સ્વરથં ભજ્યમાનં તુ દૃષ્ટ્વા રાજા ત્વરન્બલી । અન્યં રથં સમાસ્થાય યુયુધે તં મહાબલમ્
પોતાનો રથ તૂટી રહ્યો છે તે જોઈને, શક્તિશાળી રાજાએ ઝડપથી બીજો રથ ચઢી, એ મહાબલી સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
પુચ્છે મુખેઽથોરસિ ચ ભુજે ચરણયોર્નૃપઃ । જઘાન શરસંધાનકોવિદઃ પરમાસ્ત્રવિત્
તીરો ચલાવવામાં પારંગત અને મહાશસ્ત્રજ્ઞ રાજાએ, હનુમાનજીના પૂંછ, મોઢા, છાતી, હાથ અને પગ પર તીરોના ઘા કર્યા.
તદા ક્રુદ્ધઃ કપિવરસ્તાડયામાસ વક્ષસિ । પાદેનોત્પ્લુત્ય વેગેન રાજ્ઞઃ સુભટશોભિનઃ
પછી વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાનજી એ ભારે ક્રોધથી, ઝડપથી ઉછળી, રાજાની છાતી પર પગથી જોરદાર પ્રહાર કર્યો.
સ પદા પ્રહતો ભૂમૌ પપાત કિલ મૂર્ચ્છિતઃ । મુખાદ્વમન્નસૃક્ચોષ્ણં શ્વાસપૂરપ્રવેપિતઃ
પગથી ઘાયલ થયેલા રાજા જમીન પર બેભાન પડી ગયા; તેમના મોઢામાંથી ગરમ લોહી વહેતું હતું અને દુઃખથી શ્વાસ કંપી રહ્યો હતો.
તદા પ્રકુપિતોઽત્યંતં હનૂમાન્પ્રધનાંગણે । અશ્વાન્વીરાન્ગજાંશ્ચાપિ ચૂર્ણયામાસ વેગતઃ
પછી મુખ્ય યુદ્ધભૂમિમાં અત્યંત ક્રોધિત થયેલા હનુમાનજી એ ઝડપથી ઘોડા, વીર અને હાથીઓને ભેળવી નાખ્યા.
તદા સુકેતુસ્તદ્ભ્રાતા તથા લક્ષ્મીનિધિર્નૃપઃ । ઉભાવપિ સુસન્નદ્ધૌ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતૌ
પછી સુકેતુ અને તેમના ભાઈ, તેમજ ધનસંપન્ન રાજા, બંને સજ્જ થઈને યુદ્ધ માટે એકસાથે આવ્યા.
રાજાનં મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા પ્રપલાય્ય ગતા નરાઃ । ઇતસ્તતો બાણસંઘૈઃ ક્ષતાઃ પુષ્કલવર્ષિતૈઃ
રાજાને બેભાન જોઈને, લોકો અહીં-ત્યાં તીરોની ઝપાટાથી ઘાયલ થઈ ભાગી ગયા.
તદ્ભજ્યમાનં સ્વબલં વીક્ષ્ય રાજાત્મજો બલી । દમનઃ સ્તંભયામાસ સેતુર્વાર્ધિમિવોચ્ચલમ્
પોતાની સેનાને તૂટી રહી છે તે જોઈને, શક્તિશાળી રાજકુમાર દમન એ તેમને રોકી રાખ્યા, જેમ કે પુલ ઊંચા વહેણને અટકાવે છે.
તદા તુ મૂર્ચ્છિતો રાજા સ્વપ્નમેકં દદર્શ હ । રણમધ્યે કપિવરપ્રપદાઘાતતાડિતઃ
પછી બેભાન રાજાએ એક સ્વપ્ન જોયું: યુદ્ધના મધ્યમાં, વાનરશ્રેષ્ઠના પગના ઘા વડે ઘાયલ થયેલા.
રામચંદ્રસ્ત્વયોધ્યાયાં સરયૂતીરમંડપે । બ્રાહ્મણૈર્યાજ્ઞિકશ્રેષ્ઠૈર્બહુભિઃ પરિવારિતઃ
અયોધ્યામાં, સરયૂ તટના મંડપમાં, રામચંદ્રજી અનેક યજ્ઞકુશળ બ્રાહ્મણો વડે ઘેરાયેલા હતા.
તત્ર બ્રહ્માદયો દેવાસ્તત્ર બ્રહ્માંડકોટયઃ । કૃતપ્રાઞ્જલયસ્તં વૈ સ્તુવંતિ સ્તુતિભિર્મુહુઃ
ત્યાં બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ, અનંત બ્રહ્માંડો, સૌએ હાથ જોડીને વારંવાર સ્તુતિઓથી રામજીની પ્રશંસા કરી.
રામં શ્યામં સુનયનં મૃગશૃંગપરિગ્રહમ્ । ગાયંતિ નારદાદ્યાશ્ચ વીણોલ્લસિતપાણયઃ
શ્યામવર્ણ, સુંદર નેત્રવાળા અને મૃગશૃંગ ધારણ કરનાર રામજીની, નારદજી અને અન્ય લોકોએ વીણા વગાડતાં ગીત ગાયું.
નૃત્યંત્યપ્સરસસ્તત્ર ઘૃતાચી મેનકાદયઃ । વેદા મૂર્તિધરા ભૂત્વા ઉપતિષ્ઠંતિ રાઘવમ્
ત્યાં ઘૃતાચી, મેનકા અને અન્ય અપ્સરાઓ નૃત્ય કરી રહી હતી, અને વેદો સ્વરૂપ ધારણ કરીને રાઘવજીની સેવા કરી રહ્યા હતા.
યચ્ચ કિંચિદ્વસ્તુજાતં સર્વશોભાસમન્વિતમ્ । તસ્ય દાતારમખિલં ભક્તાનાં ભોગદાયકમ્
ત્યાં જે કંઈ પણ વસ્તુઓ હતી, બધું જ સુંદરતા થી ભરપૂર હતું; અને એ બધું આપનાર, ભક્તોને આનંદ આપનાર, એજ હતો.
ઇત્યેવમાદિસંપશ્યઞ્જાગ્રત્સંજ્ઞામવાપ સઃ । બ્રહ્મશાપહતજ્ઞાનઃ કિં દૃષ્ટમિતિ વૈ વદન્
આ રીતે બધું જોઈને, જેનું જ્ઞાન બ્રહ્માના શાપથી નષ્ટ થયું હતું, એ જાગૃત અવસ્થામાં 'હું શું જોયું?' એમ કહીને સમજણમાં આવ્યો.
ઉત્થાય પ્રયયૌ પદ્ભ્યાં શત્રુઘ્નચરણં પ્રતિ । ભૃત્યકોટિપરીવારો રથકોટિપરીવૃતઃ
પછી એ ઊભો રહીને પગપાળા શત્રુઘ્નના ચરણો તરફ ગયો, સાથે લાખો સેવકો અને રથોની ભીડ હતી.
સુકેતું તુ સમાહૂય વિચિત્રં દમનં તથા । યુદ્ધં કર્તું સમુદ્યુક્તાન્વારયામાસ ધર્મવિત્
પછી સુકેતુ અને અજોડ દમનને બોલાવીને, જ્યારે તેઓ યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક હતા, ત્યારે ધર્મજ્ઞાને તેમને રોકી લીધા.
ઉવાચ તાન્મહારાજો ધર્માત્મા ધર્મસંયુતઃ । ભ્રાતઃપુત્રૌ શૃણુત મે વાક્યં ધર્મસમન્વિતમ્
પછી મહારાજા, ધર્મમાં સ્થિર અને ધર્મમય, ભાઈના પુત્રોને કહ્યું: 'મારા ધર્મયુક્ત વચન સાંભળો.'
મા યુદ્ધં કુરુત ક્ષિપ્રમનયસ્તુ મહાનભૂત્ । યદ્રામચંદ્રવાહં ત્વમગૃહ્ણાદ્દમનોર્જ્જિતમ્
'તમે તરત યુદ્ધ ન કરો, આવું મોટું દુઃખ ના આવે. કેમ કે તમે રામચંદ્રજીનું દુશ્મનોને દમન કરનાર વાહન પકડી લીધું છે.'
એષ રામઃ પરંબ્રહ્મ કાર્યકારણતઃ પરમ્ । ચરાચરજગત્સ્વામી ન માનુષવપુર્ધરઃ
'આ રામ તો પરમ બ્રહ્મ છે, કારણ અને કાર્યમાં સર્વોચ્ચ છે, ચાલતું-અચળું જગતનો સ્વામી છે, માનવ રૂપ ધારણ કરતો નથી.'
એતદ્ધિ બ્રહ્મવિજ્ઞાનમધુના જ્ઞાતવાનહમ્ । પુરાસિતાંગશાપેન હૃતજ્ઞાનધનોઽનઘાઃ
'હવે મને પરમાત્માનું જ્ઞાન થયું છે; પહેલાં અસિતાંગના શાપથી મારું જ્ઞાન હરી ગયું હતું, હે પાપરહિતો.'
અહં પુરા તીર્થયાત્રાં ગતસ્તત્ત્વવિવિત્સયા । તત્રાનેકે મયા દૃષ્ટા મુનયો ધર્મવિત્તમાઃ
'હું પહેલાં તત્ત્વ જાણવાની ઈચ્છાથી તીર્થયાત્રાએ ગયો હતો; ત્યાં મેં ઘણા ધર્મજ્ઞાની મુનિઓને જોયા.'
અસિતાંગં મુનિમહં ગતવાઞ્જ્ઞાતુમિચ્છયા । તદા પ્રોવાચ માં વિપ્રઃ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ
'હું અસિતાંગ મુનિ પાસે જ્ઞાન મેળવવા ગયો; ત્યારે એ બ્રાહ્મણે મારી ઉપર દયા કરીને મને કહ્યું.'
યોઽસાવયોધ્યાધિપતિઃ સ પરબ્રહ્મશબ્દિતઃ । તસ્ય યા જાનકી દેવી સાક્ષાત્સા ચિન્મયી સ્મૃતા
'અયોધ્યાના જે રાજા છે, તેઓ પરમ બ્રહ્મ કહેવાય છે; તેમની પત્ની, દેવી જાનકી, એ તો ચૈતન્ય સ્વરૂપા માનવામાં આવે છે.'
એનં તુ યોગિનઃ સાક્ષાદુપાસતે યમાદિભિઃ । દુસ્તરા પારસંસારવારિધિં સંતિતીર્ષવઃ
'મહાન યોગીઓ યમાદિ સાધનોથી તેમને સીધા ઉપાસે છે, કારણ કે તેઓ દુર્લંઘ્ય સંસારના દરિયાને પાર કરવા ઈચ્છે છે.'
સ્મૃતમાત્રો મહાપાપહારી સ ગરુડધ્વજઃ । ય એનં સેવતે વિદ્વાન્સ સંસારં તરિષ્યતિ
'ગરૂડધ્વજનો સ્મરણ કરતાની સાથે જ મહાપાપો નાશ પામે છે; જે વિદ્વાન તેમની સેવા કરે છે, તે સંસાર સાગર પાર કરી જાય છે.'
તદાહમહસં વિપ્રં કોઽયં રામસ્તુ માનુષઃ । કેયં સા જાનકી દેવી હર્ષશોકસમાકુલા
'પછી મેં એ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: આ રામ કોણ છે, શું એ માત્ર માનવ છે? અને આ દેવી જાનકી કોણ છે, જે ખુશી-દુઃખથી વ્યાકુળ થાય છે?'
અજન્મનઃ કથં જન્મ અકર્તુઃ કૃત્યમત્ર કિમ્ । જન્મદુઃખજરાતીતં કથયસ્વ મુને મમ
'જેને જન્મ નથી, એનો જન્મ કેમ થાય? જે કશું કરતો નથી, એનું કાર્ય શું? હે મુનિ, જન્મ અને વૃદ્ધિના દુઃખથી પર છે, એ વિશે મને કહો.'
ઇત્યુક્તવંતં માં ક્રુદ્ધઃ શશાપ સ મુનીશ્વરઃ । અજ્ઞાત્વા તત્સ્વરૂપં ત્વં પ્રતિબ્રૂષે મમાધમ
'હું આવું પૂછતાં, મહાન મુનિ ગુસ્સે થઈને મને શાપ આપ્યો: 'તમે એનું સાચું સ્વરૂપ જાણ્યા વિના મને જવાબ આપો છો, હે નીચ.'
એનં નિંદસિ રામં ત્વં માનુષોઽયમિદં હસન્ । તસ્માત્ત્વં તત્ત્વસંમૂઢો ભવિષ્યસ્યુદરંભરિઃ
'તમે રામનું અપમાન કરો છો, કહો છો કે એ માનવ છે અને એમાં હાસ્ય કરો છો; તેથી તું તત્ત્વથી મૂઢ બનીશ અને ખાવામાં જ તલિન રહીશ.'