પરિવાર્યાથ તં જઘ્નુર્દંતૈઃ પૃથુતરૈર્ભૃશમ્ । અથ દિગ્ગજદંતાશ્ચ છિન્નમૂલાઃ પતન્ભુવિ
પ્રહલાદને ઘેરીને મોટા દાંતોથી જોરથી ઘા માર્યા; પણ પછી એ હાથીઓના દાંત મૂળથી તૂટી ગયા અને તેઓ જમીન પર પડી ગયા.
દંતૈર્વિનાકૃતા નાગા ભયાર્તા વૈ પ્રદુદ્રુવુઃ । તાન્દૃષ્ટ્વાથ મહાનાગાન્દૈત્યેંદ્રઃ કુપિતો બલી
દાંત વગરના એ હાથીઓ ડરીને ભાગી ગયા; એવા મહાનાગ હાથીઓને જોઈને શક્તિશાળી દૈત્યરાજા ગુસ્સે ભરાયા.
પ્રજ્વાલ્ય ચ મહાવહ્નિં ચિક્ષેપ સુતમાત્મનઃ । જલશાયિપ્રિયં દૃષ્ટ્વા પ્રહ્લાદં હવ્યવાહનઃ
પછી તેણે મોટો અગ્નિ પ્રગટાવ્યો અને પોતાના પુત્રને તેમાં ફેંકી દીધો; જલશાયી પ્રિય એવા પ્રહલાદને જોઈને અગ્નિ
ન દદાહ ચ તં ધીરં સુશીતઃ સમભૂચ્છિખી । અદહ્યમાનં તં બાલં દૃષ્ટ્વા રાજા સુવિસ્મિતઃ
એ ધીર બાલકને બળાવી શક્યો નહીં અને જ્વાળા ઠંડી થઈ ગઈ; અગ્નિમાં બળતો ન દેખાઈ પ્રહલાદને જોઈ રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડ્યો.
પ્રાદાત્તસ્મૈ વિષં ઘોરં સર્વભૂતહિતં તદા । તસ્ય વિષ્ણોઃ પ્રભાવાચ્ચ વિષમસ્યામૃતં ભવેત્
પછી તેણે સર્વ જીવોના વિનાશ માટે ભયાનક ઝેર આપ્યું; પણ વિષ્ણુની શક્તિથી એ ઝેર અમૃત બની ગયું.
અર્પણાત્તસ્ય દેવસ્ય વિષં ચામૃતમશ્નુતે । એવમાદ્યૈર્વધોપાયૈર્ઘોરરૂપૈઃ સુદારુણૈઃ
દેવને અર્પણ કરતાં એ ઝેર અમૃત બની ગયું; એ રીતે અનેક ભયાનક અને ભયાવહ ઉપાયો અજમાવ્યા.
મોહયિત્વાત્મજં રાજા તસ્યાવધ્યત્વમીક્ષ્ય ચ । તતઃ સામ્ના સુતં પ્રાહ દૈત્યરાડ્વિસ્મયાકુલઃ
પુત્રને ભટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં અને તેનું અજયપણું જોઈ દૈત્યરાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈને પછી પ્રેમથી પુત્રને બોલ્યો.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ- ત્વયા વિષ્ણોઃ પરત્વં ચ સમ્યગુક્તં મમાગ્રતઃ । વ્યાપિત્વાત્સર્વભૂતાનાં વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે
હિરણ્યકશિપુએ કહ્યું: 'તમે મારા સમક્ષ વિષ્ણુની મહત્તા યોગ્ય રીતે કહી છે; કારણ કે તે સર્વ જીવોમાં વ્યાપક છે, તેથી તેને વિષ્ણુ કહે છે.'
યોઽસૌ સર્વગતો દેવઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ । તસ્ય સર્વગતત્વં વૈ પ્રત્યક્ષં દર્શયસ્વ મે
જે દેવ સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ જ પરમેશ્વર છે; એનો સર્વવ્યાપક સ્વરૂપ મને સ્પષ્ટ રીતે બતાવો.
ઐશ્વર્યશક્તિતેજાંસિ જ્ઞાનવીર્યબલાનિ ચ । પરસ્ય તસ્ય પરમં રૂપં ગુણવિભૂતયઃ
એ પરમાત્માની રાજસત્તા, શક્તિ, તેજ, જ્ઞાન, બળ અને પરાક્રમ—આ બધું જ એના પરમ સ્વરૂપ અને દિવ્ય મહિમા છે.
સમ્યગ્દૃષ્ટ્વા પ્રયત્નેન વિષ્ણું મન્યે દિવૌકસામ્ । મમ પ્રતિબલો લોકે નાસ્તિ દેવેષુ કશ્ચન
હું સાચી રીતે અને પ્રયત્નપૂર્વક વિષ્ણુને જોઈને માનું છું કે દેવોમાં મારા બળની બરાબરી કરનાર કોઈ નથી.
ઈશાનવરદાનેન સર્વભૂતેષ્વવધ્યતામ્ । પ્રાપ્તવાન્સર્વભૂતાનાંનદુર્જયત્વં ચ માનદ । ઈશ્વરત્વં લભેદ્વિષ્ણુર્માં જિત્વા બલવીર્યતઃ
ઈશાનના આશીર્વાદથી મેં સર્વ જીવોમાં અજયતા અને અપરાજિતતા મેળવી છે, માન આપનાર; વિષ્ણુ માત્ર મને બળ અને પરાક્રમથી જીતે ત્યારે જ ઈશ્વરપદ મેળવી શકે.
રુદ્ર ઉવાચ- ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહ્લાદઃ પ્રાહ વિસ્મિતઃ । હરેઃ પ્રભાવં દૈન્યસ્ય કથયામાસ સુવ્રતઃ
રુદ્ર બોલ્યા—આ વાતો સાંભળીને પ્રહલાદ આશ્ચર્યચકિત અને નિષ્ઠાવાન રહીને હરિની મહિમા અને નમ્રતાની વાત કરવા લાગ્યા.
પ્રહ્લાદ ઉવાચ- યોઽસૌ નારાયણઃ શ્રીમાન્પરમાત્મા સનાતનઃ । વસનાત્સર્વભૂતેષુ વાસુદેવઃ સ ઉચ્યતે
પ્રહલાદ બોલ્યા—જે શ્રીમંત, શાશ્વત અને સર્વજીવોમાં વસે છે, એ નારાયણ પરમાત્મા વાસુદેવ કહેવાય છે.
સર્વસ્યાપિ જગદ્ધાતા વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે । ન કિંચિદસ્માદન્યં તુ જગત્સ્થાવર જંગમમ્
સમગ્ર જગતનો આધાર જે છે, તેને વિષ્ણુ કહે છે; જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એ સિવાય નથી.
સર્વત્ર ચિદચિદ્વસ્તુ રૂપં તસ્યૈવ નાન્યથા । ત્રિપાદ્વ્યાપ્તિઃ પરં વ્યોમ્નિ પાદવ્યાપ્તિ કલાદ્ભુતા
સર્વત્ર ચેતન અને અચેતન વસ્તુઓનું સ્વરૂપ એનું જ છે, બીજું કંઈ નથી; એનું ત્રણ ભાગે વ્યાપક સ્વરૂપ પરમ આકાશમાં છે અને એક ભાગનું વ્યાપન અદ્ભુત છે.
યોઽસૌ ચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ । યોગિભિર્દૃશ્યતે ભક્ત્યા નાભક્ત્યા દૃશ્યતે ક્વચિત્
જેના હાથમાં ચક્ર અને ગદા છે, પીળાં વસ્ત્ર પહેરે છે, એ જનાર્દન યોગીઓ ભક્તિથી જોઈ શકે છે, ભક્તિ વિના ક્યારેય જોઈ શકાતા નથી.
દ્રષ્ટું ન શક્યો રોષાચ્ચ મત્સરાદ્વા જનાર્દનઃ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યેષુ સ્થાવરેષ્વપિ જંતુષુ । વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ સર્વ્વેષુ ક્ષુદ્રેષ્વપિ મહત્સુ ચ
ક્રોધ કે ઈર્ષ્યાથી જનાર્દનને જોઈ શકાતો નથી; છતાં દેવ, પશુ, માનવ, અચળ જીવો, નાના-મોટા સર્વમાં એ વ્યાપી રહ્યો છે.
રુદ્ર ઉવાચ- ઇતિ પ્રહ્લાદવચનં શ્રુત્વા દૈત્યવરસ્તદા । ઉવાચ રોષતામ્રાક્ષો ભર્ત્સયંશ્ચ સુતં મુહુઃ
રુદ્ર બોલ્યા—પ્રહલાદના વચન સાંભળીને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ, ક્રોધથી આંખ લાલ કરી, પુત્રને વારંવાર ધિક્કારીને બોલ્યો.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ- અસૌ સર્વગતો વિષ્ણુરપિ ચેત્પરમઃ પુમાન્ । પ્રત્યયં દર્શયસ્વાદ્ય બહુભિઃ કિં ચ લાપિતૈઃ
હિરણ્યકશિપુ બોલ્યો—જો આ વિષ્ણુ ખરેખર સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વોપરી છે, તો આજે સાબિતી બતાવ; વધુ વાદવિવાદથી શું ફાયદો?
મહાદેવ ઉવાચ-। ઇત્યુક્ત્વા સહસા દૈત્યઃ પ્રાસાદસ્તંભમાત્મનઃ । તાડયામાસ હસ્તેન પ્રહ્લાદમિદમબ્રવીત્
મહાદેવ બોલ્યા—આવી વાત કહીને દૈત્યે અચાનક મહેલના થંભાને હાથથી માર્યો અને પ્રહલાદને કહ્યું.
હિરણ્યકશિપુરુવાચ- અસ્મિન્દર્શય તં વિષ્ણું યદિ સર્વગતો ભવેત્ । અન્યથા ત્વાં વધિષ્યામિ મિથ્યાવાક્યપ્રલાપિનમ્
હિરણ્યકશિપુ બોલ્યો—જો વિષ્ણુ ખરેખર સર્વત્ર વ્યાપક છે, તો આ થંભામાં મને બતાવ; નહીં તો, ખોટું બોલનાર, હું તને મારી નાખીશ.
રુદ્ર ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા સહસા ખઙ્ગમાકૃષ્ય દિતિજેશ્વરઃ । પ્રહ્લાદોરસિ ચિક્ષેપ હંતું ખઙ્ગેન તં રુષા
રુદ્ર બોલ્યા—આવી વાત કહીને દૈત્યરાજે તરત જ તલવાર કાઢી, ગુસ્સામાં પ્રહલાદના છાતી પર મારવા ફેંકી.
તસ્મિન્ક્ષણે મહાશબ્દઃ સ્તંભે સંશ્રૂયતે ભૃશમ્ । સંવર્તાશનિસંરાવૈઃ ખમિવ સ્ફુટિતાંતરમ્
એ સમયે થંભામાંથી ભયાનક ગર્જના સંભળાઈ, જાણે પ્રલયના વીજળીના ગર્જનથી આકાશ ફાટી ગયું હોય.
તેન શબ્દેન મહતા દૈત્યશ્રોત્રવિઘાતિના । સર્વે નિપાતિતા ભૂમૌ છિન્નમૂલા ઇવ દ્રુમાઃ
એ ભયાનક અવાજે દૈત્યોના કાન ફાટી ગયા અને બધા ધરતી પર ઉખડેલા વૃક્ષની જેમ પડી ગયા.
બિભ્યંતઃ સંપ્લુતં દૈત્યા મેનિરે વૈ જગત્ત્રયમ્ । તતઃ સ્તંભે મહાતેજા નિષ્ક્રાંતો વૈ મહાહરિઃ
ભયથી દૈત્યો દોડ્યા અને ત્રણેય લોક નાશ પામ્યા એમ માની લીધું; ત્યારબાદ થંભામાંથી મહાતેજસ્વી હરિ પ્રગટ થયો.
ચકાર સ મહાઘોરં જગત્ક્ષયનિભં સ્વનમ્ । તેન નાદેન મહતા તારકાઃ પતિતા ભુવિ
તે મહાશક્તિશાળી અવાજે આખા જગતના વિનાશ જેવો ભયાનક ધ્વનિ કર્યો; એ ભયાનક ગર્જનાથી તારાઓ જમીન પર પડી ગયા.
નૃસિંહવપુરાસ્થાય તત્રૈવાવિરભૂદ્ધરિઃ । અનેકકોટિસૂર્ય્યાગ્નિ તેજસા સ સમાવૃતઃ
ત્યાં હરિએ નરસિંહનું રૂપ ધારણ કર્યું, અનેક કરોડ સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વિતા સાથે તે પ્રકાશિત થયો.
મુખે પંચાનનપ્રખ્યઃ શરીરે માનુષાકૃતિઃ । દંષ્ટ્રાકરાલવદનઃ સ્ફુરજ્જિહ્વામ્બરોદ્ધતઃ
તેના મુખ પાંચ સિંહ જેવું દેખાતું, શરીર માનવ જેવું હતું; તેના દાંત ભયાનક અને મોટી મોટી, જીભ આકાશ સુધી ઉંચી અને કંપતી હતી.
જ્વાલાવલિતકેશાંતસ્તપ્તાલાતેક્ષણો વિભુઃ । સહસ્રબાહુભિર્દીર્ઘૈઃ સર્વાયુધસમન્વિતૈઃ
તેના વાળોમાંથી જ્વાળાઓ નીકળતી, આંખો તપેલા સોનાની જેમ ચમકતી; ભગવાનના હજારો લાંબા હાથ હતા, દરેકમાં વિવિધ શસ્ત્રો શોભતા.