ભ્રાંત્વા સરથવર્યસ્તુ નભસિ ત્વરયાન્વિતઃ । યાવત્સ્થિતિં ન લભતે તાવન્મુક્તોઽપરઃ શરઃ
શ્રેષ્ઠ રથમાં બેઠેલો પુષ્કલ ઝડપથી આકાશમાં ફર્યો, પણ સ્થિર થતો એ પહેલાં જ બીજો તીર છોડવામાં આવ્યો.
પુનશ્ચ પરિબભ્રામ રથઃ સૂતસમન્વિતઃ । તત્કર્મવીક્ષ્ય પુત્રસ્ય રાજ્ઞો વિસ્મયમાપ સઃ
ફરીથી રથ અને સારથી સાથે એ રથ ઘૂમવા લાગ્યું; પુત્રનું એ કાર્ય જોઈને રાજાને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
કથંચિત્સ્થિતિમપ્યાપ પુષ્કલઃ પરવીરહા । રથં જઘાન બાણૈશ્ચ સસૂતહયમસ્ય ચ
કોઈક રીતે પોતાનો સંયમ મેળવી, શત્રુવીરોનો સંહારક પુષ્કલે સામેના રથ, સારથી અને ઘોડાઓને તીરો વડે ઘાયલ કર્યા.
સભગ્નસ્યંદનો વીરઃ પુનરન્યં સમાશ્રિતઃ । સોઽપિ ભગ્નઃ શરૈરાશુ પુષ્કલેન રણાંગણે
રથ તૂટી ગયેલો એ વીર બીજાં રથમાં ગયો, પણ યુદ્ધભૂમિમાં પુષ્કલના તીરો વડે એ રથ પણ તરત તૂટી ગયું.
પુનરન્યં સમાસ્થાય યાવદાયાતિ સંમુખમ્ । તાવદ્બભંજ નિશિતૈઃ સાયકૈસ્તદ્રથં પુનઃ
પછી ફરી બીજું રથ લઈ સામે આવ્યો, પણ પુષ્કલના તીખા તીરો વડે એ રથ પણ તૂટી પડ્યું.
એવં દશ રથા ભગ્ના નૃપતેરાત્મજસ્ય હિ । પુષ્કલેન તુ વીરેણ મહાસંયુગશાલિના
આ રીતે રાજાના પુત્રના દસ રથો પુષ્કલ નામના મહાયુદ્ધવીરે તોડી નાખ્યા.
તદા ચિત્રાંગકઃ સંખ્યે રથે સ્થિત્વા વિચિત્રિતે । આજગામ હ વેગેન પુષ્કલં પ્રતિ યોધિતુમ્
પછી ચિત્રાંગક સુંદર રથમાં બેઠો અને ઝડપથી પુષ્કલ સામે યુદ્ધ કરવા દોડી આવ્યો.
પુષ્કલં પંચભિર્બાણૈસ્તાડયામાસ સંયુગે । તૈર્બાણૈર્નિહતોઽત્યતં વિવ્યથે ભરતાત્મજઃ
એણે યુદ્ધમાં પુષ્કલને પાંચ તીરો માર્યા; એ તીરોની ઘાતથી ભરતપુત્ર પુષ્કલ ખૂબ પીડાયો.
સક્રુદ્ધશ્ચાપમુદ્યમ્ય બાણાન્દશ શિતાન્મહાન્ । મુમોચ હૃદયે તસ્ય સ્વર્ણપુંખસુશોભિતાન્
પુષ્કલ ગુસ્સે થઈ ધનુષ્ય ઊંચકી અને દસ તીખા, સોનાના પાંખવાળા તીરો તેના હૃદય પર છોડ્યા.
તે બાણાઃ પપુરેતસ્ય રુધિરં બહુદારુણાઃ । પીત્વા પેતુઃ ક્ષિતૌ કૂટસાક્ષિણઃ પૂર્વજા ઇવ
એ ભયાનક તીરો પુષ્કલનું લોહી પી ગયા અને પછી પૃથ્વી પર પડી ગયા, જાણે પૂર્વજોની જેમ સાક્ષી આપી રહ્યા હોય.
તદા ચિત્રાંગકઃ ક્રુદ્ધો ભલ્લાન્પંચ સમાદદે । મુમોચ ભાલે પુત્રસ્ય ભરતસ્ય મહૌજસઃ
ત્યારે ચિત્રાંગક ગુસ્સે ભરાઈને પાંચ તીરો ઉઠાવ્યા અને મહાબળવાન ભરતપુત્રના કપાળ પર છોડ્યા.
તૈર્ભલ્લૈરાહતઃ ક્રુદ્ધઃ શરાસનવરે શરમ્ । દધત્પ્રતિજ્ઞામકરોચ્ચિત્રાંગનિધનં પ્રતિ
એ તીરો વાગતાં, ક્રોધિત અને ઉત્તમ ધનુષ્યધારી વીરે ચિત્રાંગના અંત વિશે પ્રતિજ્ઞા લીધી.
શૃણુ વીર મમ ક્ષિપ્રં પ્રતિજ્ઞાં ત્વદ્વધાશ્રિતામ્ । તજ્જ્ઞાત્વા સાવધાનેન યોદ્ધવ્યં ચ ત્વયાત્ર હિ
હે વીર, મારી ઝડપથી લેવાયેલી પ્રતિજ્ઞા સાંભળ, જે તારી વિનાશ માટે છે; હવે આ જાણીને તારે પૂરેપૂરી સતર્કતાથી લડવું પડશે.
બાણેનાનેન ચેત્ત્વાં વૈ ન કુર્યાં પ્રાણવર્જિતમ્ । સતીં સંદૂષ્ય વનિતાં શીલાચારસુશોભિતામ્
જો હું આ તીરે તને જીવતો ન રાખું—અને તું સારા આચરણથી શોભાયેલી સ્ત્રીનું અપમાન કરેલું છે—
યો લોકઃ પ્રાપ્યતે લોકૈર્યમસ્ય વશવર્તિભિઃ । સ લોકો મમ વૈ ભૂયાત્સત્યં મમ પ્રતિશ્રુતમ્
—તો પછી મને એ લોક મળે, જે યમરાજના વશમાં રહેનારા લોકો મેળવે છે; એ જ મારો સચ્ચોટ વચન છે.
ઇતિ શ્રેષ્ઠં વચઃ શ્રુત્વા જહાસ પરવીરહા । ઉવાચ મતિમાન્વીરઃ પુષ્કલં વચનં શુભમ્
આ શ્રેષ્ઠ વચન સાંભળી દુશ્મનનો વિનાશ કરનાર હસી પડ્યો અને બુદ્ધિશાળી વીર પુષ્કલે શુભ વચન કહ્યાં.
મૃત્યુર્વૈ પ્રાણિનાં ભાવ્યઃ સર્વત્રૈવ ચ સર્વદા । તસ્માન્મે નિધને દુઃખં નાસ્તિ શૂરશિરોમણે
મૃત્યુ તો બધા જીવંત પ્રાણીઓ માટે, દરેક જગ્યાએ અને દરેક સમયે નિશ્ચિત છે; તેથી, હે વીરશ્રેષ્ઠ, મને મૃત્યુમાં કોઈ દુઃખ નથી.
પ્રતિજ્ઞા યા કૃતા વીર ત્વયા વીરત્વશાલિના । સા સત્યૈવ પુનર્મેઽદ્ય શ્રૂયતાં વ્યાહૃતં મહત્
હે વીર, તું જે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે, એ સાચી જ છે; હવે મારી મહાન પ્રતિજ્ઞા પણ આજે સાંભળ.
ત્વદ્બાણં મદ્વધોદ્યુક્તં ન ચ્છિંદ્યાં યદિ ચેદહમ્ । તદા પ્રતિજ્ઞાં શૃણુ મે સર્વવીરાભિમાનિનઃ
જો હું તારા મારા મૃત્યુ માટે છોડાયેલા તીરને કાપી ન શકું, તો, હે વીરમણિ, મારી પ્રતિજ્ઞા સાંભળ.
તીર્થં જિગમિષોર્યો વૈ કુર્યાત્સ્વાંતવિખંડનમ્ । એકાદશીવ્રતાદન્યજ્જાનાતિ વ્રતમુચ્ચકૈઃ
જે યાત્રા પર જવા ઇચ્છે છે અને પોતાનો સંકલ્પ તોડી નાખે છે, અથવા એકાદશી વ્રત કરતાં પણ ઊંચું કોઈ વ્રત જાણે છે—
તસ્ય પાપં મમૈવાસ્તુ પ્રતિજ્ઞાપરિઘાતિનઃ । ઇતિ વાક્યમુદીર્યૈવ તૂષ્ણીંભૂતો ધનુર્દધે
—એવો સંકલ્પ તોડવાનો પાપ મારા પર આવે; આવું કહીને તે ચૂપ રહ્યો અને ધનુષ્ય તૈયાર કર્યું.
તદાનેન નિષંગાત્સ્વાદુદ્ધૃત્ય સાયકં વરમ્ । કથયામાસ વિશદં વાક્યં શત્રુવધાવહમ્
પછી તેણે પોતાના તૂણામાંથી એક ઉત્તમ તીર કાઢી, દુશ્મનના વિનાશ માટે સ્પષ્ટ વચન કહ્યું.
પુષ્કલ ઉવાચ। યદિ રામાંઘ્રિયુગુલં નિષ્કાપટ્યેન ચેતસા । ઉપાસિતં મયા તર્હિ મમ વાક્યમૃતં ભવેત્
પુષ્કલે કહ્યું: જો મેં નિષ્કપટ હૃદયથી રામના ચરણકમળની આરાધના કરી હોય, તો મારા વચન સાચા થાય.
યદિ સ્વમહિલાં ભુક્ત્વા નાન્યાં જાનામિચેતસા । તેન સત્યેન મે વાક્યં સત્યં ભવતુ સંગરે
જો મેં મારી પત્ની સિવાય બીજી સ્ત્રી વિશે મનમાં વિચાર્યું પણ ન હોય, તો એ સત્યના બળે મારું વચન યુદ્ધમાં સાચું સાબિત થાય.
ઇતિ વાક્યમુદીર્યાશુ બાણં ધનુષિ સંધિતમ્ । કાલાનલોપમં વીરશિરશ્છેદનમાક્ષિપત્
આવી રીતે બોલીને તેણે ઝડપથી તીર ધનુષ્ય પર ચડાવ્યું અને વિનાશક અગ્નિ જેવું તીર વીરનું માથું કાપવા તાણ્યું.
તં બાણં મુક્તમાલોક્ય સ તુ રાજસુતો બલી । બાણં શરાસને ધત્ત તીક્ષ્ણં કાલાનલોપમમ્
એ તીર છોડાતું જોઈને, શક્તિશાળી રાજકુમારે પોતાના ધનુષ્ય પર તીખું અને વિનાશક અગ્નિ જેવું તીર ચડાવ્યું.
તેન બાણેન સંછિન્નો બાણઃ સ્વવધઉદ્યતઃ । હાહાકારો મહાનાસીચ્છિન્ને તસ્મિઞ્છરે તદા
એ તીરે પોતાના મૃત્યુ માટે છોડાયેલ તીરને કાપી નાખ્યું; એ તીર તૂટી પડતાં જ મોટો હાહાકાર મચી ગયો.
પરાર્ધં પતિતં ભૂમૌ પૂર્વાર્ધં ફલસંયુતમ્ । શિરોધરાં ચકર્તાશુ પદ્મનાલમિવ ક્ષણાત્
એક ભાગ જમીન પર પડી ગયો, બીજો ભાગ, તીરે માથું સાથે, પળમાં જ કમળના ડાંગર જેવું ગળું કાપી નાખ્યું.
તદા ભૂમૌ પતંતં તુ દૃષ્ટ્વા તત્તસ્યસૈનિકાઃ । હાહાકૃત્વા ભૃશં સર્વે પલાયનપરાગતાઃ
ત્યારે જ્યારે તે જમીન પર પડતો હતો, તેના બધા સૈનિકોએ દુઃખથી હાહાકાર કર્યો અને ભયથી ઘભરાઈને ભાગવા લાગ્યા.
પૃથ્વ્યાં તન્મસ્તકં શ્રેષ્ઠં સકિરીટં સકુંડલમ્ । શુશુભેઽતીવ પતિતં ચંદ્રબિંબં દિવો યથા
પૃથ્વી પર પડેલું તેનું સુંદર મસ્તક, મોખરું મુગટ અને કાનના કુંડળોથી શોભિત, એટલું તેજસ્વી લાગતું હતું જાણે આકાશમાંથી ચાંદની ડીસ પડી હોય.