તસ્ય પાપં મમૈવાસ્તુ પ્રતિજ્ઞાપરિઘાતિનઃ । ઇતિ વાક્યમુદીર્યૈવ તૂષ્ણીંભૂતો ધનુર્દધે
—એવો સંકલ્પ તોડવાનો પાપ મારા પર આવે; આવું કહીને તે ચૂપ રહ્યો અને ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું.
તદાનેન નિષંગાત્સ્વાદુદ્ધૃત્ય સાયકં વરમ્ । કથયામાસ વિશદં વાક્યં શત્રુવધાવહમ્
પછી તેણે પોતાના તૂણામાંથી એક ઉત્તમ તીર કાઢી, દુશ્મનના વિનાશ માટે સ્પષ્ટ વચન કહ્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। યદિ રામાંઘ્રિયુગુલં નિષ્કાપટ્યેન ચેતસા । ઉપાસિતં મયા તર્હિ મમ વાક્યમૃતં ભવેત્
પુષ્કલે કહ્યું: જો મેં નિષ્કપટ હૃદયથી રામના ચરણકમળની આરાધના કરી હોય, તો મારા વચન સાચા થાય.
યદિ સ્વમહિલાં ભુક્ત્વા નાન્યાં જાનામિચેતસા । તેન સત્યેન મે વાક્યં સત્યં ભવતુ સંગરે
જો મેં મારી પત્ની સિવાય બીજી સ્ત્રી વિશે મનમાં વિચાર્યું પણ ન હોય, તો એ સત્યના બળે મારું વચન યુદ્ધમાં સાચું સાબિત થાય.
ઇતિ વાક્યમુદીર્યાશુ બાણં ધનુષિ સંધિતમ્ । કાલાનલોપમં વીરશિરશ્છેદનમાક્ષિપત્
આવી રીતે બોલીને તેણે ઝડપથી તીર ધનુષ્ય પર ચડાવ્યું અને વિનાશક અગ્નિ જેવું તીર વીરનું માથું કાપવા તાણ્યું.
તં બાણં મુક્તમાલોક્ય સ તુ રાજસુતો બલી । બાણં શરાસને ધત્ત તીક્ષ્ણં કાલાનલોપમમ્
એ તીર છોડાતું જોઈને, શક્તિશાળી રાજકુમારે પોતાના ધનુષ્ય પર તીખું અને વિનાશક અગ્નિ જેવું તીર ચડાવ્યું.
તેન બાણેન સંછિન્નો બાણઃ સ્વવધઉદ્યતઃ । હાહાકારો મહાનાસીચ્છિન્ને તસ્મિઞ્છરે તદા
એ તીરે પોતાના મૃત્યુ માટે છોડાયેલ તીરને કાપી નાખ્યું; એ તીર તૂટી પડતાં જ મોટો હાહાકાર મચી ગયો.
પરાર્ધં પતિતં ભૂમૌ પૂર્વાર્ધં ફલસંયુતમ્ । શિરોધરાં ચકર્તાશુ પદ્મનાલમિવ ક્ષણાત્
એક ભાગ જમીન પર પડી ગયો, બીજો ભાગ, તીરે માથું સાથે, પળમાં જ કમળના ડાંગર જેવું ગળું કાપી નાખ્યું.
તદા ભૂમૌ પતંતં તુ દૃષ્ટ્વા તત્તસ્યસૈનિકાઃ । હાહાકૃત્વા ભૃશં સર્વે પલાયનપરાગતાઃ
ત્યારે જ્યારે તે જમીન પર પડતો હતો, તેના બધા સૈનિકોએ દુઃખથી હાહાકાર કર્યો અને ભયથી ઘભરાઈને ભાગવા લાગ્યા.
પૃથ્વ્યાં તન્મસ્તકં શ્રેષ્ઠં સકિરીટં સકુંડલમ્ । શુશુભેઽતીવ પતિતં ચંદ્રબિંબં દિવો યથા
પૃથ્વી પર પડેલું તેનું સુંદર મસ્તક, મોખરું મુગટ અને કાનના કુંડળોથી શોભિત, એટલું તેજસ્વી લાગતું હતું જાણે આકાશમાંથી ચાંદની ડીસ પડી હોય.
તં વીક્ષ્ય પતિતં વીરઃ પુષ્કલો ભરતાત્મજઃ । વ્યગાહત વ્યૂહમિમં સર્વવીરૈકશોભિતમ્
તેને પડેલો જોઈને, ભરતપુત્ર પુષ્કલ બહાદુરીથી અનેક વીરોથી શોભાયમાન એ વિધિવાળું સેનાવિહંગમ ભેદી અંદર ઘૂસી ગયો.
શેષ ઉવાચ। અથ પુત્રં સમાલોક્ય પતિતં વ્યસુમુદ્ધતમ્ । વિલલાપ ભૃશં રાજા સુતદુઃખેન દુઃખિતઃ
શેષે કહ્યું: પછી જ્યારે રાજાએ પોતાના પુત્રને નિર્વાણ પામેલો અને ધરતી પર પડેલો જોયો, ત્યારે પુત્રશોકથી વ્યાકુળ થઈને તે રાજા ખૂબ રડવા લાગ્યા.
મૂર્ધ્નિ સંતાડયામાસ પાણિભ્યામતિદુઃખિતઃ । કમ્પમાનો ભૃશં ચાશ્રૂણ્યમુઞ્ચન્નયનાબ્જયોઃ
અતિશય દુઃખી થઈ, તેણે પોતાના હાથોથી માથું પિટ્યું, શરીર કાંપતું હતું અને કમળ જેવાં નેત્રોમાંથી અશ્રુ વહાવતો હતો.
ગૃહીત્વા પતિતં વક્ત્રં ચંદ્રબિંબમનોરમમ્ । પુષ્કલેષુ ક્ષતાસૃગ્ભિઃ ક્લિન્નં કુંડલશોભિતમ્
પુષ્કલનું ચાંદની જેવું મોહક, કાનના કુંડળોથી શોભાયમાન, ઘાવોમાંથી લોહીથી ભીંજાયેલું મુખ પકડીને,
કુટિલભ્રૂયુગં શ્રેષ્ઠં સંદષ્ટાધરપલ્લવમ્ । સ ચુંબન્મુખપદ્મેન વિલપન્નિદમબ્રવીત્
કુદરતી વાંકાં ભ્રૂ, ગુસ્સામાં દાંતથી દબાયેલા હોઠ, એ પુત્રના કમળ જેવા મુખને ચુંબન કરીને, રાજા દુઃખથી બોલ્યા:
હા પુત્ર વીર કથમુત્સુકચેતસં માં । કિં નેક્ષસે વિશદનેત્રયુગેન શૂર । કિં મદ્વિનોદકથયારહિતસ્ત્વમેવ । રોષોદધિપ્લુતમનાઃ કિલ લક્ષ્યસે ચ
હાય પુત્ર, વીર, મારા મનમાં તારી વ્યાકુલતા હોવા છતાં, તું કેમ તારા નિર્મળ નેત્રોથી મને નથી જુએ? તું તો તારી મીઠી વાતોથી મને હંમેશા આનંદ આપતો, આજે કેમ ગુસ્સાના દરિયામાં ડૂબેલો દેખાય છે?
વદ પુત્ર કથં માં ત્વં પ્રબ્રૂષે ન હસન્પુનઃ । અમૃતૈર્મધુરાસ્વાદૈર્વિનોદયસિ પુત્રક
મારા પુત્ર, મને કહો, તું ફરીથી કેમ હસીને મારી સાથે વાત નથી કરતો? તારી અમૃત જેવી મીઠી વાતોથી મને કેમ આનંદિત કરતો નથી?
શત્રુઘ્નાશ્વં ગૃહાણ ત્વં સિતચામરશોભિતમ્ । સ્વર્ણપત્રેણ શોભાઢ્યં ત્યજ નિદ્રાં મહામતે
શત્રુઘ્નનું સફેદ ચામરાથી શોભાયમાન અને સોનાની સજાવટવાળું ઘોડું પકડી લે, હે બુદ્ધિશાળી, હવે ઊંઘ છોડ.
એષ પ્રતાપવિશદઃ પ્રતાપાગ્ર્યઃ પરંતપઃ । ધનુર્બિભ્રત્પુરો ભાતિ પુષ્કલઃ પરવીરહા
અહીં પુષ્કલ પોતાના ધનુષ્ય સાથે, પરાક્રમથી તેજસ્વી, વીરોમાં શ્રેષ્ઠ, દુશ્મનોનો વિનાશક, તારા સામે ઝગમગી રહ્યો છે.
એનં વારય સત્તીક્ષ્ણૈર્બાણૈઃ કોદંડનિર્ગતૈઃ । કથં ત્વં રણમધ્યે વૈ શેતે વીરવિમોહિતઃ
તારા ધનુષ્યમાંથી નીકળેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને રોક, હે વીર, તું યુદ્ધના میدانમાં કેમ આ રીતે પડ્યો છે?
હસ્તિનઃ પત્તયશ્ચૈવ રથારૂઢા ભયાર્દિતાઃ । શરણં ત્વાં સમાયાંતિ તાનીક્ષસ્વ મહામતે
હાથી, પદાતી અને રથ上的 યોદ્ધાઓ ભયથી તારી પાસે આશ્રય લેવા આવી રહ્યા છે; હે બુદ્ધિશાળી, તેમને જો.
પુત્ર ત્વયા વિના સોઢું કથં શક્તો રણાંગણે । શત્રુઘ્નસાયકાંસ્તીક્ષ્ણાંશ્ચંડકોદંડનિર્ગતાન્
પુત્ર, તારા વિના હું યુદ્ધના મેદાનમાં શત્રુઘ્નના શક્તિશાળી ધનુષ્યમાંથી નીકળેલા તીક્ષ્ણ બાણો કેવી રીતે સહન કરી શકું?
અતો માં તુ ત્વયા હીનં કો વા પાલયિતું ક્ષમઃ । યદિ ત્યક્ષ્યસિ નિદ્રા ત્વં જયાયાહં ક્ષમસ્તદા
હવે, તારા વિના મને કોણ રક્ષા કરી શકે? જો તું ઊંઘ છોડે તો જ હું વિજય મેળવવા સમર્થ છું.
ઇત્થં વિલપ્ય સુભૃશં તતાડ હૃદયં સ્વકમ્ । બહુશઃ પાણિના રાજા પુત્રદુઃખેન દુઃખિતઃ
આ રીતે ખૂબ રડીને, રાજાએ પુત્રશોકથી વ્યથિત થઈ, પોતાના હૃદય પર વારંવાર હાથ માર્યો.
તદા વિચિત્ર દમનૌ સ્વ સ્વ સ્યંદનસંસ્થિતૌ । પિતુશ્ચરણયોર્નત્વા ઊચતુઃ સમયોચિતમ્
ત્યારે બંને દમનાએ પોતપોતાના રથમાં ઊભા રહી પિતાના પગે વંદન કરીને સમયે યોગ્ય એવી વાત કરી.
રાજન્નસ્માસુ જીવત્સુ કિં દુઃખં હૃદિ તદ્વદ । વીરાણાં પ્રધને મૃત્યુર્વાંચ્છિતો જાયતે મહાન્
રાજા, જ્યારે અમે જીવતા છીએ, ત્યારે તમારા હૃદયમાં શું દુઃખ છે? વીર પુરુષો માટે યુદ્ધમાં મૃત્યુ તો સૌથી ઇચ્છનીય છે.
ધન્યોઽયં બત ચિત્રાંગો યો વીર ભુવિ શોભતે । સકિરીટસ્તુ સંદષ્ટદંતચ્છદયુગઃ પ્રભુઃ
કેટલું ભાગ્યશાળી છે ચિત્રાંગ, હે વીર, જે પૃથ્વી પર તેજથી ઝળકે છે, મસ્તક પર મુગટ છે, દાંત ભીંચી ને દૃઢ નિશ્ચય સાથે, અને મહાન શાસક છે.
કથયાશુ કિમદ્યૈવ કુર્વસ્તે કાર્યમીપ્સિતમ્ । શત્રુઘ્નવાહિનીં સર્વાં હન્વ આવામનાથિનીમ્
મને જલદી કહો, આજે તમે શું કરવા ઇચ્છો છો? શું હું શત્રુઘ્નની આખી સેના, જે હવે તેના સ્વામી વિના છે, નાશ કરી દઉં?
અદ્યૈવ પુષ્કલં ભ્રાતુર્વધકારિણમાહવે । પાતયાવો રથાચ્છિત્ત્વા શિરોમુકુટમંડિતમ્
આજે જ, ચાલો આપણે યુદ્ધમાં ભાઈના હત્યારા પુષ્કલને રથ પરથી નીચે પાડી દઈએ, અને તેના મુગટથી શોભતા માથાને કાપી નાખીએ.
ત્યજ શોકં સુદુઃખાર્તઃ કથં ભાસિ મહામતે । આજ્ઞાપયાવાં માનાર્હ કુરુ યુદ્ધે મતિં તથા
આપનો દુઃખ છોડો, તમે ખૂબ જ પીડિત હોવા છતાં, હે મહાન બુદ્ધિશાળી, તમે આવું કેમ બોલો છો? અમને આદેશ આપો, હે માન્યવર, અને યુદ્ધમાં મન લગાવો.