સેનાપતે કુરુષ્વારાન્મમ સેનાં તુ સજ્જિતામ્ । યોત્સ્યે રામસ્ય સુભટૈર્મમપુત્રોપઘાતકૈઃ
સેનાપતિ, મારી સેનાને યુદ્ધ માટે તૈયાર કરી દે; હું રામના વીર સૈનિકો સાથે લડીશ, જેમણે મારા પુત્રને ઘાયલ કર્યો છે.
અદ્યાહં મમ પુત્રસ્ય દુઃખદં નિશિતૈઃ શરૈઃ । પાતયિષ્યે યદિ હ્યેનં રક્ષિતાપિ મહેશ્વરઃ
આજે હું તીક્ષ્ણ તીરો વડે મારા પુત્રને દુઃખ આપનારને—even મહાદેવ રક્ષા કરે તો પણ—પડાવી દઈશ.
સેનાપતિરિદં વાક્યં પ્રોક્તં સુભુજભૂપતેઃ । નિશમ્ય ચ તથા કૃત્વા સજ્જીભૂતો ભવત્સ્વયમ્
મજબૂત ભુજાવાળા રાજાના આ શબ્દો સાંભળી, સેનાપતિએ બધું તૈયાર કર્યું અને પોતે પણ યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો.
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ સસજ્જાં ચતુરંગિણીમ્ । સેનાં કાલબલપ્રખ્યાં હતદુર્જનકોટિકામ્
તે રાજાને જાણ કરી અને ચાર પ્રકારની સેનાને તૈયાર કરી, જે સમય જેટલી શક્તિશાળી અને અસંખ્ય દુષ્ટ શત્રુઓને હરાવનારી હતી.
શ્રુત્વા સેનાપતેર્વાક્યં સુબાહુઃ પરવીરહા । નિર્જગામ તતો યત્ર શત્રુઘ્નઃ સ્વસુતાર્દનઃ
સેનાપતિના શબ્દો સાંભળી, પરશત્રુઓના વિનાશક સુબાહુ ત્યાં ગયો જ્યાં શત્રુઘ્ન, તેના પુત્રના ઘાતક, હતો.
કુંજરૈશ્ચ મદોન્મત્તૈર્હયૈશ્ચાપિ મનોજવૈઃ । રથૈશ્ચ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂરિતૈ રિપુજેતૃભિઃ
મદમાં ઉગ્ર થયેલા હાથીઓ, મન જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ અને દરેક પ્રકારના શસ્ત્રોથી ભરેલા રથો સાથે, શત્રુને હરાવાની ઈચ્છાથી સૈના આગળ વધતી હતી.
ભૂશ્ચકંપે તદા તત્ર સૈન્યભારેણ ભૂરિણા । સંમર્દઃ સુમહાનાસીત્તત્ર સૈન્યે વિસર્પતિ
ત્યારે ત્યાં સૈનાનો ભારે ભાર પડતાં ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી; બંને સૈનાઓ અથડાઈ ત્યારે ભયાનક સંઘર્ષ થયો.
રાજાનં નિર્ગતં દૃષ્ટ્વા રથેન કનકાંગિના । શત્રુઘ્નબલમુદ્યુક્તં સર્વવૈરિપ્રહારકમ્
રાજાને સોનાથી સજેલા રથમાં બહાર જતાં જોઈને, શત્રુઘ્નની સૈના, તમામ દુશ્મનોને હરાવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ.
સુકેતુસ્તસ્ય વૈ ભ્રાતા ગદાયુદ્ધવિશારદઃ । રથેનાશ્વા જગામાયં સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂરિતઃ
તેણાનો ભાઈ સુકેતુ, ગદા યુદ્ધમાં નિપુણ, ઘોડાવાળા રથમાં બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો સાથે યુદ્ધ માટે આવ્યો.
ચિત્રાંગસ્તુ સુતો રાજ્ઞઃ સર્વયુદ્ધવિચક્ષણઃ । જગામ સ્વરથેનાશુ શત્રુઘ્નબલમુન્મદમ્
રાજાનો પુત્ર ચિત્રાંગ, દરેક યુદ્ધકલા જાણનાર, પોતાના રથમાં ઝડપથી શત્રુઘ્નની સૈનાને હરાવવાનો મનમાં સંકલ્પ લઈને આગળ વધ્યો.
તસ્યાનુજો વિચિત્રાખ્યો વિચિત્રરણકોવિદઃ । યયૌ રથેન હૈમેન ભ્રાતૃદુઃખેન પીડિતઃ
તેણાનો નાના ભાઈ, વિचित्र નામે, અદભુત યુદ્ધકલા જાણનાર, સોનાના રથમાં, ભાઈના દુઃખથી દુઃખી થઈને, યુદ્ધ માટે ગયો.
અન્યે શૂરા મહેષ્વાસાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદાઃ । યયુર્નૃપસમાદિષ્ટાઃ પ્રધનં વીરપૂરિતમ્
બીજા શૂરવીર, મહાન ધનુર્ધર અને બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં નિપુણ, રાજાના આદેશથી વીરોથી ભરેલા યુદ્ધમાં જોડાયા.
રાજા સુબાહુઃ સંરોષાદાગતઃ પ્રધનાંગણે । વિલોકયામાસ સુતં મૂર્ચ્છિતં શરપીડિતમ્
રાજા સુબાહુ ગુસ્સે ભરાઈને મુખ્ય મેદાનમાં આવ્યા અને પોતાના પુત્રને બેભાન અને બાણોથી ઘાયલ થયેલો જોયો.
રથોપસ્થસ્થિતં મૂઢં સ્વસુતં દમનાભિધમ્ । વીક્ષ્ય દુઃખં મુહુઃ પ્રાપ વીજયામાસ પલ્લવૈઃ
રાજાએ પોતાના પુત્ર દમનને રથમાં અજાણ પડેલો જોઈ વારંવાર દુઃખ અનુભવ્યું અને પાંદડાંથી હલાવતો રહ્યો.
જલેન સિક્તઃ સંસ્પૃષ્ટો રાજ્ઞા કોમલપાણિના । સંજ્ઞામાપ શનૈર્વીરો દમનઃ પરમાસ્ત્રવિત્
પાણી છાંટીને અને રાજાના કોમળ હાથથી સ્પર્શ થતાં, પરાક્રમી દમન, જે શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ હતો, ધીમે ધીમે સંજાન થયો.
ઉત્થિતઃ ક્વ ધનુર્મેઽસ્તિ ક્વ પુષ્કલ ઇતો ગતઃ । સંસજ્ય સમરં ત્યક્ત્વા મદ્બાણવ્રણપીડિતઃ
દમન ઊભો થઈને બોલ્યો: 'મારું ધનુષ્ય ક્યાં છે? પુષ્કલ અહીંથી ક્યાં ગયો? તેણે યુદ્ધ છોડી દીધું છે અને મારા બાણોના ઘા સહન કરી રહ્યો છે.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુબાહુઃ પુત્રભાષિતમ્ । પરમં હર્ષમાપેદે પરિરભ્ય સુતં સ્વકમ્
પુત્રના આ વચન સાંભળી રાજા સુબાહુ ખૂબ આનંદિત થયા અને પોતાના પુત્રને ગળે લગાવ્યો.
દમનો વીક્ષ્ય જનકં નૃપં નમ્રશિરોધરઃ । પપાત પાદયોર્ભક્ત્યા ક્ષતદેહોઽસ્ત્રરાજિભિઃ
દમને પોતાના પિતા રાજાને જોઈ નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું અને ભક્તિપૂર્વક ઘાયલ દેહે તેમના પગે પડ્યો.
સ્વસુતં રથસંસ્થં તુ વિધાય નૃપતિઃ પુનઃ । જગાદ સેનાધિપતિં રણકર્મવિશારદઃ
પછી રાજાએ પોતાના પુત્રને ફરી રથમાં બેસાડ્યો અને યુદ્ધકલા જાણતા સેના પ્રમુખને કહ્યું.
વ્યૂહં રચય સંગ્રામે ક્રૌંચાખ્યં રિપુદુર્જયમ્ । યમાવિશ્ય જયે સૈન્યં શત્રુઘ્નસ્ય મહીપતેઃ
'યુદ્ધમાં દુશ્મન માટે અપરાજેય એવા ક્રૌંચ નામના વ્યૂહની રચના કરો અને શત્રુઘ્નના સૈનિકો તેમાં વિજય માટે પ્રવેશ કરે.'
તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સુબાહુભૂપતેઃ । ક્રૌંચાખ્યસદ્વ્યૂહવિશેષમાદધાત્ । યન્નો વિશંતે સહસા રિપોર્ગણા । મહાબલાઃ શસ્ત્રસમૂહધારિણઃ
રાજા સુબાહુના આ શબ્દો સાંભળી, તેણે વિશિષ્ટ ક્રૌંચ વ્યૂહ ગોઠવ્યો, જેમાં શક્તિશાળી અને અનેક શસ્ત્રો ધરાવતા દુશ્મનોએ અચાનક પ્રવેશ કર્યો.
મુખે સુકેતુસ્તસ્યાસીદ્ગલે ચિત્રાંગસંજ્ઞકઃ । પક્ષયો રાજપુત્રૌ દ્વૌ પુચ્છે રાજા પ્રતિષ્ઠિતઃ
આ વ્યૂહના મોઢા પર સુકેતુ, ગળામાં ચિત્રાંગ, પાંખોમાં બે રાજકુમારો અને પૂંછડે રાજા પોતે સ્થિત હતા.
મધ્યે સૈન્યં મહત્તસ્ય ચતુરંગૈસ્તુ શોભિતમ્ । કૃત્વા ન્યવેદયદ્રાજ્ઞે ક્રૌંચવ્યૂહં વિચિત્રિતમ્
મધ્યમાં તેમની મોટી ચતુરંગી સેના સજ્જ હતી. આ રીતે સુંદર ક્રૌંચ વ્યૂહ રચી રાજાને જાણ કરી.
રાજા દૃષ્ટ્વા સુસન્નદ્ધં ક્રૌંચવ્યૂહં સુનિર્મિતમ્ । રણાય સ્વમતિં ચક્રે શત્રુઘ્નકટકે સ્થિતૈઃ
રાજાએ સુસજ્જ અને સુંદર રીતે ગોઠવાયેલો ક્રૌંચ વ્યૂહ જોઈને, શત્રુઘ્નની છાવણીમાં ઉભેલા સૈનિકો સાથે યુદ્ધ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
શેષ ઉવાચ। શત્રુઘ્નસ્તદ્બલં દૃષ્ટ્વા ભીષણાકૃતિમેઘવત્ । હસ્ત્યશ્વરથપાદાતૈર્બહુભિઃ પરિવારિતમ્
શેષ કહે છે: શત્રુઘ્ને એ સેના જોઈ, જે મેઘ જેવી ભયાનક હતી અને અનેક હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળથી ઘેરાઈ હતી.
સુમતિં પ્રત્યુવાચેદં વચોગંભીરશબ્દયુક્ । નાનાવાક્યવિચારજ્ઞૈઃ પંડિતૈઃ પરિસેવિતઃ
શત્રુઘ્ને ગાઢ અવાજે સુમતિને કહ્યું, આસપાસ વિવિધ વાતો સમજતા વિદ્વાનો બેઠેલા હતા.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સુમતે કસ્ય નગરં પ્રાપ્તો મે હયસત્તમઃ । બલમેતન્નિરીક્ષેહં પયોદધિતરંગવત્
શત્રુઘ્ને કહ્યું: 'સુમતિ, મારો ઉત્તમ ઘોડો કયા શહેરમાં પહોંચ્યો છે? હું આ સેના જોઈશ, જે દરિયાની તરંગો જેવી ઉછળે છે.'
કસ્યૈતદ્બલમુદ્ધર્ષં ચતુરંગસમન્વિતમ્ । પુરતો ભાતિ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતમાદરાત્
'આ ચતુરંગી અને ભયાનક સેના કોની છે, જે આપણા સામે યુદ્ધ માટે ઉત્સાહથી ઉભી છે?'
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ યથાવત્પૃચ્છતો મમ । યજ્જ્ઞાત્વા યુદ્ધસંસ્થાયૈ નિર્દિશામિ સ્વકાન્ભટાન્
'હું જે પૂછું છું તે બધું સાચું સાચું કહો, જેથી જાણીને હું મારા સૈનિકોને યુદ્ધની તૈયારી માટે કહી શકું.'
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમતિઃ શુભબુદ્ધિમાન્ । ઉવાચ વચનં પ્રીતઃ શત્રુઘ્નં વૈરિતાપનમ્
આવા શબ્દો સાંભળી, બુદ્ધિશાળી સુમતિ પ્રસન્ન થઈને શત્રુઘ્ન દુશ્મનોને દમન કરનારને ઉત્તર આપ્યો.