સ્તુત્વા નત્વા ચ દેવેશં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ । જાતં કૃતાર્થમાત્માનમમન્યત સ શત્રુહા
દેવોના સ્વામી, દેવો અને અસુરો બંને જેની પૂજા કરે છે, એનું સ્તવન કરીને, નમન કરીને, શત્રુહંતાએ પોતાને પૂર્ણ માન્યું.
શેષ ઉવાચ। ક્ષણં સ્થિત્વા તૃણાન્યત્ત્વા યયૌ વાજી મનોજવઃ । વીરશ્રેણીવૃતઃ પત્રં ભાલે ધૃત્વા સચામરઃ
શેષએ કહ્યું: થોડું થોભી ઘાસ ચરીને, મન જેવી ઝડપી એ ઘોડો, વીરોથી ઘેરાયેલો, કપાળ પર પાન ધારણ કરીને અને ચામરાથી શોભિત થઈ આગળ વધ્યો.
શત્રુઘ્નેન સુવીરેણ લક્ષ્મીનિધિ નૃપેણ ચ । પુષ્કલેનોગ્રવાહેન પ્રતાપાગ્ર્યેણ રક્ષિતઃ
એ શત્રુઘ્ન જે મહાન વીર હતો, ધનના ખજાનાં જેવો રાજા અને પ્રચંડ ગતિ અને પરાક્રમ ધરાવતો પુષ્કલ—આ બધાએ એનું રક્ષણ કર્યું.
યયૌ પુરીં સ ચક્રાંકાં સુબાહુપરિરક્ષિતામ્ । અનેકવીરકોટીભી રક્ષિતોઽનુગતઃ પ્રભો
એ ચક્રના ચિહ્નવાળી, સુબાહુ દ્વારા સુરક્ષિત અને અનેક કરોડો વીરોથી ઘેરાયેલી નગરીમાં ગયો.
તદા પુત્રોસ્ય દમનો મૃગયામાસ્થિતો મહાન્ । દદર્શાશ્વં ભાલપત્રં ચંદનાદિકચર્ચિતમ્
ત્યારે એના પુત્ર દમન, જે શિકાર માટે ગયો હતો, એણે કપાળ પર પાન ધરાવતો, ચંદન વગેરેથી સુગંધિત ઘોડો જોયો.
વિલોક્ય સેવકં પ્રાહ કસ્યાશ્વો મેઽક્ષિગોચરઃ । ભાલે પત્રં ધૃતં કિં નુ ચામરં કિંતુ શોભનમ્
એ જોઈને, એણે પોતાના સેવકને પૂછ્યું: 'આ ઘોડો કોનો છે જે મારી નજરે આવ્યો છે? કપાળ પર પાન શા માટે છે, અને ચામરું કેમ છે—છતાં એ બહુ સુંદર લાગે છે?'
ઇતિ રાજ્ઞોવચઃ શ્રુત્વા સેવકઃ પ્રયયૌ તતઃ । યત્રાસૌ વર્તતે વાજી ભાલપત્રઃ સુશોભનઃ
રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને, સેવક ત્યાં ગયો જ્યાં એ સુંદર કપાળપાનધારી ઘોડો ઊભો હતો.
ગૃહીત્વા તં કેશસંઘે રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ । નિનાય ચાગ્રે ભૂપસ્ય સુબાહુકુલધારિણઃ
એ ઘોડાને, જે રત્નમાળાથી શોભિત અને વાળના ઝૂંડથી સજ્જ હતો, પકડીને સુબાહુના વંશજ એ રાજા સામે લાવ્યો.
સ પત્રં વાચયામાસ સુંદરાક્ષરશોભિતમ્ । અયોધ્યાધિપતિશ્ચાસીદ્રાજા દશરથો બલી
એણે એ પાન વાંચ્યું, જે સુંદર અક્ષરોથી શોભિત હતું; અને અયોધ્યાના રાજા દશરથ મહાન પરાક્રમી હતા.
તસ્યાત્મજો રામભદ્રઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ । નાન્યોસ્તિ તત્સમઃ પૃથ્વ્યાં ધનુર્ધરણવિક્રમઃ
એના પુત્ર રામભદ્ર સર્વ વીરોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; ધનુષ્ય અને પરાક્રમમાં પૃથ્વી પર એમના સમાન બીજો કોઈ નથી.
તેનાસૌ મોચિતો વાજી ચંદનાદિકચર્ચિતઃ । તં પાલયતિ ધર્માત્મા શત્રુઘ્નઃ પરવીરહા
તે ઘોડો, ચંદન અને બીજા સુગંધિત દ્રવ્યો વડે શોભિત, તેના દ્વારા છોડવામાં આવ્યો હતો; અને ધર્મપ્રિય શત્રુઘ્ન, જે દુશ્મન વીરોને હરાવનારો છે, તે ઘોડાની રક્ષા કરે છે.
યે ચ શૂરા વયં વીરા ધનુર્હસ્તા ઇમે વયમ્ । તે ગૃહ્ણંતુ બલાદ્વાહં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્
અપણે જે વીર અને ધનુષ્યધારી છીએ, તેઓ એ રત્નમાળાથી શોભાયમાન ઘોડાને પકડી લે.
તં ચ મોક્ષ્યતિ શત્રુઘ્નઃ સર્વવીરશિરોમણિઃ । અન્યથા પાદયોસ્તસ્ય પ્રણતિં યાંતુ ધન્વિનઃ
શત્રુઘ્ન, સર્વ વીરોમાં શ્રેષ્ઠ, તેને છોડશે; નહિ તો ધનુષ્યધારીઓએ તેના પગે નમન કરવું જોઈએ.
ઇત્યભિપ્રાયમાલોક્ય જગાદ નૃપનંદનઃ । રામ એવ ધનુર્ધારી ન વયં ક્ષત્ત્રિયાઃ સ્મૃતાઃ
આ ભાવના જાણી, રાજકુમારે કહ્યું: 'માત્ર રામજીએ સાચા ધનુષ્યધારી છે; આપણે તો ક્ષત્રિય ગણાતા નથી.'
તાતે મેઽવસ્થિતે પૃથ્વ્યાં કોઽયં ગર્વો મહાન્ભુવિ । પ્રાપ્નોતુ ગર્વસ્ય ફલં મમ નિર્મુક્તસાયકૈઃ
મારા પિતા જમીન પર હાજર છે ત્યારે દુનિયામાં આટલો મોટો અહંકાર શા માટે? હવે મારા તીરો વડે તે પોતાના ગર્વનું ફળ મેળવે.
અદ્ય મે નિશિતા બાણાઃ શત્રુઘ્નં કિંશુકં યથા । પુષ્પિતં વિદધત્વદ્ધા ક્ષતાવૃતશરીરકમ્
આજે મારા તીખા તીરો શત્રુઘ્નને કિંચુક વૃક્ષ જેવો ફૂલોથી ઢંકાયો હોય તેમ, ઘા વડે ઢંકાઈ જાય એ રીતે બનાવે.
દારયંતુ કપોલાંશ્ચ સાયકા મમ દંતિનામ્ । અશ્વાન્પશ્યંતુ શતશો રુધિરૌઘપરિપ્લુતાન્
મારા તીરો હાથીઓના ગાલ ચીરી નાખે અને ઘોડાઓને સેંકડો સંખ્યામાં લોહીના પ્રવાહમાં ભીંજાયેલા જોઈ શકાય.
પિબંતુ યોગિનીસંઘા રુધિરાણિ નૃમસ્તકૈઃ । શિવા ભવંતુ સંતુષ્ટા મદ્વૈરિક્રવ્યભક્ષણૈઃ
યોગિનીઓના સમૂહો મનુષ્યોના મસ્તકમાંથી લોહી પીવે અને શિવજીની સાથીઓ મારા દુશ્મનોના માંસ ભક્ષવાથી સંતોષ પામે.
પશ્યંતુ સુભટાસ્તસ્ય મમ બાહુબલં મહત્ । કોદંડદંડનિર્મુક્તાઃ શરકોટીર્વિમુંચતઃ
તે વીર યોદ્ધાઓ મારા બાહુબળનું મહત્ત્વ જુએ, જ્યારે હું કોડંડ ધનુષ્યમાંથી લાખો તીરો છોડું છું.
ઇત્થમુક્ત્વા મહીપસ્ય તનુજો દમનાભિધઃ । સ્વપુરં પ્રેષયિત્વા તં પ્રહૃષ્ટોઽભવદુદ્ભટઃ
આ રીતે કહી, રાજાના પુત્ર દમનાએ તેને પોતાના શહેરમાં મોકલી દીધો અને આનંદિત તથા ઉગ્ર થયો.
સેનાપતિમુવાચેદં સજ્જીકુરુ મહામતે । સેનાં પરિમિતાં મહ્યં વૈરિવૃંદનિવારણે
તેને સેના પ્રમુખને કહ્યું: 'હે બુદ્ધિશાળી, દુશ્મનના ટોળાંને અટકાવવા માટે મારી માટે પૂરતી સેના તૈયાર કર.'
સજ્જાં સેનાં વિધાયાશુ સંમુખો રણમંડલે । સ્થિતવાન્યા વદત્યુગ્રસ્તાવત્પ્રાપ્તા હયાનુગાઃ
સેના ઝડપથી તૈયાર કરીને, તે યુદ્ધના મેદાનમાં સામસામે ઊભો રહ્યો; અને જ્યારે તે ઉગ્ર વાણી બોલતો હતો, ત્યારે ઘોડેસ્વાર આવી પહોંચ્યા.
ક્વાસૌ હયો મહારાજ્ઞો ભાલપત્રેણ ચિહ્નિતઃ । પપ્રચ્છુસ્તે તુ ચાન્યોન્યમતિવ્યાકુલિતા મુહુઃ
'મહારાજાના ભાલપત્ર ચિહ્નિત એ ઘોડો ક્યાં છે?' એમ તેઓ વારંવાર એકબીજાને પૂછતા, ભારે ગભરાયેલા હતા.
તાવદ્દદર્શ પુરતઃ પ્રતાપાગ્ર્યઃ પરંતપઃ । સજ્જીભૂતં તુ કટકં વીરશબ્દનિનાદિતમ્
એ સમયે, પ્રખ્યાત અને પરાક્રમી વીરે સામે જ યુદ્ધ માટે તૈયાર, વીરધ્વનિથી ગુંજતો સેના સમૂહ જોયો.
તત્રાવદઞ્જનાઃ કેચિન્નીતોઽશ્વોઽનેન ભૂપતે । અન્યથા સંમુખસ્તિષ્ઠેત્કથં વીરો બલાનુગઃ
ત્યાં કેટલાકે કહ્યું: 'હે રાજા, એ ઘોડો આ માણસે લઈ ગયો છે; નહિ તો વીર પોતાની સેના સાથે આપણા સામે કેમ ઊભો રહે?'
ઇત્યાકર્ણ્ય પ્રતાપાગ્ર્યઃ પ્રેષયામાસ સેવકમ્ । સ ગત્વા તત્ર પપ્રચ્છ કુત્રાશ્વો રામભૂપતેઃ
આ સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ વીરે એક સેવકને મોકલ્યો; તે ત્યાં જઈને પૂછ્યું: 'રામરાજાના ઘોડો ક્યાં છે?'
કેન નીતઃ કુતો નીતો રામં જાનાતિ નો કુધીઃ । યં શક્રપ્રમુખા દેવા બલિમાદાય સન્નતાઃ
'કોણે લીધો? ક્યાં લઈ ગયો? શું આ દુષ્ટને રામજી વિશે ખબર નથી, જેમને ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ પણ ભેટ આપી નમન કરે છે?'
તસ્ય વૈ ધર્મરાજસ્ય કુપિતં તુ બલં મહત્ । સર્વથા હિ ગ્રસિષ્યેત પ્રણતિં ચેન્ન યાસ્યતિ
એ ધર્મરાજાની મહાન સેના જો ગુસ્સે થાય તો, જો તે નમન નહીં કરે તો, નિશ્ચિતપણે તેને સંહારશે.
ઇત્થમુક્તં સમાકર્ણ્ય તદા રાજસુતો બલી । તં વૈ ધિક્કારયામાસ વાગ્જાલેન સુદુર્મનાઃ
આ રીતે વાત સાંભળી, તે સમયે શક્તિશાળી રાજકુમાર ખૂબ જ દુઃખી થઈને, તેને કઠોર શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો.
મયાનીતો યજ્ઞહયઃ પત્રચિહ્નાદ્યલંકૃતઃ । યે શૂરાસ્તે તુ માં જિત્વા મોચયંતુ બલાદિહ
હું યજ્ઞ માટેનો ઘોડો, ચિહ્નો અને શણગારથી સજ્જ કરીને અહીં લાવ્યો છું; જે વીરોએ મને શક્તિથી હરાવી શકે, તેઓ આવીને તેને મુક્ત કરે.