તં વીક્ષ્ય પતિતં વીરઃ પુષ્કલો ભરતાત્મજઃ । વ્યગાહત વ્યૂહમિમં સર્વવીરૈકશોભિતમ્
તેને પડેલો જોઈને, ભરતપુત્ર પુષ્કલ બહાદુરીથી અનેક વીરોથી શોભાયમાન એ વિધિવાળું સેનાવિહંગમ ભેદી અંદર ઘૂસી ગયો.
શેષ ઉવાચ। અથ પુત્રં સમાલોક્ય પતિતં વ્યસુમુદ્ધતમ્ । વિલલાપ ભૃશં રાજા સુતદુઃખેન દુઃખિતઃ
શેષે કહ્યું: પછી જ્યારે રાજાએ પોતાના પુત્રને નિર્વાણ પામેલો અને ધરતી પર પડેલો જોયો, ત્યારે પુત્રશોકથી વ્યાકુળ થઈને તે રાજા ખૂબ રડવા લાગ્યા.
મૂર્ધ્નિ સંતાડયામાસ પાણિભ્યામતિદુઃખિતઃ । કમ્પમાનો ભૃશં ચાશ્રૂણ્યમુઞ્ચન્નયનાબ્જયોઃ
અતિશય દુઃખી થઈ, તેણે પોતાના હાથોથી માથું પિટ્યું, શરીર કાંપતું હતું અને કમળ જેવાં નેત્રોમાંથી અશ્રુ વહાવતો હતો.
ગૃહીત્વા પતિતં વક્ત્રં ચંદ્રબિંબમનોરમમ્ । પુષ્કલેષુ ક્ષતાસૃગ્ભિઃ ક્લિન્નં કુંડલશોભિતમ્
પુષ્કલનું ચાંદની જેવું મોહક, કાનના કુંડળોથી શોભાયમાન, ઘાવોમાંથી લોહીથી ભીંજાયેલું મુખ પકડીને,
કુટિલભ્રૂયુગં શ્રેષ્ઠં સંદષ્ટાધરપલ્લવમ્ । સ ચુંબન્મુખપદ્મેન વિલપન્નિદમબ્રવીત્
કુદરતી વાંકાં ભ્રૂ, ગુસ્સામાં દાંતથી દબાયેલા હોઠ, એ પુત્રના કમળ જેવા મુખને ચુંબન કરીને, રાજા દુઃખથી બોલ્યા:
હા પુત્ર વીર કથમુત્સુકચેતસં માં । કિં નેક્ષસે વિશદનેત્રયુગેન શૂર । કિં મદ્વિનોદકથયારહિતસ્ત્વમેવ । રોષોદધિપ્લુતમનાઃ કિલ લક્ષ્યસે ચ
હાય પુત્ર, વીર, મારા મનમાં તારી વ્યાકુલતા હોવા છતાં, તું કેમ તારા નિર્મળ નેત્રોથી મને નથી જુએ? તું તો તારી મીઠી વાતોથી મને હંમેશા આનંદ આપતો, આજે કેમ ગુસ્સાના દરિયામાં ડૂબેલો દેખાય છે?
વદ પુત્ર કથં માં ત્વં પ્રબ્રૂષે ન હસન્પુનઃ । અમૃતૈર્મધુરાસ્વાદૈર્વિનોદયસિ પુત્રક
મારા પુત્ર, મને કહો, તું ફરીથી કેમ હસીને મારી સાથે વાત નથી કરતો? તારી અમૃત જેવી મીઠી વાતોથી મને કેમ આનંદિત કરતો નથી?
શત્રુઘ્નાશ્વં ગૃહાણ ત્વં સિતચામરશોભિતમ્ । સ્વર્ણપત્રેણ શોભાઢ્યં ત્યજ નિદ્રાં મહામતે
શત્રુઘ્નનું સફેદ ચામરાથી શોભાયમાન અને સોનાની સજાવટવાળું ઘોડું પકડી લે, હે બુદ્ધિશાળી, હવે ઊંઘ છોડ.
એષ પ્રતાપવિશદઃ પ્રતાપાગ્ર્યઃ પરંતપઃ । ધનુર્બિભ્રત્પુરો ભાતિ પુષ્કલઃ પરવીરહા
અહીં પુષ્કલ પોતાના ધનુષ્ય સાથે, પરાક્રમથી તેજસ્વી, વીરોમાં શ્રેષ્ઠ, દુશ્મનોનો વિનાશક, તારા સામે ઝગમગી રહ્યો છે.
એનં વારય સત્તીક્ષ્ણૈર્બાણૈઃ કોદંડનિર્ગતૈઃ । કથં ત્વં રણમધ્યે વૈ શેતે વીરવિમોહિતઃ
તારા ધનુષ્યમાંથી નીકળેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને રોક, હે વીર, તું યુદ્ધના میدانમાં કેમ આ રીતે પડ્યો છે?
હસ્તિનઃ પત્તયશ્ચૈવ રથારૂઢા ભયાર્દિતાઃ । શરણં ત્વાં સમાયાંતિ તાનીક્ષસ્વ મહામતે
હાથી, પદાતી અને રથ上的 યોદ્ધાઓ ભયથી તારી પાસે આશ્રય લેવા આવી રહ્યા છે; હે બુદ્ધિશાળી, તેમને જો.
પુત્ર ત્વયા વિના સોઢું કથં શક્તો રણાંગણે । શત્રુઘ્નસાયકાંસ્તીક્ષ્ણાંશ્ચંડકોદંડનિર્ગતાન્
પુત્ર, તારા વિના હું યુદ્ધના મેદાનમાં શત્રુઘ્નના શક્તિશાળી ધનુષ્યમાંથી નીકળેલા તીક્ષ્ણ બાણો કેવી રીતે સહન કરી શકું?
અતો માં તુ ત્વયા હીનં કો વા પાલયિતું ક્ષમઃ । યદિ ત્યક્ષ્યસિ નિદ્રા ત્વં જયાયાહં ક્ષમસ્તદા
હવે, તારા વિના મને કોણ રક્ષા કરી શકે? જો તું ઊંઘ છોડે તો જ હું વિજય મેળવવા સમર્થ છું.
ઇત્થં વિલપ્ય સુભૃશં તતાડ હૃદયં સ્વકમ્ । બહુશઃ પાણિના રાજા પુત્રદુઃખેન દુઃખિતઃ
આ રીતે ખૂબ રડીને, રાજાએ પુત્રશોકથી વ્યથિત થઈ, પોતાના હૃદય પર વારંવાર હાથ માર્યો.
તદા વિચિત્ર દમનૌ સ્વ સ્વ સ્યંદનસંસ્થિતૌ । પિતુશ્ચરણયોર્નત્વા ઊચતુઃ સમયોચિતમ્
ત્યારે બંને દમનાએ પોતપોતાના રથમાં ઊભા રહી પિતાના પગે વંદન કરીને સમયે યોગ્ય એવી વાત કરી.
રાજન્નસ્માસુ જીવત્સુ કિં દુઃખં હૃદિ તદ્વદ । વીરાણાં પ્રધને મૃત્યુર્વાંચ્છિતો જાયતે મહાન્
રાજા, જ્યારે અમે જીવતા છીએ, ત્યારે તમારા હૃદયમાં શું દુઃખ છે? વીર પુરુષો માટે યુદ્ધમાં મૃત્યુ તો સૌથી ઇચ્છનીય છે.
ધન્યોઽયં બત ચિત્રાંગો યો વીર ભુવિ શોભતે । સકિરીટસ્તુ સંદષ્ટદંતચ્છદયુગઃ પ્રભુઃ
કેટલું ભાગ્યશાળી છે ચિત્રાંગ, હે વીર, જે પૃથ્વી પર તેજથી ઝળકે છે, મસ્તક પર મુગટ છે, દાંત ભીંચી ને દૃઢ નિશ્ચય સાથે, અને મહાન શાસક છે.
કથયાશુ કિમદ્યૈવ કુર્વસ્તે કાર્યમીપ્સિતમ્ । શત્રુઘ્નવાહિનીં સર્વાં હન્વ આવામનાથિનીમ્
મને જલદી કહો, આજે તમે શું કરવા ઇચ્છો છો? શું હું શત્રુઘ્નની આખી સેના, જે હવે તેના સ્વામી વિના છે, નાશ કરી દઉં?
અદ્યૈવ પુષ્કલં ભ્રાતુર્વધકારિણમાહવે । પાતયાવો રથાચ્છિત્ત્વા શિરોમુકુટમંડિતમ્
આજે જ, ચાલો આપણે યુદ્ધમાં ભાઈના હત્યારા પુષ્કલને રથ પરથી નીચે પાડી દઈએ, અને તેના મુગટથી શોભતા માથાને કાપી નાખીએ.
ત્યજ શોકં સુદુઃખાર્તઃ કથં ભાસિ મહામતે । આજ્ઞાપયાવાં માનાર્હ કુરુ યુદ્ધે મતિં તથા
આપનો દુઃખ છોડો, તમે ખૂબ જ પીડિત હોવા છતાં, હે મહાન બુદ્ધિશાળી, તમે આવું કેમ બોલો છો? અમને આદેશ આપો, હે માન્યવર, અને યુદ્ધમાં મન લગાવો.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુત્રયોર્વીરમાનિનોઃ । શોકં ત્યક્ત્વા મહારાજો યુદ્ધાય મતિમાદધાત્
પુત્રોના વીરતા ભરેલા શબ્દો સાંભળી, મહારાજાએ પોતાનું શોક છોડીને યુદ્ધ માટે મન મક્કમ કર્યું.
તાવપિ પ્રતિયોદ્ધારં વાંચ્છંતૌ રણદુર્મદૌ । જગ્મતુઃ કટકે શત્રોરનંતભટપૂરિતે
એ બંને યુદ્ધની ઇચ્છા અને યુદ્ધના ઉન્માદથી ભરેલા, દુશ્મનના અસંખ્ય સૈનિકોથી ભરેલી સેના તરફ આગળ વધ્યા.
રિપુતાપેન દમનો નીલરત્નેન ચેતરઃ । યુયુધાતે રણે વીરૌ પ્રાવૃષીવ બલાહકૌ
એક, નિલા રત્ન ધારણ કરનાર, દુશ્મનના દુઃખથી દમિત; બીજો, બંને વીરોએ વરસાદના ઋતુના મેઘો જેવી ગર્જના સાથે યુદ્ધ કર્યું.
રાજા કનકસન્નદ્ધે રથે મણિવિચિત્રિતે । રત્નકૂબરશોભાઢ્યે તિષ્ઠંશ્ચાપધરો બલી
રાજા સોનાથી શોભતા અને મણિઓથી અલંકૃત રથ પર ઊભા હતા, રત્નમય ધ્વજથી ઝળકતા, હાથમાં ધનુષ્ય લઈને બળવાન દેખાતા.
યયૌ યોદ્ધું તુ શત્રુઘ્નં વીરકોટભિરાવૃતમ્ । તૃણીકુર્વન્મહાવીરાન્ધનુર્વિદ્યાવિશારદાન્
તે શત્રુઘ્ન સાથે યુદ્ધ કરવા આગળ વધ્યા, આસપાસ વીરોની ભીડ હતી, અને ધનુર્વિદ્યા જાણતા મહાવીરોને પણ તૃણ સમાન ગણ્યા.
તં યોદ્ધુમાગતં દૃષ્ટ્વા સુબાહું રોષપૂરિતમ્ । પુત્રનાશેન કુર્વંતં સર્વસૈન્યવધાદિકમ્
સુબાહુને, ક્રોધથી ભરેલા અને પુત્રના મૃત્યુનો બદલો લેવા આખી સેના નાશ કરવા આતુર, યુદ્ધ માટે આવતો જોઈને—
શત્રુઘ્નપાર્શ્વસંચારી હનૂમાંસ્તમુપાદ્રવત્ । નખાયુધો મહાનાદં કુર્વન્મેઘ ઇવાહવે
શત્રુઘ્નના બાજુમાં ચાલતો હનુમાન, નખો હથિયાર સમાન બનાવી, મેઘ જેવી ગર્જના સાથે યુદ્ધમાં તેની સામે દોડી ગયો.
સુબાહુસ્તં હનૂમંતમાગચ્છંતં મહારવમ્ । ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં રોષપૂરિતલોચનઃ
સુબાહુએ, હનુમાનને મહાન રોષ સાથે આવતો જોઈ, હસતાં અને ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને કહ્યું:
ક્વ ગતઃ પુષ્કલો હત્વા મત્પુત્રં રણમંડલે । પાતયામ્યદ્ય તસ્યાશુ શિરો જ્વલિતકુંડલમ્
મારો પુત્ર યુદ્ધમાં મારનાર પુષ્કલ ક્યાં ગયો? આજે હું તરત જ તેના ઝળહળતા કુંડળવાળા માથાને કાપી નાખીશ.
ક્વ શત્રુઘ્નો વાહપાલઃ ક્વ ચ રામઃ કુતો ભટાઃ । પ્રાણહંતારમાયાંતં પશ્યંતુ પ્રધને તુ મામ્
શત્રુઘ્ન, સેના પ્રમુખ, ક્યાં છે? રામ ક્યાં છે? યોદ્ધાઓ ક્યાં છે? યુદ્ધના મથામાં આવતો મને, પ્રાણહરણારને, તેઓ જોઈ લે.