સુમતિરુવાચ। ચક્રાંકા નગરી રાજન્વર્તતે સવિધે શુભા । યસ્યાં સંતિ નરાઃ પાપરહિતા વિષ્ણુભક્તિતઃ
સુમતિએ કહ્યું: રાજન, ચક્રનું ચિહ્ન ધરાવતી એક સુંદર નગરી છે, જ્યાં વિષ્ણુભક્તિના કારણે પાપરહિત મનુષ્યો વસે છે.
તસ્યાઃ પુર્યાઃ પતિરયં સુબાહુર્ધર્મવિત્તમઃ । તવાયં પુરતો ભાતિ પુત્રપૌત્રસમાવૃતઃ
આ નગરીના સ્વામી સુબાહુ છે, જે ધર્મને સારી રીતે જાણે છે; તે પોતાના પુત્રો અને પૌત્રો સાથે તારી સામે ઉભા છે.
સ્વદારનિરતો નિત્યં પરદારપરાઙ્મુખઃ । વિષ્ણોઃ કથાસ્ય કર્ણસ્થાના પરાર્થપ્રકાશિની
એ હંમેશા પોતાની પત્ની સાથે જ જોડાયેલા રહે છે અને પરની સ્ત્રીઓ તરફ કદી જુએ નહીં; વિષ્ણુની વાર્તાઓ એની કાનમાં સતત ગુંજે છે અને એ બીજાના કલ્યાણ માટે પ્રકાશ ફેલાવે છે.
પરસ્વં ન સમાદત્તે ષષ્ઠાંશાદધિકં નૃપઃ । બ્રાહ્મણા વિષ્ણુભક્ત્યૈવ પૂજ્યંતે તેન ધર્મિણા
આ ધર્મનિષ્ઠ રાજા ક્યારેય બીજાનું ધન લેતો નથી, કે છઠ્ઠા ભાગથી વધારે વસૂલતો નથી; એ બ્રાહ્મણોને માત્ર વિષ્ણુભક્તિથી જ સન્માન આપે છે.
નિત્યં સેવારતો વિષ્ણુપાદપદ્મમધુવ્રતઃ । એષ સ્વધર્મનિરતઃ પરધર્મપરાઙ્મુખઃ
એ હંમેશા સેવા કરવા તત્પર છે, જાણે વિષ્ણુના કમળપદ પર મધમાખી જેમ ચોંટે છે; પોતાનાં ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન છે અને બીજાના ધર્મ તરફ કદી જુએ નહીં.
એતસ્ય બલતુલ્યં હિ ન વીરાણાં બલં ક્વચિત્ । પુત્રસ્ય પતનં શ્રુત્વા રોષશોકસમાકુલઃ
કોઈ વીરનું બળ એના બળને બરાબર નથી; પોતાના પુત્રના પતનનું સાંભળીને એ ક્રોધ અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે.
ચતુરંગસમેતોઽયં યુદ્ધાય સમુપસ્થિતઃ । તવાપિ વીરા બહવો લક્ષ્મીનિધિમુખા અમૂન્
એ ચતુરંગી સેના સાથે યુદ્ધ માટે આવ્યો છે; તારી પાસે પણ અનેક વીર છે, જેમા લક્ષ્મીનિધિ મુખ્ય છે.
જેષ્યંતિ શસ્ત્રસંઘેન નિર્દિશાશુ પરં હિ તાન્ । શત્રુઘ્નસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ સ્વભટાન્વરાન્
આ વીરો શસ્ત્રોના પ્રહારથી શત્રુઓને ઝડપથી હરાવશે; શત્રુઘ્ને આ વાત સાંભળી પોતાના શ્રેષ્ઠ સૈનિકોને કહ્યું.
રણપ્રાપ્તિભવોદ્ધર્ષપૂરપૂરિતમાનસાન્ । ક્રૌંચવ્યૂહોઽદ્ય રચિતઃ સુબાહુપરિસૈનિકૈઃ
યુદ્ધની તત્પરતાથી બધાના મનમાં ઉત્સાહની લહેર છવાઈ ગઈ છે; આજે સુબાહુની સેના દ્વારા ક્રૌંચ વ્યૂહ રચાયો છે.
મુખપક્ષસ્થિતા યોધાસ્તાન્કો ભેત્સ્યતિ શસ્ત્રવિત્ । યસ્ય ભેદે નિજા શક્તિર્યો વીર વિજયોદ્યતઃ
જે યોદ્ધાઓ પાંખ પર ઊભેલા છે, તેમને શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારો તોડી નાખે; જે વીર એના ભેદન માટે શક્તિ ધરાવે છે, એ વિજય માટે પ્રયત્ન કરશે.
સ ગૃહ્ણાતુ મદીયાદ્ધિ પાણિપદ્માચ્ચ વીટકમ્ । તદા લક્ષ્મીનિધિર્વીરો જગ્રાહ ક્રૌંચભેદને
મારા કમળ જેવા હાથે જે વીર દંડ લેશે, એ જ આગળ વધે; ત્યારે લક્ષ્મીનિધિ એ દંડ લઈને ક્રૌંચ વ્યૂહ તોડવા આગળ વધ્યો.
સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રવિદ્વીરૈર્બહુભિઃ પરિવારિતઃ । ઉવાચ વચનં રાજન્યાસ્યેઽહં ક્રૌંચભેદને
સર્વ શસ્ત્ર અને અસ્ત્રમાં પારંગત અનેક વીરોએ તેને ઘેરી લીધો; એ બોલ્યો: 'હું યુદ્ધમાં ક્રૌંચ વ્યૂહ તોડીને બતાવીશ.'
ભાર્ગવઃ પૂર્વમેવાસીત્ક્રૌંચભેત્તા તથા હ્યહમ્ । તથાન્યં વીરમાવોચત્કોઽસ્ય સાર્ધં ગમિષ્યતિ
'ભાર્ગવ પહેલો હતો ક્રૌંચ તોડનાર, હવે હું પણ એ જ કરું છું.' પછી એણે બીજાં વીરને પૂછ્યું: 'કોણ એના સાથે જશે?'
પુષ્કલઃ પૃષ્ઠતસ્તસ્ય યાતું ચક્રે મતિં તતઃ । રિપુતાપો નીલરત્ન ઉગ્રાશ્વો વીરમર્દનઃ
પછી પુષ્કલાએ એના પાછળ જવાની મનમાં ઠાની; રિપુતાપ, નીલરત્ન, ઉગ્રાશ્વ અને વીરમર્દન પણ જોડાયા.
સર્વે શત્રુઘ્નસંદેશાદ્યયુસ્તત્ક્રૌંચભેદને । શત્રુઘ્નોઽપિ રથસ્થશ્ચ સર્વાયુધધરઃ પરઃ
શત્રુઘ્નના આદેશથી બધા જ ક્રૌંચ વ્યૂહ તોડવા ગયા; શત્રુઘ્ન પોતે પણ સર્વ શસ્ત્રો સાથે રથ પર ઊભો રહ્યો.
પૃષ્ઠતોઽસ્ય પરીયાય બહુભિઃ સૈનિકૈર્વૃતઃ । તદા પ્રચલિતૌ દૃષ્ટાવન્યોન્યબલવારિધી
એના પાછળ અનેક સૈનિકો સાથે એ આગળ વધ્યો; પછી બંને સેના એકબીજાની તાકાત અને ધીરજ માપતી આગળ વધી.
પ્રલયં કર્તુમુદ્યુક્તૌ જગતઃ સુતરંગિણૌ । તદા ભેર્યઃ સમાજઘ્નુરુભયોઃ સેનયોર્દૃઢાઃ
બંને મહાસૈનાઓ, જાણે મહાન નદીઓ જેમ, સંહાર કરવા તત્પર થઈ ઊભી રહી; ત્યારે બંને પક્ષની ભેરીઓ જોરથી વાગી.
રણભેર્યઃ શંખનાદાઃ શ્રૂયંતે તત્ર તત્ર હ । હેષંતે વાજિનસ્તત્ર ગર્જંતિ દ્વિરદા ભૃશમ્
યુદ્ધની ભેરીઓ અને શંખના નાદ બધે સંભળાયા; ત્યાં ઘોડાઓ હિંચક્યા અને હાથીઓ જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યા.
હું હું કુર્વંતિ વીરાગ્ર્યા નદંતિ રથનેમયઃ । તત્ર પ્રકુપિતાઃ શૂરાઃ સુબાહુબલદર્પિતાઃ
વીરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા યોદ્ધાઓ 'હું હું' કરી ગર્જના કરે છે અને રથના ચકરા ગર્જના કરે છે; ત્યાં બલવાન અને પોતાના બાહુબળ પર ગર્વ ધરાવતા શૂરવીરો ક્રોધથી ભરાયેલા છે.
છિંધિ ભિંધીતિ ભાષંતો દૃશ્યંતે બહવો રણે । એવંભૂતે રણોદ્યુક્તે સૈન્યે શત્રુઘ્નવૈરિણોઃ
યુદ્ધમાં ઘણા યોદ્ધાઓ 'કાપો! ભેદો!' એમ બોલતા જોવા મળે છે; આવી સ્થિતિમાં, યુદ્ધ માટે તત્પર સૈન્ય અને દુશ્મનના દુશ્મનો પણ તૈયાર છે.
મુખસંસ્થં સુકેતું તં લક્ષ્મીનિધિરુવાચ હ । લક્ષ્મીનિધિરુવાચ। જનકસ્ય સુતં વિદ્ધિ લક્ષ્મીનિધિરિતિ સ્મૃતમ્
સુકેતુ સામે ઉભેલા ત્યારે લક્ષ્મીનિધિએ કહ્યું: 'મારે ઓળખો કે હું લક્ષ્મીનિધિ છું, જેને જનકપુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.'
સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકુશલં સર્વયુદ્ધવિશારદમ્ । મુંચાશ્વં રામચંદ્રસ્ય સર્વદાનવદંશિતુઃ
હું સર્વ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં નિપુણ છું, દરેક યુદ્ધમાં પારંગત છું; રામચંદ્રના, જે સર્વ દાનવોના વિનાશક છે, એના ઘોડાને છોડો.
નોચેન્મદ્બાણનિર્ભિન્નો યાસ્યસે યમસાદનમ્ । ઇતિ બ્રુવંતં વીરાગ્ર્યં સુકેતુઃ સહસા ત્વરન્
નહી તો, મારા બાણોથી વીંધાઈને, તું યમલોકમાં જશે; એમ વીરોએ કહ્યું ત્યારે સુકેતુ ઝડપથી દોડી આવ્યો.
સજ્યં ચાપં વિધાયાશુ બાણાન્મુંચન્સ્થિરોઽભવત્ । તે બાણાઃ શિતપર્વાણઃ સ્વર્ણપુંખાઃ સમંતતઃ
સુકેતુએ તરત જ ધનુષ્ય ચડાવીને, બાણો છોડ્યા અને સ્થિર ઊભો રહ્યો; એ તીક્ષ્ણ અને સુવર્ણપંખી બાણો ચારે બાજુ ફાટી નીકળ્યા.
દૃશ્યંતે વ્યાપિનસ્તત્ર રણમધ્યે સુદુર્ભરાઃ । તદ્બાણજાલં તરસા નિહત્ય । લક્ષ્મીનિધિશ્ચાપમથા તતજ્યમ્ । વિધાય તસ્યોરસિ બાણષટ્કં । મુમોચ તીક્ષ્ણં શિતપર્વશોભિતમ્
યુદ્ધના મધ્યમાં એ બાણો એટલા ભયાનક હતા કે સહન કરવું મુશ્કેલ હતું; લક્ષ્મીનિધિએ એ બાણવર્ષાને તાકાતથી ચીરીને, પોતાનું ધનુષ્ય ચડાવ્યું અને છ તીક્ષ્ણ અને તેજસ્વી બાણો સુકેતુના છાતીમાં છોડ્યા.
તદ્બાણાઃ સુભુજભ્રાતુર્હૃદયં સંવિદાર્ય ચ । ગતાસ્તે ભુવિ દૃશ્યંતે રુધિરાક્તા મલીમસાઃ
એ બાણોએ સુકેતુના, જે મજબૂત બાહુઓ ધરાવતો ભાઈ હતો, એના હૃદયને ફાડી નાખ્યું અને એ બાણો લોહી અને માટીથી લથપથ થઈ જમીન પર પડ્યા.
તદ્બાણભિન્નહૃદયઃ સુકેતુઃ કોપપૂરિતઃ । જઘાનશરવિંશત્યા તીક્ષ્ણયા નતપર્વયા
એ બાણોથી હૃદય વીંધાઈને અને ક્રોધથી ભરાઈ, સુકેતુએ વીસ તીક્ષ્ણ અને વાંકડા બાણો છોડીને પ્રહાર કર્યો.
ઉભૌ બાણવિભિન્નાંગાવુભૌ ક્ષતજવિપ્લુતૌ । સૈનિકૈઃ પરિદૃશ્યંતે કિંશુકાવિવ પુષ્પિતૌ
બન્ને યોદ્ધાઓના અંગો બાણોથી છિન્નભિન્ન અને લોહીથી ભીંજાઈ ગયા હતા; સૈનિકોએ તેમને ફૂલેલા કિમશુક વૃક્ષો જેવાં દેખાતા જોયા.
મુંચંતૌ બાણકોટીશ્ચ સંદધંતૌ ત્વરા શરાન્ । ન કેનાપિ વિલક્ષ્યેતે લઘુહસ્તૌ મહાબલૌ
બન્ને અણગણિત બાણો છોડતા અને ઝડપથી નવા બાણો તૈયાર કરતા હતા; એમની હળવી હથેળી અને મહાન બળને કારણે કોઈ પણ તેમને ઓળખી શકતો નહોતો.
કુંડલીકૃત સચ્ચાપૌ વર્ષંતૌ બાણધારયા । નવાંબુદાવિવ દિવિ શક્રનિર્દેશકારિણૌ
વાંકડા અને તણાયેલા ધનુષ્યો સાથે, બન્ને યોદ્ધાઓ બાણોની વરસાદ વરસાવતા હતા; તેઓ આકાશમાં નવા મેઘો જેવાં લાગતા, જાણે ઇન્દ્રના આદેશથી ચાલતા હોય.