નૃત્યંતં પુરુષોત્તમસ્ય પુરતઃ શર્વાદિ દેવૈઃ સહ । શ્રીમદ્ભિઃ સ્વતનૂયુતૈરરિગદાંબૂત્થાબ્જહેત્યાદિભિઃ । વિષ્વક્સેનવરૈર્ગણૈઃ સુતનુભિઃ શ્રીશંસદોપાસિતં । દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપ લોકવિષયં હર્ષં તથાત્યદ્ભુતમ્
તેણે જોયું કે પોતે પુરુષોત્તમ ભગવાનની સામે શિવ અને બીજા દેવતાઓ સાથે નૃત્ય કરી રહ્યો છે, પોતાના તેજસ્વી સ્વરૂપો અને હથિયારો સાથે, શ્રેષ્ઠ રક્ષકો અને તેમના સમૂહોથી ઘેરાયેલો છે, અને સૌભાગ્યશાળી લોકો દ્વારા પૂજાય છે. આ દૃશ્ય જોઈને તેને વિશ્વથી પરે અદ્ભુત આનંદ અને આશ્ચર્ય થયું.
દદતં મનસોઽભીષ્ટં પુરુષોત્તમસંજ્ઞિતમ્ । આત્માનં ચ કૃપાપાત્રમમન્યત મહામતિઃ
તેણે જોયું કે પોતે પુરુષોત્તમ નામે મનગમતી ઈચ્છાઓ પૂરી કરી રહ્યો છે અને મહાન બુદ્ધિશાળી એ પોતાને કૃપાના પાત્ર માન્યો.
ઇત્યેવં સ્વપ્નવિષયે દદર્શ નૃપસત્તમઃ । પ્રાતઃ પ્રબુદ્ધો વિપ્રાય જગાદ સ્વપ્નમીક્ષિતમ્
આ રીતે, શ્રેષ્ઠ રાજાએ સપનામાં આ બધું જોયું; સવારે જાગીને તેણે બ્રાહ્મણને પોતાનું સપનું કહ્યું.
તચ્છ્રુત્વા વાડવો ધીમાન્કથયામાસ વિસ્મિતઃ । રાજંસ્ત્વયાસૌ દૃષ્ટો યઃ પુરુષોત્તમસંજ્ઞિતઃ
આ સાંભળીને, વાડવના વિદ્વાન બ્રાહ્મણે આશ્ચર્યથી કહ્યું: 'રાજા, તમે જેને જોયા તે પુરુષોત્તમ કહેવાય છે.'
દાસ્યતે શંખચક્રાદિચિહ્નિતાં સ્વતનું હરિઃ । ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યં રત્નગ્રીવો મહામનાઃ
હરિ તમને પોતાના શંખ, ચક્ર અને બીજા ચિહ્નોથી યુક્ત સ્વરૂપ આપશે; આ વાત સાંભળીને મહાન મનવાળા રત્નગ્રીવે
દાપયામાસ દાનાનિ દીનાનાં માનસોચિતમ્ । સ્નાત્વા ગંગાબ્ધિસંયોગે તર્પયિત્વા પિતૄન્સુરાન્
ગરીબોના હૃદયને ભાવે એવા દાન આપવાનું શરૂ કર્યું; પછી ગંગાસંગમમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું.
ગાયન્હરિગુણગ્રામં પ્રત્યૈક્ષત ચ દર્શનમ્ । તતો મધ્યાહ્નસમયે દિવિદુંદુભયો મુહુઃ
હરિના ગુણગાન ગાતા, તે દર્શન માટે રાહ જોઈ રહ્યો; પછી મધ્યાહ્ને વારંવાર દેવદુંદુભીઓ વાગવા લાગી.
જઘ્નુઃ સુરકરાઘાત બહુશબ્દસુશબ્દિતાઃ । અકસ્માત્પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ બભૂવ નૃપમસ્તકે
દેવતાઓએ પોતાના હાથથી દુંદુભીઓ વગાડી, અનેક શુભ ધ્વનિ થયા; અચાનક રાજાના માથે પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ.
ધન્યોસિ નૃપવર્યસ્ત્વં નીલં પશ્યાક્ષિગોચરમ્
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તમે ધન્ય છો—આપના દૃષ્ટિગોચર નીલ પર્વતને જુઓ.
શૃણોતીતિ યદા વાક્યં નૃપો દેવપ્રણોદિતમ્ । તદા સ સૂર્યકોટીનામધિકાંતિ ધરોદ્ભુતઃ
જ્યારે રાજાએ દેવતાઓના મોઢેથી આ વાક્ય સાંભળ્યું, ત્યારે જ ત્યાં દસ કરોડ સૂર્યને પણ ફીકું પાડે એવી તેજસ્વી પહાડ ઊભો થયો.
રાજ્ઞોઽક્ષિગોચરો જાતો નીલનામા મહાગિરિઃ । રાજતૈઃ કાનકૈઃ શૃંગૈઃ સમંતાત્પરિરાજિતઃ
રાજાની આંખ સામે 'નીલ' નામનો મહાપર્વત દેખાયો, જે ચારે બાજુ ચાંદી અને સોનાના શિખરો વડે શોભાયમાન હતો.
કિમગ્નિઃ પ્રજ્વલત્યેષ દ્વિતીયઃ કિમુ ભાસ્કરઃ । કિમયં વૈદ્યુતઃ પુંજો હ્યકસ્માત્સ્થિરકાંતિધૃક્
શું આ અગ્નિ પ્રગટ્યો છે? કે બીજો સૂર્ય છે? કે અચાનક તેજસ્વી અને સ્થિર વીજળીનો પાંજરો છે?
તાપસ બ્રાહ્મણો દૃષ્ટ્વા નીલપ્રસ્થં સુશોભિતમ્ । રાજ્ઞે નિવેદયામાસ એષ પુણ્યો મહાગિરિઃ
તપસ્વી બ્રાહ્મણે સુંદર નીલપ્રસ્થ જોઈને રાજાને કહ્યું: 'આ પવિત્ર મહાપર્વત છે.'
તચ્છ્રુત્વા નૃપતિશ્રેષ્ઠઃ શિરસા પ્રણનામ હ । ધન્યોઽસ્મિ કૃતકૃત્યોઽસ્મિ નીલો મે દૃષ્ટિગોચરઃ
આ સાંભળીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ માથું વાળ્યું અને કહ્યું: 'હું ધન્ય છું, મારો ઉદ્દેશ્ય પૂર્ણ થયો, કેમ કે નીલ પર્વત મને દેખાઈ રહ્યો છે.'
અમાત્યો રાજપત્ની ચ કરમ્બસ્તંતુવાયકઃ । નીલદર્શનસંહૃષ્ટા બભૂવુઃ પુરુષર્ષભ
મંત્રીએ, રાણી, રસોઈયાએ અને વણકર—all, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, નીલ પર્વતના દર્શનથી આનંદિત થયા.
પંચૈતે વિજયે કાલે નીલપર્વતમારુહન્ । મહાદુંદુભિનિર્ઘોષાઞ્ચ્છૃણ્વન્તો હ્યમરૈઃ કૃતાન્
આ પાંચેયે વિજય સમયે નીલ પર્વત પર ચઢ્યા, અને દેવતાઓએ વગાડેલી મહાન દુંદુભિઓના ધ્વનિ સાંભળ્યા.
તસ્યોપરિતને શૃંગે ચિત્રપાદપરાજિતે । દદર્શ હાટકાબદ્ધં દેવાલયમનુત્તમમ્
આ સુંદર પર્વતના શિખરે, રંગબેરંગી પાદયાત્રાથી શોભાયમાન, તેણે સોનાથી સજ્જ એક અદ્વિતીય દેવમંદિર જોયું.
બ્રહ્માગત્ય સદા પૂજાં કરોતિ પરમેષ્ઠિનઃ । નૈવેદ્યં કુરુતે યત્ર હરિસંતોષકારકમ્
ત્યાં બ્રહ્માજી પોતે આવે છે અને સર્વોચ્ચ ભગવાનની હંમેશા પૂજા કરે છે, અને હરિપ્રસન્ન થાય એવું ભોજન અર્પે છે.
દૃષ્ટ્વાથ તત્ર વિમલં દેવાયતનમુત્તમમ્ । પ્રવિવેશ પરીવારૈઃ પંચભિઃ સહ સંવૃતઃ
આવી નિર્મળ અને ઉત્તમ દેવમંદિર જોઈ, તે પોતાના પાંચ સાથીઓ સાથે અંદર પ્રવેશ્યો.
તત્ર દૃષ્ટ્વા જાતરૂપે મહામણિવિચિત્રિતે । સિંહાસને વિરાજંતં ચતુર્ભુજમનોહરમ્
ત્યાં તેણે સોનાથી અને મહામૂલ્યા રત્નોથી શોભતા સિંહાસન પર ચારે ભુજાવાળો, મનોહર અને તેજસ્વી ભગવાનને જોયા.
ચંડ પ્રચંડ વિજય જયાદિભિરુપાસિતમ્ । પ્રણનામ સપત્નીકો રાજા સેવકસંયુતઃ
ચંડ, પ્રચંડ, વિજય, જય અને અન્યોએ પૂજાતા, રાજાએ પોતાની પત્ની અને સેવકો સાથે નમન કર્યું.
પ્રણમ્ય પરમાત્માનં મહારાજઃ સુરોત્તમમ્ । સ્નાપયામાસ વિધિવદ્વેદોક્તૈઃ સ્નાનમંત્રકૈઃ
પરમાત્માને નમન કરીને, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહારાજાએ, વિધિપૂર્વક વેદમાં જણાવેલા મંત્રોથી ભગવાનને સ્નાન કરાવ્યું.
અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં ચક્રે પ્રીતેન મનસા નૃપઃ । ચંદનેન વિલિપ્યૈનં સુવસ્ત્રે વિનિવેદ્ય ચ
રાજાએ આનંદભેર અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે વિધિઓ કરી, ચંદન લગાડ્યું અને સુંદર વસ્ત્રો અર્પણ કર્યા.
ધૂપમારાર્તિકં કૃત્વા સર્વસ્વાદુમનોહરમ્ । નૈવેદ્યં ભગવન્મૂર્ત્યૈ ન્યવેદયદથો નૃપઃ
ધૂપ અને આરતી કરીને, સર્વોત્તમ મીઠાં અને મનોહર ભોજન ભગવાનની મૂર્તિને રાજાએ અર્પણ કર્યું.
પ્રણમ્ય ચ સ્તુતિં ચક્રે તાપસબ્રાહ્મણેન ચ । યથામતિગુણગ્રામગુંફિતસ્તોત્રસંચયૈઃ
પછી રાજાએ તપસ્વી અને બ્રાહ્મણ સાથે નમન કરીને, યોગ્ય ગુણોથી ભરપૂર સ્તુતિઓથી ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
રાજોવાચ। એકસ્ત્વં પુરુષઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્પ્રકૃતેઃ પરઃ । કાર્યકારણતો ભિન્નો મહત્તત્ત્વાદિપૂજિતઃ
રાજાએ કહ્યું: હે ભગવાન! તમે જ એકમાત્ર પુરુષ છો, પ્રકૃતિથી પર છો, કારણ-કાર્યથી અલગ છો અને મહત્તત્વાદિઓ દ્વારા પૂજાતા છો.
ત્વન્નાભિકમલાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મા સૃષ્ટિવિચક્ષણઃ । તથા સંહારકર્તા ચ રુદ્રસ્ત્વન્નેત્રસંભવઃ
તમારા નાભિમાંથી ઉગેલા કમળમાંથી સર્જનકુશળ બ્રહ્માજી જન્મ્યા; એ જ રીતે, તમારા નેત્રમાંથી સંહારક રુદ્ર પ્રગટ્યા.
ત્વયાજ્ઞપ્તઃ કરોત્યસ્ય વિશ્વસ્ય પરિચેષ્ટિતમ્ । ત્વત્તો જાતં પુરાણાદ્યજ્જગત્સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ
તમારી આજ્ઞાથી બ્રહ્માજી જગતના સર્વ કાર્યો કરે છે; જગતમાં જે કંઈ પ્રાચીન, સ્થિર કે ચળવળતું છે, તે બધું તમારાથી જ ઉત્પન્ન થયું છે.
ચેતનાશક્તિમાવિશ્ય ત્વમેનં ચેતયસ્યહો । તવ જન્મ તુ નાસ્ત્યેવ નાંતસ્તવ જગત્પતે । વૃદ્ધિક્ષયપરીણામાસ્ત્વયિ સંત્યેવ નો વિભો
તમે ચેતનાશક્તિથી જગતમાં પ્રવેશી તેને જીવંત કરો છો, પણ, હે જગતના સ્વામી, તમારું જન્મ કે અંત નથી; હે મહાન, તમારી અંદર વૃદ્ધિ, ક્ષય કે પરિવર્તન નથી.
તથાપિ ભક્તરક્ષાર્થં ધર્મસ્થાપનહેતવે । કરોષિ જન્મકર્માણિ હ્યનુરૂપગુણાનિ ચ
તોય, ભક્તોની રક્ષા અને ધર્મની સ્થાપના માટે, તમે યોગ્ય ગુણો ધરાવી જન્મ અને કર્મ સ્વીકારો છો.