નાદાનં ન ચ સંધાનં ન મોચનમથાપિ વા । દૃષ્ટં તાવેવ સંદૃષ્ટૌ કુંડલીકૃતચાપિનૌ
ન ધનુષ્યનો અવાજ, ન બાણ ચડાવવાનો કે છોડવાનો દૃશ્ય, માત્ર બંને ધનુષ્ય વાંકું કરીને સામસામે ઉભેલા દેખાતા હતા.
તદાસૌ પુષ્કલઃ ક્રુદ્ધઃ શરાણાં શતકેન તમ્ । વિવ્યાધ વક્ષઃસ્થલકે મહાયોદ્ધારમુદ્ભટમ્
ત્યારે પુષ્કલ ગુસ્સે ભરાઈ, એ મહાન અને ભયંકર યોદ્ધાને છાતીમાં સો બાણ ઘૂસી નાખ્યા.
ચિત્રાંગસ્તાઞ્શરાન્સર્વાંશ્ચિચ્છેદ તિલશઃ ક્ષણાત્ । તાડયામાસ ચાંગેષુ પુષ્કલં શિતસાયકૈઃ
ચિત્રાંગે એ બધા તીરો ક્ષણમાં જ તિલતિલ કરી કાપી નાખ્યા અને પછી પુષ્કલને તેની દેહના અંગો પર તીખા તીરો વડે જોરદાર માર્યો.
પુષ્કલસ્તદ્રથં દિવ્યં ભ્રામકાસ્ત્રેણ શોભિના । નભસિ ભ્રામયામાસ તદદ્ભુતમિવાભવત્
પુષ્કલે તેજસ્વી ઘુમાવનાર અસ્ત્ર વડે એ દિવ્ય રથને આકાશમાં ફરાવ્યું, જે જોઈને બધાને અદ્ભુત લાગ્યું.
ભ્રાંત્વા મુહૂર્તમાત્રં તુ સરથો હયસંયુતઃ । સ્થિતિર્લેભેતિકષ્ટેન સંધૃતો રણમંડલે
થોડી જ વારમાં ઘોડાઓ જોડાયેલો એ રથ ફરીથી કઠિનાઈથી જ યુદ્ધમય میدانમાં સ્થિર થયો.
સ ચાસ્ય વિક્રમં દૃષ્ટ્વા ચિત્રાંગઃ કુપિતો ભૃશમ્ । ઉવાચ પુષ્કલં ધીમાન્સર્વાસ્ત્રેષુ વિશારદઃ
એવી તેની શૂરવીરતા જોઈને ચિત્રાંગે ખૂબ જ ગુસ્સે થયો અને સર્વ અસ્ત્રોમાં નિપુણ તથા બુદ્ધિશાળી પુષ્કલને કહ્યું.
ચિત્રાંગ ઉવાચ। ત્વયા સાધુકૃતં કર્મ સુભટૈર્યુધિસંમતમ્ । મદ્રથો વાજિસંયુક્તો ભ્રામિતો નભસિ ક્ષણમ્
ચિત્રાંગે કહ્યું: 'તમે બહુ સરસ કામ કર્યું છે, જે યુદ્ધમાં વીરોએ વખાણ્યું છે; મારા ઘોડાવાળું રથ તું આકાશમાં એક ક્ષણ માટે ફરાવી દીધું.'
પરાક્રમં સમીક્ષસ્વ મમાપિ સુભટેરિતમ્ । આકાશચારી તુ ભવાન્ભવત્વમરપૂજિતઃ
'હવે તું પણ મારા વીરતાનો પરિચય જો, જે સાચા વીરે કર્યું છે; તું આકાશમાં ફરનાર છે, તને દેવતાની જેમ સન્માન મળે.'
ઇત્યુક્ત્વા સ મુમોચાસ્ત્રં રણે પરમદારુણમ્ । ધનુષા પરમાસ્ત્રજ્ઞઃ સર્વધર્મવિદુત્તમઃ
આ રીતે કહીને, સર્વધર્મ જાણનારા અને અસ્ત્રવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ એવા ચિત્રાંગે યુદ્ધમાં અત્યંત ભયાનક અસ્ત્ર છોડ્યું.
તેન બાણેન સંવિદ્ધઃ ખે બભ્રામ પતંગવત્ । સરથઃ સહયઃ સંખ્યે સધ્વજશ્ચ સસારથિઃ
એ તીરે ઘાયલ થઈને પુષ્કલ રથ, ઘોડા, ધ્વજ અને સારથી સાથે આકાશમાં પટાંગિયાની જેમ ફરવા લાગ્યો.
ભ્રાંત્વા સરથવર્યસ્તુ નભસિ ત્વરયાન્વિતઃ । યાવત્સ્થિતિં ન લભતે તાવન્મુક્તોઽપરઃ શરઃ
શ્રેષ્ઠ રથમાં બેઠેલો પુષ્કલ ઝડપથી આકાશમાં ફર્યો, પણ સ્થિર થતો એ પહેલાં જ બીજો તીર છોડવામાં આવ્યો.
પુનશ્ચ પરિબભ્રામ રથઃ સૂતસમન્વિતઃ । તત્કર્મવીક્ષ્ય પુત્રસ્ય રાજ્ઞો વિસ્મયમાપ સઃ
ફરીથી રથ અને સારથી સાથે એ રથ ઘૂમવા લાગ્યું; પુત્રનું એ કાર્ય જોઈને રાજાને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
કથંચિત્સ્થિતિમપ્યાપ પુષ્કલઃ પરવીરહા । રથં જઘાન બાણૈશ્ચ સસૂતહયમસ્ય ચ
કોઈક રીતે પોતાનો સંયમ મેળવી, શત્રુવીરોનો સંહારક પુષ્કલે સામેના રથ, સારથી અને ઘોડાઓને તીરો વડે ઘાયલ કર્યા.
સભગ્નસ્યંદનો વીરઃ પુનરન્યં સમાશ્રિતઃ । સોઽપિ ભગ્નઃ શરૈરાશુ પુષ્કલેન રણાંગણે
રથ તૂટી ગયેલો એ વીર બીજાં રથમાં ગયો, પણ યુદ્ધભૂમિમાં પુષ્કલના તીરો વડે એ રથ પણ તરત તૂટી ગયું.
પુનરન્યં સમાસ્થાય યાવદાયાતિ સંમુખમ્ । તાવદ્બભંજ નિશિતૈઃ સાયકૈસ્તદ્રથં પુનઃ
પછી ફરી બીજું રથ લઈ સામે આવ્યો, પણ પુષ્કલના તીખા તીરો વડે એ રથ પણ તૂટી પડ્યું.
એવં દશ રથા ભગ્ના નૃપતેરાત્મજસ્ય હિ । પુષ્કલેન તુ વીરેણ મહાસંયુગશાલિના
આ રીતે રાજાના પુત્રના દસ રથો પુષ્કલ નામના મહાયુદ્ધવીરે તોડી નાખ્યા.
તદા ચિત્રાંગકઃ સંખ્યે રથે સ્થિત્વા વિચિત્રિતે । આજગામ હ વેગેન પુષ્કલં પ્રતિ યોધિતુમ્
પછી ચિત્રાંગક સુંદર રથમાં બેઠો અને ઝડપથી પુષ્કલ સામે યુદ્ધ કરવા દોડી આવ્યો.
પુષ્કલં પંચભિર્બાણૈસ્તાડયામાસ સંયુગે । તૈર્બાણૈર્નિહતોઽત્યતં વિવ્યથે ભરતાત્મજઃ
એણે યુદ્ધમાં પુષ્કલને પાંચ તીરો માર્યા; એ તીરોની ઘાતથી ભરતપુત્ર પુષ્કલ ખૂબ પીડાયો.
સક્રુદ્ધશ્ચાપમુદ્યમ્ય બાણાન્દશ શિતાન્મહાન્ । મુમોચ હૃદયે તસ્ય સ્વર્ણપુંખસુશોભિતાન્
પુષ્કલ ગુસ્સે થઈ ધનુષ્ય ઊંચકી અને દસ તીખા, સોનાના પાંખવાળા તીરો તેના હૃદય પર છોડ્યા.
તે બાણાઃ પપુરેતસ્ય રુધિરં બહુદારુણાઃ । પીત્વા પેતુઃ ક્ષિતૌ કૂટસાક્ષિણઃ પૂર્વજા ઇવ
એ ભયાનક તીરો પુષ્કલનું લોહી પી ગયા અને પછી પૃથ્વી પર પડી ગયા, જાણે પૂર્વજોની જેમ સાક્ષી આપી રહ્યા હોય.
તદા ચિત્રાંગકઃ ક્રુદ્ધો ભલ્લાન્પંચ સમાદદે । મુમોચ ભાલે પુત્રસ્ય ભરતસ્ય મહૌજસઃ
ત્યારે ચિત્રાંગક ગુસ્સે ભરાઈને પાંચ તીરો ઉઠાવ્યા અને મહાબળવાન ભરતપુત્રના કપાળ પર છોડ્યા.
તૈર્ભલ્લૈરાહતઃ ક્રુદ્ધઃ શરાસનવરે શરમ્ । દધત્પ્રતિજ્ઞામકરોચ્ચિત્રાંગનિધનં પ્રતિ
એ તીરો વાગતાં, ક્રોધિત અને ઉત્તમ ધનુષ્યધારી વીરે ચિત્રાંગના અંત વિશે પ્રતિજ્ઞા લીધી.
શૃણુ વીર મમ ક્ષિપ્રં પ્રતિજ્ઞાં ત્વદ્વધાશ્રિતામ્ । તજ્જ્ઞાત્વા સાવધાનેન યોદ્ધવ્યં ચ ત્વયાત્ર હિ
હે વીર, મારી ઝડપથી લેવાયેલી પ્રતિજ્ઞા સાંભળ, જે તારી વિનાશ માટે છે; હવે આ જાણીને તારે પૂરેપૂરી સતર્કતાથી લડવું પડશે.
બાણેનાનેન ચેત્ત્વાં વૈ ન કુર્યાં પ્રાણવર્જિતમ્ । સતીં સંદૂષ્ય વનિતાં શીલાચારસુશોભિતામ્
જો હું આ તીરે તને જીવતો ન રાખું—અને તું સારા આચરણથી શોભાયેલી સ્ત્રીનું અપમાન કરેલું છે—
યો લોકઃ પ્રાપ્યતે લોકૈર્યમસ્ય વશવર્તિભિઃ । સ લોકો મમ વૈ ભૂયાત્સત્યં મમ પ્રતિશ્રુતમ્
—તો પછી મને એ લોક મળે, જે યમરાજના વશમાં રહેનારા લોકો મેળવે છે; એ જ મારો સચ્ચોટ વચન છે.
ઇતિ શ્રેષ્ઠં વચઃ શ્રુત્વા જહાસ પરવીરહા । ઉવાચ મતિમાન્વીરઃ પુષ્કલં વચનં શુભમ્
આ શ્રેષ્ઠ વચન સાંભળી દુશ્મનનો વિનાશ કરનાર હસી પડ્યો અને બુદ્ધિશાળી વીર પુષ્કલે શુભ વચન કહ્યાં.
મૃત્યુર્વૈ પ્રાણિનાં ભાવ્યઃ સર્વત્રૈવ ચ સર્વદા । તસ્માન્મે નિધને દુઃખં નાસ્તિ શૂરશિરોમણે
મૃત્યુ તો બધા જીવંત પ્રાણીઓ માટે, દરેક જગ્યાએ અને દરેક સમયે નિશ્ચિત છે; તેથી, હે વીરશ્રેષ્ઠ, મને મૃત્યુમાં કોઈ દુઃખ નથી.
પ્રતિજ્ઞા યા કૃતા વીર ત્વયા વીરત્વશાલિના । સા સત્યૈવ પુનર્મેઽદ્ય શ્રૂયતાં વ્યાહૃતં મહત્
હે વીર, તું જે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે, એ સાચી જ છે; હવે મારી મહાન પ્રતિજ્ઞા પણ આજે સાંભળ.
ત્વદ્બાણં મદ્વધોદ્યુક્તં ન ચ્છિંદ્યાં યદિ ચેદહમ્ । તદા પ્રતિજ્ઞાં શૃણુ મે સર્વવીરાભિમાનિનઃ
જો હું તારા મારા મૃત્યુ માટે છોડાયેલા તીરને કાપી ન શકું, તો, હે વીરમણિ, મારી પ્રતિજ્ઞા સાંભળ.
તીર્થં જિગમિષોર્યો વૈ કુર્યાત્સ્વાંતવિખંડનમ્ । એકાદશીવ્રતાદન્યજ્જાનાતિ વ્રતમુચ્ચકૈઃ
જે યાત્રા પર જવા ઇચ્છે છે અને પોતાનો સંકલ્પ તોડી નાખે છે, અથવા એકાદશી વ્રત કરતાં પણ ઊંચું કોઈ વ્રત જાણે છે—