે યસ્ય વક્ત્રાબ્જં વીક્ષ્ય સંખ્યે પદં ગતાઃ
કાગડો પણ એમના બાણના સ્પર્શથી પરમ પદે પહોંચ્યો; અને ઘણા યોદ્ધાઓ એમના કમળ જેવા મુખને યુદ્ધમાં જોઈને એ પદે ગયા છે.
યે ત્વસ્ય રઘુનાથસ્ય નામ ગૃહ્ણંતિ સાદરાઃ । તે યાંતિ પરમં સ્થાનં યોગિભિર્યદ્વિચિંત્યતે
જે લોકો આ રઘુનાથનું નામ શ્રદ્ધાથી લે છે, તેઓ એ પરમ સ્થાન પામે છે, જેને યોગીઓ ધ્યાન કરે છે.
ધન્યાયોધ્યાભવા લોકા યે રામમુખપંજમ્ । સ્વલોચનપુટૈઃ પીત્વા સુખં યાંતિ મહોદયમ્
અયોધ્યાના લોકો ધન્ય છે, જે પોતાના નેત્રોથી રામના કમળમુખનું પાન કરે છે અને સુખપૂર્વક મહાસંપત્તિ પામે છે.
ઇતિ સંભાષ્ય નૃપતિં વાહં રાજ્યં ધનાનિ ચ । સર્વં સમર્પ્ય ચાવોચત્કિંકરોસ્મિ મહીપતે
આ રીતે રાજાને કહીને, મેં રાજ્ય, ધન અને બધું અર્પણ કર્યું અને કહ્યું: 'હું તમારો દાસ છું, હે ધરાપતિ.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય રાજ્ઞઃ પરપુરંજયઃ । પ્રત્યુવાચેતિ તં ભૂપં વાગ્મી વાક્યવિશારદઃ
આ વચન સાંભળી, શત્રુઓના વિજયી અને વાક્પટુ રાજાએ એ રાજાને ઉત્તર આપ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કથં રાજન્નિદં બ્રૂષે ત્વં વૃદ્ધો મમ પૂજિતઃ । સર્વં ત્વદીયં ત્વદ્રાજ્યં દમનો વિદધાત્વયમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'હે રાજા, તમે વૃદ્ધ અને મારા પૂજનીય છો, તો પણ આવું કેમ બોલો છો? બધું તમારું છે, રાજ્ય પણ તમારું છે—દમનને એનું સંચાલન કરવા દો.'
ક્ષત્ત્રિયાણામિદં કૃત્યં યત્સંગ્રામવિધાયકમ્ । સર્વં રાજ્યં ધનં ચેદં પ્રતિયાતુ મમાજ્ઞયા
ક્ષત્રિયનું કામ તો યુદ્ધ કરવું છે; આ બધું રાજ્ય અને ધન મારી આજ્ઞાથી ફરીથી તમારું થાય.
યથા મે રઘુનાથસ્તુ પૂજ્યો વાઙ્મનસા સદા । તથા ત્વમપિ મત્પૂજ્યો ભવિષ્યસિ મહીપતે
જેમ રઘુનાથ મારા વચન અને મનથી હંમેશા પૂજ્ય છે, તેમ, હે મહારાજ, તમે પણ મારા માટે પૂજ્ય રહેશો.
ભવાન્સજ્જો ભવત્વદ્ય હયસ્યાનુગમં પ્રતિ । સન્નદ્ધઃ કવચી ખડ્ગી ગજાશ્વરથસંયુતઃ
આજે તમે તૈયાર રહો, કવચ અને ખડગ ધારણ કરીને, હાથી, ઘોડા અને રથ સાથે ઘોડાની પાછળ જવા તૈયાર થો.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહીપતિઃ । પુત્રં રાજ્યેઽભિષેચ્યૈવ શત્રુઘ્નેન સુપૂજિતઃ
શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, રાજાએ પોતાના પુત્રને રાજ્ય પર બેસાડ્યો અને શત્રુઘ્ન દ્વારા યોગ્ય રીતે સન્માનિત થયો.
મહારથૈઃ પરિવૃતો નિજં પુત્રં રણાંગણે । પુષ્કલેન હતં ભૂપઃ સંસ્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્
મહાન રથીઓથી ઘેરાયેલા રાજાએ યુદ્ધમાં વિધિવત્ પોતાના પુત્ર પુષ્કલનું સંસ્કાર કર્યું, જે યુદ્ધમાં માર્યો ગયો હતો.
ક્ષણં શુશોચ તત્ત્વજ્ઞો લોકદૃષ્ટ્યા મહારથઃ । જ્ઞાનેનાનાશયચ્છોકં રઘુનાથમનુસ્મરન્
મહાન રથીએ, જગતની રીત પ્રમાણે, થોડો સમય શોક કર્યો; પણ જ્ઞાનથી અને રઘુનાથનું સ્મરણ કરીને એ શોક દૂર કરી દીધો.
સજ્જીભૂતો રથે તિષ્ઠન્મહાસૈન્યસમાવૃતઃ । આજગામ સ શત્રુઘ્નં મહારથિપુરસ્કૃતઃ
યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને, પોતાના રથ પર ઊભો રહીને અને વિશાળ સેના સાથે ઘેરાયેલો, તે મહાવીરોએ ઘેરાયેલા શત્રુઘ્ન પાસે આવ્યો.
રાજા તમાગતં દૃષ્ટ્વા સર્વસૈન્યસમન્વિતમ્ । ગંતું ચકાર ધિષણાં હયવર્યસ્ય પાલને
રાજાએ તેને આખી સેના સાથે આવતો જોયો ત્યારે, શ્રેષ્ઠ ઘોડાની રક્ષા કરવા માટે રવાના થવાનો નિશ્ચય કર્યો.
સોઽશ્વો વિમોચિતસ્તેન ભાલે પત્રેણ ચિહ્નિતઃ । વામાવર્તં ભ્રમન્પ્રાયાત્પૌર્વાઞ્જનપદાન્બહૂન્
પછી તે ઘોડો额 પર પટ્ટી બાંધીને છોડવામાં આવ્યો અને ડાબી બાજુ વળી, અનેક પૂર્વ દિશાના પ્રદેશોમાં ગયો.
તત્રતત્રત્ય ભૂપાલૈર્મહાશૂરાભિપૂજિતૈઃ । પ્રણતિઃ ક્રિયતે તસ્ય ન કોપિ તમગૃહ્ણત
ત્યાંના રાજાઓ, મહાન વીરોથી સન્માન પામેલા, એ ઘોડાને વંદન કરવા આવ્યા; પણ કોઈએ તેને પકડી ન લીધો.
કેચિદ્વાસાંસિ ચિત્રાણિ કેચિદ્રાજ્યં સ્વકં મહત્ । કેચિદ્ધનં જનં કેચિદાનીય પ્રણમંતિ તમ્
કેટલાંક રંગબેરંગી વસ્ત્રો લાવ્યા, કેટલાંક પોતાનું વિશાળ રાજ્ય, કેટલાંક ધન કે લોકો લાવ્યા અને સૌએ એ ઘોડાને વંદન કર્યું.
શેષ ઉવાચ। અથ તેજઃપુરં પ્રાપ્તસ્તુરગઃ પત્રશોભિતઃ । યસ્યાં પાલયતે રાજા પ્રજાઃ સત્યેન સત્યવાન્
શેષે કહ્યું: પછી પટ્ટાવાળો ઘોડો તેજપુર શહેરમાં પહોંચ્યો, જ્યાં સત્યવંત રાજા સત્યથી પ્રજાનું પાલન કરે છે.
અથ કોટિપરીવારો રઘુનાથાનુજસ્તતઃ । હયાનુગો યયૌ તસ્ય પુરતઃ પુરધર્ષણઃ
પછી રઘુનાથના નાના ભાઈ શત્રુઘ્ન, અનગિનત અનુયાયીઓ સાથે, ઘોડાની પાછળ શહેર જીતવા માટે આગળ વધ્યો.
તદ્દૃષ્ટ્વા નગરં રમ્યં ચિત્રપ્રાકારશોભિતમ્ । કાંચનૈઃ કલશૈસ્તત્ર પરિતઃ પ્રતિભાસિતમ્
એ સુંદર શહેરને જોઈને, જે રંગબેરંગી પ્રાચીરો અને ચમકતા સોનાના કલશોથી શોભાયમાન હતું,
દેવાયતનસાહસ્રૈઃ સર્વતશ્ચ વિરાજિતમ્ । યતીનાં તુ મઠાસ્તત્ર શોભંતે યતિપૂરિતાઃ
ચારેય બાજુ હજારો મંદિરો અને યતિઓથી ભરેલા મઠોથી તે શહેર તેજથી ઝગમગતું હતું.
વહત્યત્ર મહાદેવી શિખિલોચનમૂર્ધગા । હંસકારંડવાકીર્ણામુનિવૃંદનિષેવિતા
ત્યાં મહાદેવી નદી વહે છે, શિખરવાળી તરંગોથી શોભાયમાન, હંસ અને કાંદલોથી ભરપૂર અને મુનિગણો દ્વારા પૂજાય છે.
બ્રાહ્મણાનાં પ્રત્યગારમગ્નિહોત્રભવઃ પુનઃ । ધૂમસ્તત્ર પુનાત્યંગ પાતકાપ્લુતમાનસાન્
બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં અગ્નિહોત્રના ધૂમાડા ઉડે છે, જે પાપથી ભરેલા મનવાળાને પણ પવિત્ર કરે છે.
ઉવાચ સુમતિં રાજા શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ । તત્પુરપ્રેક્ષણોદ્ભૂતહર્ષવિસ્મિતમાનસઃ
ત્યાં શત્રુઘ્ન, શત્રુઓને હરાવનાર, એ શહેર જોઈને આનંદ અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ, સુમતિને બોલ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। મંત્રિન્કથય કસ્યેદં પુરં મે દૃષ્ટિગોચરમ્ । કરોતિ માનસાહ્લાદં ધર્મેણ પ્રતિપાલિતમ્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: મંત્રી, મને કહો આ કયાંનું શહેર છે, જે મારી નજરે આવ્યું છે, જે મનને આનંદ આપે છે અને ધર્મથી ચાલે છે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહીપતેઃ । ઉવાચ સુમતિઃ સર્વં યથાતથમનુદ્ધતમ્
શેષે કહ્યું: રાજા શત્રુઘ્નના આ વચન સાંભળી, સુમતિએ બધું જ સાચું અને વધાર્યા વિના કહ્યુ.
સુમતિરુવાચ। શૃણુષ્વાવહિતઃ સ્વામિન્વૈષ્ણવસ્ય કથાઃ શુભાઃ । યાઃ શ્રુત્વા મુચ્યતે પાપાદ્બ્રહ્મહત્યાસમાદપિ
સુમતિએ કહ્યું: સ્વામી, ધ્યાનથી સાંભળો, ભગવાન વિષ્ણુના ભક્તની પવિત્ર વાર્તાઓ, જે સાંભળવાથી મનુષ્ય પાપથી, અહીં સુધી કે બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી પણ મુક્ત થાય છે.
જીવન્મુક્તો વરીવર્તિ રામાંઘ્ર્યંબુજષટ્પદઃ । સત્યવાન્યજ્ઞયજ્ઞાંગ જ્ઞાતા કર્તાઽવિતા મહાન્
જે જીવતો મુક્ત છે, રામના પદપદ્મનો ભમરો છે, સત્યવંત, યજ્ઞમય, જ્ઞાનવાન, કર્મઠ અને મહાન રક્ષક છે.