પુરુષોત્તમસંજ્ઞં ચ પશ્યન્રાજા સ ધાર્મિકઃ । વવંદે ચરણૌ તસ્ય કૃપાપાત્રકૃતાત્મકઃ
ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ પુરુષોત્તમને જોઈને કૃપાપાત્ર બનેલા હૃદયથી તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યું.
તદાજ્ઞયા વિમાને સ આરુહ્ય મહિલાયુતઃ । જગામ પશ્યતસ્તસ્ય દિવિ વૈકુંઠમદ્ભુતમ્
પછી ભગવાનની આજ્ઞાએ, રાજા અનેક સ્ત્રીઓ સાથે વિમાને ચડીને સૌના નજર સામે આકાશમાં અદ્ભુત વૈકુંઠ ધામે ગયા.
મંત્રી ધર્મપરો રાજ્ઞઃ સર્વધર્મવિદુત્તમઃ । યયૌ સાકં વિમાનેન લલનાવૃન્દસેવિતઃ
રાજાનો મંત્રી, જે ધર્મપ્રેમી અને સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, તે પણ સ્ત્રીઓની ટોળકી સાથે વિમાને ગયો.
તાપસબ્રાહ્મણસ્તત્ર સર્વતીર્થાવગાહકઃ । ચતુર્ભુજત્વં સંપ્રાપ્તો યયૌ દેવૈર્વિમાનિભિઃ
ત્યાં તે તપસ્વી બ્રાહ્મણ, જેણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું હતું, ચતુરભુજ સ્વરૂપ પામી દેવતાઓ સાથે વિમાને ગયો.
કરંબોઽપિ મહારાજ ગાનપુણ્યેન દર્શનમ્ । પ્રાપ્તો યયૌ સુરાવાસં સર્વદેવાદિદુર્લ્લભમ્
મહારાજ, કરંબ પણ પોતાના ગાનના પુણ્યથી ભગવાનનું દર્શન પામી સર્વ દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ એવા દેવલોકે ગયો.
સર્વે પ્રચલિતા વિષ્ણુલોકં પરમમદ્ભુતમ્ । ચતુર્ભુજાઃ શંખચક્રગદાપાથોજધારિણઃ
બધા ચતુરભુજ, શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરીને, અદ્ભુત એવા વિષ્ણુલોક તરફ ચાલ્યા.
સર્વે મેઘશ્રિયઃ શુદ્ધા લસદંભોજપાણયઃ । હારકેયૂરકટકૈર્ભૂષિતાંગા યયુર્દિવમ્
બધા મેઘ જેવી કાંતિ ધરાવતા, શુદ્ધ, તેજસ્વી કમળ જેવા હાથવાળા, હાર, કયૂર અને કડાંથી શોભાયમાન થઈને સ્વર્ગ તરફ ગયા.
તદ્વિમાનાવલીર્દૃષ્ટ્વા લોકૈઃ પ્રકૃતિભિસ્તદા । દુંદુભીનાં તુ નિર્ઘોષસ્તૈઃ કૃતઃ કર્ણગોચરઃ
તે વિમાનોની શ્રેણી જોઈને લોકોએ અને તેમના પ્રમુખોએ, તેમના કાન સુધી પહોંચે તેવી ઢોલ-નગારા ધ્વનિ સાંભળી.
તદૈકો બ્રાહ્મણો હ્યાસીદ્વિષ્ણુપાદાબ્જવલ્લભઃ । ગતસ્તદ્વિરહાકૃષ્ટચેતા જાતશ્ચતુર્ભુજઃ
તે સમયે એક બ્રાહ્મણ, જે વિષ્ણુના પદપદ્મનો પ્રિય હતો, વિયોગથી મન ખેંચાઈને ચતુરભુજ બની ગયો.
તચ્ચિત્રં વીક્ષ્ય લોકાસ્તે પ્રશંસંતો મહોદયમ્ । ગંગાસાગરસંયોગે સ્નાત્વાઽગુસ્તં પુરં પ્રતિ
આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને લોકો મહાન ભાગ્યની પ્રશંસા કરતા હતા અને ગંગા-સમુદ્ર સંગમ પર સ્નાન કરીને અગસ્ત્યપુર પાછા ફર્યા.
અહો ભાગ્યં ભૂમિપતે રત્નગ્રીવસ્ય સન્મતેઃ । જગામાનેન દેહેન તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
હે ભૂમિપતિ, રત્નગ્રીવ કેટલો ધન્ય છે! સારા મનવાળો એ પુરુષ આ જ દેહથી વિષ્ણુના પરમ ધામે ગયો.
રાજન્નસૌ નીલગિરિઃ પુરુષોત્તમસત્કૃતઃ । યં વીક્ષ્યૈવ વ્રજંત્યદ્ધા વૈકુંઠં પરમાયનમ્
હે રાજા, એ નિલગિરિ, જે પુરુષોત્તમ દ્વારા સન્માનિત છે, એવો છે કે માત્ર તેને જોવાથી જ મનુષ્ય સાચે વૈકુંઠ, પરમ ગમ્યસ્થાને પહોંચી જાય છે.
એતન્નીલસ્ય માહાત્મ્યં યઃ શૃણોતિ સ ભાગ્યવાન્ । યઃ શ્રાવયતિ લોકાન્વૈ તૌ ગચ્છેતાં પરં પદમ્
જે કોઈ નિલાના મહિમાનું શ્રવણ કરે છે, તે ખરેખર ભાગ્યશાળી છે; અને જે બીજાને પણ એ સાંભળાવે છે, એ બંનેને પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
એતચ્છ્રુત્વા તુ દુઃસ્વપ્નો નશ્યતિ સ્મૃતિમાત્રતઃ । પ્રાંતે સંસારનિસ્તારં દદાતિ પુરુષોત્તમઃ
માત્ર આ મહિમાનું સ્મરણ અને શ્રવણ કરતાં જ દુઃસ્વપ્ન નાશ પામે છે; અંતે પરમ પુરુષોત્તમ જીવને સંસારથી મુક્તિ આપે છે.
યોઽસૌ નીલાધિવાસી ચ સ રામઃ પુરુષોત્તમઃ । સીતાસાક્ષાન્મહાલક્ષ્મીઃ સર્વકારણકારણમ્
નિલા પર વસતા એ રામ જ પરમ પુરુષોત્તમ છે; અને સીતા તો મહાલક્ષ્મી સ્વયં છે, સર્વ કારણોની પણ કારણ.
હયમેધં ચરિત્વા સ લોકાન્વૈ પાવયિષ્યતિ । યન્નામબ્રહ્મહત્યાયાઃ પ્રાયશ્ચિત્તે પ્રદિશ્યતે
જ્યારે એ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે છે, ત્યારે એ સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે; અને બ્રાહ્મણહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે એનું નામ કહેવું નિર્ધારિત છે.
ઇદાનીં ત્વદ્ધયઃ પ્રાપ્તો નીલેપર્વતસત્તમે । પુરુષોત્તમદેવં ત્વં નમસ્કુરુ મહામતે
હવે તારો ઘોડો શ્રેષ્ઠ નિલા પર્વત પર પહોંચી ગયો છે; હે વિદ્વાન, તું પરમ પુરુષોત્તમ દેવને વંદન કર.
તત્ર નિષ્પાપિનો ભૂત્વા યાસ્યામઃ પરમં પદમ્ । યસ્ય પ્રસાદાદ્બહવો નિસ્તીર્ણા ભવસાગરાત્
અહીં પાપમુક્ત થઈને આપણે પરમ પદ પ્રાપ્ત કરીશું—જેની કૃપાથી અનેકજનોએ સંસારના સાગરથી પાર ઉતર્યા છે.
એવં પ્રવદતસ્તસ્ય પ્રાપ્તોઽશ્વો નીલપર્વતમ્ । વાયુવેગેન પૃથિવીં કુર્વન્સંક્ષુણ્ણમંડલામ્
જ્યારે એ આવું બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે ઘોડો વાવાઝોડાની ગતિએ નિલા પર્વત પર પહોંચ્યો, ધરતીને ધ્રુજાવી, જમીનને દબાવી નાખી.
તદા રાજાપિ તત્પૃષ્ઠચારી નીલાભિધં ગિરિમ્ । પ્રાપ્તો ગંગાબ્ધિસંયોગે સ્નાત્વાગાત્પુરુષોત્તમમ્
પછી રાજા પણ પાછળથી ચાલતો ચાલતો, ગંગા અને સમુદ્રના સંગમ પર આવેલા નિલા નામના પર્વત પર પહોંચ્યો; ત્યાં સ્નાન કરીને પુરુષોત્તમ પાસે ગયો.
સ્તુત્વા નત્વા ચ દેવેશં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ । જાતં કૃતાર્થમાત્માનમમન્યત સ શત્રુહા
દેવોના સ્વામી, દેવો અને અસુરો બંને જેની પૂજા કરે છે, એનું સ્તવન કરીને, નમન કરીને, શત્રુહંતાએ પોતાને પૂર્ણ માન્યું.
શેષ ઉવાચ। ક્ષણં સ્થિત્વા તૃણાન્યત્ત્વા યયૌ વાજી મનોજવઃ । વીરશ્રેણીવૃતઃ પત્રં ભાલે ધૃત્વા સચામરઃ
શેષએ કહ્યું: થોડું થોભી ઘાસ ચરીને, મન જેવી ઝડપી એ ઘોડો, વીરોથી ઘેરાયેલો, કપાળ પર પાન ધારણ કરીને અને ચામરાથી શોભિત થઈ આગળ વધ્યો.
શત્રુઘ્નેન સુવીરેણ લક્ષ્મીનિધિ નૃપેણ ચ । પુષ્કલેનોગ્રવાહેન પ્રતાપાગ્ર્યેણ રક્ષિતઃ
એ શત્રુઘ્ન જે મહાન વીર હતો, ધનના ખજાનાં જેવો રાજા અને પ્રચંડ ગતિ અને પરાક્રમ ધરાવતો પુષ્કલ—આ બધાએ એનું રક્ષણ કર્યું.
યયૌ પુરીં સ ચક્રાંકાં સુબાહુપરિરક્ષિતામ્ । અનેકવીરકોટીભી રક્ષિતોઽનુગતઃ પ્રભો
એ ચક્રના ચિહ્નવાળી, સુબાહુ દ્વારા સુરક્ષિત અને અનેક કરોડો વીરોથી ઘેરાયેલી નગરીમાં ગયો.
તદા પુત્રોસ્ય દમનો મૃગયામાસ્થિતો મહાન્ । દદર્શાશ્વં ભાલપત્રં ચંદનાદિકચર્ચિતમ્
ત્યારે એના પુત્ર દમન, જે શિકાર માટે ગયો હતો, એણે કપાળ પર પાન ધરાવતો, ચંદન વગેરેથી સુગંધિત ઘોડો જોયો.
વિલોક્ય સેવકં પ્રાહ કસ્યાશ્વો મેઽક્ષિગોચરઃ । ભાલે પત્રં ધૃતં કિં નુ ચામરં કિંતુ શોભનમ્
એ જોઈને, એણે પોતાના સેવકને પૂછ્યું: 'આ ઘોડો કોનો છે જે મારી નજરે આવ્યો છે? કપાળ પર પાન શા માટે છે, અને ચામરું કેમ છે—છતાં એ બહુ સુંદર લાગે છે?'
ઇતિ રાજ્ઞોવચઃ શ્રુત્વા સેવકઃ પ્રયયૌ તતઃ । યત્રાસૌ વર્તતે વાજી ભાલપત્રઃ સુશોભનઃ
રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને, સેવક ત્યાં ગયો જ્યાં એ સુંદર કપાળપાનધારી ઘોડો ઊભો હતો.
ગૃહીત્વા તં કેશસંઘે રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ । નિનાય ચાગ્રે ભૂપસ્ય સુબાહુકુલધારિણઃ
એ ઘોડાને, જે રત્નમાળાથી શોભિત અને વાળના ઝૂંડથી સજ્જ હતો, પકડીને સુબાહુના વંશજ એ રાજા સામે લાવ્યો.
સ પત્રં વાચયામાસ સુંદરાક્ષરશોભિતમ્ । અયોધ્યાધિપતિશ્ચાસીદ્રાજા દશરથો બલી
એણે એ પાન વાંચ્યું, જે સુંદર અક્ષરોથી શોભિત હતું; અને અયોધ્યાના રાજા દશરથ મહાન પરાક્રમી હતા.
તસ્યાત્મજો રામભદ્રઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ । નાન્યોસ્તિ તત્સમઃ પૃથ્વ્યાં ધનુર્ધરણવિક્રમઃ
એના પુત્ર રામભદ્ર સર્વ વીરોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; ધનુષ્ય અને પરાક્રમમાં પૃથ્વી પર એમના સમાન બીજો કોઈ નથી.