તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સુબાહુભૂપતેઃ । ક્રૌંચાખ્યસદ્વ્યૂહવિશેષમાદધાત્ । યન્નો વિશંતે સહસા રિપોર્ગણા । મહાબલાઃ શસ્ત્રસમૂહધારિણઃ
રાજા સુબાહુના આ શબ્દો સાંભળી, તેણે વિશિષ્ટ ક્રૌંચ વ્યૂહ ગોઠવ્યો, જેમાં શક્તિશાળી અને અનેક શસ્ત્રો ધરાવતા દુશ્મનોએ અચાનક પ્રવેશ કર્યો.
મુખે સુકેતુસ્તસ્યાસીદ્ગલે ચિત્રાંગસંજ્ઞકઃ । પક્ષયો રાજપુત્રૌ દ્વૌ પુચ્છે રાજા પ્રતિષ્ઠિતઃ
આ વ્યૂહના મોઢા પર સુકેતુ, ગળામાં ચિત્રાંગ, પાંખોમાં બે રાજકુમારો અને પૂંછડે રાજા પોતે સ્થિત હતા.
મધ્યે સૈન્યં મહત્તસ્ય ચતુરંગૈસ્તુ શોભિતમ્ । કૃત્વા ન્યવેદયદ્રાજ્ઞે ક્રૌંચવ્યૂહં વિચિત્રિતમ્
મધ્યમાં તેમની મોટી ચતુરંગી સેના સજ્જ હતી. આ રીતે સુંદર ક્રૌંચ વ્યૂહ રચી રાજાને જાણ કરી.
રાજા દૃષ્ટ્વા સુસન્નદ્ધં ક્રૌંચવ્યૂહં સુનિર્મિતમ્ । રણાય સ્વમતિં ચક્રે શત્રુઘ્નકટકે સ્થિતૈઃ
રાજાએ સુસજ્જ અને સુંદર રીતે ગોઠવાયેલો ક્રૌંચ વ્યૂહ જોઈને, શત્રુઘ્નની છાવણીમાં ઉભેલા સૈનિકો સાથે યુદ્ધ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
શેષ ઉવાચ। શત્રુઘ્નસ્તદ્બલં દૃષ્ટ્વા ભીષણાકૃતિમેઘવત્ । હસ્ત્યશ્વરથપાદાતૈર્બહુભિઃ પરિવારિતમ્
શેષ કહે છે: શત્રુઘ્ને એ સેના જોઈ, જે મેઘ જેવી ભયાનક હતી અને અનેક હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળથી ઘેરાઈ હતી.
સુમતિં પ્રત્યુવાચેદં વચોગંભીરશબ્દયુક્ । નાનાવાક્યવિચારજ્ઞૈઃ પંડિતૈઃ પરિસેવિતઃ
શત્રુઘ્ને ગાઢ અવાજે સુમતિને કહ્યું, આસપાસ વિવિધ વાતો સમજતા વિદ્વાનો બેઠેલા હતા.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સુમતે કસ્ય નગરં પ્રાપ્તો મે હયસત્તમઃ । બલમેતન્નિરીક્ષેહં પયોદધિતરંગવત્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'સુમતિ, મારો ઉત્તમ ઘોડો કયા શહેરમાં પહોંચ્યો છે? હું આ સેના જોઈશ, જે દરિયાની તરંગો જેવી ઉછળે છે.'
કસ્યૈતદ્બલમુદ્ધર્ષં ચતુરંગસમન્વિતમ્ । પુરતો ભાતિ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતમાદરાત્
'આ ચતુરંગી અને ભયાનક સેના કોની છે, જે આપણા સામે યુદ્ધ માટે ઉત્સાહથી ઉભી છે?'
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ યથાવત્પૃચ્છતો મમ । યજ્જ્ઞાત્વા યુદ્ધસંસ્થાયૈ નિર્દિશામિ સ્વકાન્ભટાન્
'હું જે પૂછું છું તે બધું સાચું સાચું કહો, જેથી જાણીને હું મારા સૈનિકોને યુદ્ધની તૈયારી માટે કહી શકું.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમતિઃ શુભબુદ્ધિમાન્ । ઉવાચ વચનં પ્રીતઃ શત્રુઘ્નં વૈરિતાપનમ્
આવા શબ્દો સાંભળી, બુદ્ધિશાળી સુમતિ પ્રસન્ન થઈને શત્રુઘ્ન દુશ્મનોને દમન કરનારને ઉત્તર આપ્યો.
સુમતિરુવાચ। ચક્રાંકા નગરી રાજન્વર્તતે સવિધે શુભા । યસ્યાં સંતિ નરાઃ પાપરહિતા વિષ્ણુભક્તિતઃ
સુમતિએ કહ્યું: રાજન, ચક્રનું ચિહ્ન ધરાવતી એક સુંદર નગરી છે, જ્યાં વિષ્ણુભક્તિના કારણે પાપરહિત મનુષ્યો વસે છે.
તસ્યાઃ પુર્યાઃ પતિરયં સુબાહુર્ધર્મવિત્તમઃ । તવાયં પુરતો ભાતિ પુત્રપૌત્રસમાવૃતઃ
આ નગરીના સ્વામી સુબાહુ છે, જે ધર્મને સારી રીતે જાણે છે; તે પોતાના પુત્રો અને પૌત્રો સાથે તારી સામે ઉભા છે.
સ્વદારનિરતો નિત્યં પરદારપરાઙ્મુખઃ । વિષ્ણોઃ કથાસ્ય કર્ણસ્થાના પરાર્થપ્રકાશિની
એ હંમેશા પોતાની પત્ની સાથે જ જોડાયેલા રહે છે અને પરની સ્ત્રીઓ તરફ કદી જુએ નહીં; વિષ્ણુની વાર્તાઓ એની કાનમાં સતત ગુંજે છે અને એ બીજાના કલ્યાણ માટે પ્રકાશ ફેલાવે છે.
પરસ્વં ન સમાદત્તે ષષ્ઠાંશાદધિકં નૃપઃ । બ્રાહ્મણા વિષ્ણુભક્ત્યૈવ પૂજ્યંતે તેન ધર્મિણા
આ ધર્મનિષ્ઠ રાજા ક્યારેય બીજાનું ધન લેતો નથી, કે છઠ્ઠા ભાગથી વધારે વસૂલતો નથી; એ બ્રાહ્મણોને માત્ર વિષ્ણુભક્તિથી જ સન્માન આપે છે.
નિત્યં સેવારતો વિષ્ણુપાદપદ્મમધુવ્રતઃ । એષ સ્વધર્મનિરતઃ પરધર્મપરાઙ્મુખઃ
એ હંમેશા સેવા કરવા તત્પર છે, જાણે વિષ્ણુના કમળપદ પર મધમાખી જેમ ચોંટે છે; પોતાનાં ધર્મમાં નિષ્ઠાવાન છે અને બીજાના ધર્મ તરફ કદી જુએ નહીં.
એતસ્ય બલતુલ્યં હિ ન વીરાણાં બલં ક્વચિત્ । પુત્રસ્ય પતનં શ્રુત્વા રોષશોકસમાકુલઃ
કોઈ વીરનું બળ એના બળને બરાબર નથી; પોતાના પુત્રના પતનનું સાંભળીને એ ક્રોધ અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે.
ચતુરંગસમેતોઽયં યુદ્ધાય સમુપસ્થિતઃ । તવાપિ વીરા બહવો લક્ષ્મીનિધિમુખા અમૂન્
એ ચતુરંગી સેના સાથે યુદ્ધ માટે આવ્યો છે; તારી પાસે પણ અનેક વીર છે, જેમા લક્ષ્મીનિધિ મુખ્ય છે.
જેષ્યંતિ શસ્ત્રસંઘેન નિર્દિશાશુ પરં હિ તાન્ । શત્રુઘ્નસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ સ્વભટાન્વરાન્
આ વીરો શસ્ત્રોના પ્રહારથી શત્રુઓને ઝડપથી હરાવશે; શત્રુઘ્ને આ વાત સાંભળી પોતાના શ્રેષ્ઠ સૈનિકોને કહ્યું.
રણપ્રાપ્તિભવોદ્ધર્ષપૂરપૂરિતમાનસાન્ । ક્રૌંચવ્યૂહોઽદ્ય રચિતઃ સુબાહુપરિસૈનિકૈઃ
યુદ્ધની તત્પરતાથી બધાના મનમાં ઉત્સાહની લહેર છવાઈ ગઈ છે; આજે સુબાહુની સેના દ્વારા ક્રૌંચ વ્યૂહ રચાયો છે.
મુખપક્ષસ્થિતા યોધાસ્તાન્કો ભેત્સ્યતિ શસ્ત્રવિત્ । યસ્ય ભેદે નિજા શક્તિર્યો વીર વિજયોદ્યતઃ
જે યોદ્ધાઓ પાંખ પર ઊભેલા છે, તેમને શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારો તોડી નાખે; જે વીર એના ભેદન માટે શક્તિ ધરાવે છે, એ વિજય માટે પ્રયત્ન કરશે.
સ ગૃહ્ણાતુ મદીયાદ્ધિ પાણિપદ્માચ્ચ વીટકમ્ । તદા લક્ષ્મીનિધિર્વીરો જગ્રાહ ક્રૌંચભેદને
મારા કમળ જેવા હાથે જે વીર દંડ લેશે, એ જ આગળ વધે; ત્યારે લક્ષ્મીનિધિ એ દંડ લઈને ક્રૌંચ વ્યૂહ તોડવા આગળ વધ્યો.
સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રવિદ્વીરૈર્બહુભિઃ પરિવારિતઃ । ઉવાચ વચનં રાજન્યાસ્યેઽહં ક્રૌંચભેદને
સર્વ શસ્ત્ર અને અસ્ત્રમાં પારંગત અનેક વીરોએ તેને ઘેરી લીધો; એ બોલ્યો: 'હું યુદ્ધમાં ક્રૌંચ વ્યૂહ તોડીને બતાવીશ.'
ભાર્ગવઃ પૂર્વમેવાસીત્ક્રૌંચભેત્તા તથા હ્યહમ્ । તથાન્યં વીરમાવોચત્કોઽસ્ય સાર્ધં ગમિષ્યતિ
'ભાર્ગવ પહેલો હતો ક્રૌંચ તોડનાર, હવે હું પણ એ જ કરું છું.' પછી એણે બીજાં વીરને પૂછ્યું: 'કોણ એના સાથે જશે?'
પુષ્કલઃ પૃષ્ઠતસ્તસ્ય યાતું ચક્રે મતિં તતઃ । રિપુતાપો નીલરત્ન ઉગ્રાશ્વો વીરમર્દનઃ
પછી પુષ્કલાએ એના પાછળ જવાની મનમાં ઠાની; રિપુતાપ, નીલરત્ન, ઉગ્રાશ્વ અને વીરમર્દન પણ જોડાયા.
સર્વે શત્રુઘ્નસંદેશાદ્યયુસ્તત્ક્રૌંચભેદને । શત્રુઘ્નોઽપિ રથસ્થશ્ચ સર્વાયુધધરઃ પરઃ
શત્રુઘ્નના આદેશથી બધા જ ક્રૌંચ વ્યૂહ તોડવા ગયા; શત્રુઘ્ન પોતે પણ સર્વ શસ્ત્રો સાથે રથ પર ઊભો રહ્યો.
પૃષ્ઠતોઽસ્ય પરીયાય બહુભિઃ સૈનિકૈર્વૃતઃ । તદા પ્રચલિતૌ દૃષ્ટાવન્યોન્યબલવારિધી
એના પાછળ અનેક સૈનિકો સાથે એ આગળ વધ્યો; પછી બંને સેના એકબીજાની તાકાત અને ધીરજ માપતી આગળ વધી.
પ્રલયં કર્તુમુદ્યુક્તૌ જગતઃ સુતરંગિણૌ । તદા ભેર્યઃ સમાજઘ્નુરુભયોઃ સેનયોર્દૃઢાઃ
બંને મહાસૈનાઓ, જાણે મહાન નદીઓ જેમ, સંહાર કરવા તત્પર થઈ ઊભી રહી; ત્યારે બંને પક્ષની ભેરીઓ જોરથી વાગી.
રણભેર્યઃ શંખનાદાઃ શ્રૂયંતે તત્ર તત્ર હ । હેષંતે વાજિનસ્તત્ર ગર્જંતિ દ્વિરદા ભૃશમ્
યુદ્ધની ભેરીઓ અને શંખના નાદ બધે સંભળાયા; ત્યાં ઘોડાઓ હિંચક્યા અને હાથીઓ જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યા.
હું હું કુર્વંતિ વીરાગ્ર્યા નદંતિ રથનેમયઃ । તત્ર પ્રકુપિતાઃ શૂરાઃ સુબાહુબલદર્પિતાઃ
વીરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા યોદ્ધાઓ 'હું હું' કરી ગર્જના કરે છે અને રથના ચકરા ગર્જના કરે છે; ત્યાં બલવાન અને પોતાના બાહુબળ પર ગર્વ ધરાવતા શૂરવીરો ક્રોધથી ભરાયેલા છે.
છિંધિ ભિંધીતિ ભાષંતો દૃશ્યંતે બહવો રણે । એવંભૂતે રણોદ્યુક્તે સૈન્યે શત્રુઘ્નવૈરિણોઃ
યુદ્ધમાં ઘણા યોદ્ધાઓ 'કાપો! ભેદો!' એમ બોલતા જોવા મળે છે; આવી સ્થિતિમાં, યુદ્ધ માટે તત્પર સૈન્ય અને દુશ્મનના દુશ્મનો પણ તૈયાર છે.